аат., үрд. Үөрүүкөтүү, дьол-соргу. ☉ Радость-торжество, ликование; счастье-блаженство
Манна [Крымҥа] саамай күндү бэлэхтэрэ — дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Дьолсоргу доҕордонно, Айхал-мичил аргыстанна, Таҥнастыбат саргыланна Түҥнэстибэт төлкөлөннө. Эллэй
[Айыыһытым!] Айхал-мичил! Саргы-дьаалы диэҥҥин, Сахалыы дьалыһый! П. Ойуунускай

дьөрбөлөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус халлаан улаҕатыгар тоҕус дорҕоон этиҥ этэн ньиргийэр
Киҥкиниир киэҥ халлаан оройугар тахсан дьөрбөлөһөн, биир сүллэр этиҥ буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II
Уһуктаах сундул космос аала, Түллэ үллэн, күлүбүрээн, Дьөрбөлөһө үөмэхтэһэр Төгүрүк сомоҕо төлөнтөн Төлө көтөн төрөөтө. Күннүк Уурастыырап
Тула дьиикэй чочумаас таастар дьөрбөлөһөн тураллара. Л. Брежнев (тылб.)

дьөрбөлөө диэнтэн бэй
туһ. Кини [чаҕылҕан] сырдыгар кыһайан көрдөххө …… ойуур мастарын төбөлөрө дьөрбөлөнө түһэллэр. Н. Якутскай
Таас үрэх кытылыгар биир сиртэн хара тордох буруо өрө дьөрбөлөнөр. И. Данилов
Күн уотугар кыһайа көрдөххө оҥоойу бөҕө остуолба курдук өрө дьөрбөлөннө, кумаар дыыгынас. «ХС»

иҥэр диэнтэн атын
туһ. Манна саамай күндү бэлэхтэрэ - дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
Маны таһынан, бочуоттаах горняк аата иҥэриллибит. И. Бочкарев. Самарканнааҕы фарфоровай собуот оҥоһуктарын түөрт көрүҥнэригэр хаачыстыба государственнай Знага иҥэрилиннэ. «Кыым»
Спорт маастарын аата иҥэрилиннэ. «ЭК»

сыһ. Муста сылдьан баран эмискэ арҕам-тарҕам ыһыллан, үрэллэн (хол., ыстан, сүүр). ☉ Врассыпную, в разные стороны, туда-сюда (разбежаться)
Дьон үтүө сураҕы кэргэттэригэр тиэрдэ охсоору дьиэлэрин диэки үрүө-тараа ыстаннылар. М. Доҕордуурап
Атыыр үөрэ үрүө-тараа сырсан, суоллара оттоох хаары үлтү бидилгэхтээн ааспыт. Л. Попов
Буркун чиҥ хаары сиртэн хастаан, үргүбүт үөр табалар үрүө-тараа түһэн үөмэхтэһэн иһэллэрин курдук, өрө дьөрбөлүүр. И. Данилов

аат.
1. Тугу эмэ уган баран көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах тэрил. ☉ Приспособление для ношения тяжёлых вещей на спине, сума
Миэхэ Хабырыыска кэтэрдиэхпин саҕынньахта, сүгэһэрдэ, хайыһарда, айата таһааран кулу. Байанай онтуката суох сылдьыбат үһү. П. Ойуунускай
Аанча …… хабдьытын ылан ас буолар аналлаах, минньигэс эттээх булт быһыытынан үчүгэйдик тутан сүгэһэригэр уктан кэбистэ. Болот Боотур
[Ылдьаа оҕонньор] сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан тааһы ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
2. Көхсүгэ сүгэ сылдьар таһаҕас. ☉ Груз, ноша за плечами
Тогойкин сүгэһэрин түһэрэн, хайыһарын устан, аны отон итигэстээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Бу икки эдэр киһи хайы сахха тэриммит, бэлэм малларын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
3. көсп. Ыар баттык буолан сылдьар туох эмэ кыһалҕа, түбүк, эрэй. ☉ Обременительные хлопоты, забота, бремя
Эн сүдү түбүгүҥ, эн ыалдьар кыһалҕаҥ — Мин сүрэҕим, мин санным сүгэһэрэ. С. Данилов
Бу күннэрдээҕи сүпсүк, түрүлүөн, түүнүн-күнүһүн билиминэ тыанан-үөһүнэн сылдьыы — араахыма киһиэхэ сөптөөх сүгэһэр буолбут этэ. С. Федотов
Дьон хомолтотун сүгэһэр оҥостор саҕа куһаҕан суох. Сэмээр Баһылай
△ Тугу эмэ оҥорор эбээһинэс, ким эмэ иннигэр эппиэтинэс. ☉ Какая-л. обязанность, ответственность перед кем-л.
Кини, дьиҥэр, икки хос экзамены туттарар сүгэһэри сүктэ. Н. Заболоцкай
Чочуйаан Киппирийээнэбис үгүс уопсастыбаннай сүгэһэрдээх. Оннооҕор кулууп, бибилэтиэкэ сэбиэттэригэр кытта баар. Э. Соколов
[Мария Егоровна] массыына ыытыытын курдук уйулҕаҕа ыарахан сүгэһэри бэйэтигэр ылынан, кэргэнин айанын суолун чэпчэттэҕэ. ПНИ АДХ
◊ Сүгэһэр мас — туох эмэ ыараханы (үксүгэр булду) көхсүгэ сүгэ сылдьарга аналлаах, маһы кириэстии баайан оҥоһуллубут тэрил. ☉ Приспособление из накрест скреплённых палок для ношения за плечами или на спине тяжёлой ноши (обычно дичи), которая привязывается ремешками
Кырса тириитин дьөрбөлүү баайан, сүгэһэр маска үллэччи сүгэйдээбит. Суорун Омоллоон
Кини билигин сүгэһэр маһыгар саһыл көп түүлээх кутуругун эрэ кэлгинэн иһэрэ. И. Федосеев
Мас сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. [Миитэрэй оҕонньор] туһаҕыттан куобаҕын ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри самыытын, быттыгын туппахтыыр уонна мас сүгэһэригэр баанан кэбиһэн баран, оргууй хаама турар. Амма Аччыгыйа
Хаҥха сүгэһэр — сүгэһэр мас диэн курдук. Хаҥха сүгэһэр сүгүөҥ дуо? Тоҕус туут мас хайыһары мииниэҥ дуо? Булчут оҕо кутун-сүрүн боччоччу туттарыам этэ. П. Ойуунускай. Сүгэһэр үүнээйилэр бот. — үүнээйи умнаһыгар, лабаатыгар олохсуйан үүнээччилэр. ☉ Растения, поселяющиеся на других растениях, но не являющиеся паразитами, так как пользуются этими растениями только как местом прикрепления, эпифиты. Сүгэһэр үүнээйилэр соҕуруу тропиктарга уонна хотугу ойуурдар муохтарыгар көстөллөр. Тарбах сүгэһэрэ — атах тарбаҕын сүһүөҕэ токуруйан тахсыбыта. ☉ Искривление сустава на пальцах ног. Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, монг. сеуке ‘носилки, паланкин’

аат.
1. Кыл, түү сүүмэҕэ синньигэс ук төбөтүгэр дьөрбөлүү баайыллыбыта (тугу эмэ уруһууйдуурга, кыраасканан, лааҕынан соторго тутлар). ☉ Кисть (для рисования, малярная)
Аянитов …… киистэтин уһугар тус-туспа кырааскалары биһэн ыла-ыла булкуйбахтаата. Софр. Данилов
Ханна эмит баран кэллэҕинэ, кэһиитин үчүгэй кырааска, киистэ аҕалара. Н. Лугинов
2. Сабы, чараас тирии, сарыы кырадаһынын, сиэли холбуу тутан, үөһэнэн бобо баайан оҥоһуллар киэргэл. ☉ Бахрома, кисть (украшение)
Киистэлээх нагаайка кымньыыны уҥа илиитин бэгэччэгэр иилиммит …… киһи бараах аанын тэлэйэн, иһирдьэ көтөн түһэр. Н. Якутскай
Сэттэ сиринэн киистэлээх Ситии дьүккэ саламаны Уһаты ыйаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Маҥан, хара сиэли холбоон хас да киистэ оҥороннор, киистэлэр төрдүлэригэр эҥин араас дьүһүннээх оҕуруолары …… хам тигэн киэргэтэллэр. ПСН УТС
3. Бурдукка уонна сорох оттор төбөлөрүгэр баар кыл курдук уһун синньигэс утахтар. ☉ Ость на колосе у злаков и у нек-рых трав
Үрүйэтэ …… таҥнары куоҕаспыт хойуу киистэлээх уһун дороххой от кытыллардаах …… маар сир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Аһыҥаттан орпут бурдук тобоҕун биһиги, оҕолор, биирдии киистэнэн хомуйарбыт. Далан
Бурдук, будьуруйа буһан, кыһыл көмүс кырымахтаах киистэтинэн күн анныгар көөчүктэннэ. М. Доҕордуурап
4. бот. Сорох үүнээйигэ баар биир сиртэн үүнэн тахсыбыт бөлөх сибэккилэр; маннык сибэкки аһа. ☉ Разветвленное соцветие; кисть, гроздь
[Гречиха] сибэккилэрэ киистэ дэнээччи бөлөх сибэккилэри үөскэтэллэр. ХКА
Үүнээйиттэн бастакы сибэккилээх киистэтин анныгар баар …… хоннох лабааларын үргээн ылыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
Тыраахтар бүтүннүү рябина буспут киистэлэринэн киэргэтиллибит этэ. Г. Николаева (тылб.)
5. Кыыс кэтэҕэр быанан баайыллар, суһуоҕун устун субуруччу түһэр, бэйэбэйэтигэр икки-үс эрээт оҕуруонан тиһиллибит, үксүгэр үс кэккэ чараас тимир киэргэл (төбөтүгэр кыра төкүнүк тимиргэ уһун сап салбырҕас баайыллар). ☉ Косоплетка (украшение девичьих кос из трапециевидных металлических пластин, к-рые прицепляются подвесками из бисера
На конце прикрепляются полукруглые металлические чашечки с кистями из ниток. Косоплетка привязывается тесемкой под затылком). Кыыс оҕо барахсан аҕыс салаалаах өрүүлээх суһуоҕа аҕараабат-айгыраабат киистэтинэн оонньоото. П. Ойуунускай
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
[Кыргыттар] кэннилэригэр салбырҕастаах суһуох киистэлэрэ намылыһа субуспуттар. К. Уткин
6. зоол. Сорох кыыл кулгааҕар (хол., бэдэргэ, тииҥҥэ) биир сиртэн чөмөхтүү үүнэн тахсыбыт уһун түү. ☉ Пучок длинных волос на ушах у нек-рых зверей (напр., у росомахи, белки)
Уһуктаах кулгаахтаах, кулгааҕыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр сирэйдээх кыыл аргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Далан
Өлөрөн бараҥҥын уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин. П. Тобуруокап
Тииҥ түүтэ-өҥө сиппитин кулгааҕын киистэтэ төһө сиппититтэн көрөн билэллэр. Булчуттарга к.
7. көсп., үрд. Мутукча; мас тыллыбыт, көҕөрбүт лабаата. ☉ Свежая лиственничная хвоя; распустившаяся зелень дерева
Кэҥкэмэлээх киҥкил хара тыа, Киис кыыл кутуругун Кэдирги туппут курдук, Киистэ анньан киэркэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мутук, лабаа иилиннэ Мотуок солко киистэтин. С. Васильев
Тиит лабаалара ыараан намылыспыттар, күөх киистэлэрэ көп түүлээх бытырыыс курдуктар. Н. Түгүнүүрэп
◊ Киистэ лапчааннаахтар (киистэ лапчааннаах балыктар) зоол. — муораҕа уонна тууһа суох ууга үөскээн сылдьыбыт балык этэрээтэ (билигин Африка биэрэгэр соҕотох балык — латимерия — ордон хаалбыт). ☉ Кистеперые (рыбы)
Бары атын киистэ лапчааннаахтар сэттэ уон-сүүс мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр өлөн бараммыттара. ББЕ З
Киистэ лапчааннаах балыктар пааралыы лапчааннарын дьардьаматын уонна быччыҥнарын оҥоһуулара сир үрдүнээҕи тоноҕостоох харамайдар атахтарын оҥоһуутугар олус маарынныыллар. ББЕ З