нареч. дружески, по-дружески; приятельски, по-приятельски (об отношениях между женщинами); дьүөгэлии кыргыттар девушки-подружки.

далбаатаа диэнтэн холб. туһ. Маарыйалар, Даарыйалар далбаатаһа тураллар үһү (тааб.: кыламан)
[Дьүөгэлиилэр] иккиэн хардарыта илиилэринэн далбаатастылар. И. Гоголев
Боккуойалаах дебаркадер тумсугар далбаатаһа хааллылар. Л. Попов

чобурҕат диэнтэн холб. туһ. [Кыргыттар] Оҕолору кытта Уураһан чобурҕатыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьүөгэлиилэр үөрүүлэрин омунугар куустуспуттара, иэдэс-иэдэстэриттэн уураһан чобурҕатыспыттара. Н. Якутскай
Куустуһан баран, окко охтон түһэ сытан уураһан чобурҕатыһарбыт. П. Аввакумов

хаадьылаа диэнтэн холб. туһ. Ити Ганя үгэһэ, туой кыратык хаадьылаһа, оонньуу, күлэ-сала сылдьарын таптааччы. Н. Заболоцкай
Ийэм аах дьүөгэлиилэр, көрүстэллэр эрэ наар сээкэйи сэлэһэ-сэлэһэ күлсэн, бэйэ-бэйэлэрин хаадьылаһан тахсаллара. С. Маисов
Уруок бүтэн кыргыттар, уолаттар туспа бөлөххө хайдыһа охсон, буолар-буолбат сонуну кэпсэтэ, бэйэ-бэйэлэрин хаадьылаһа турдулар. Т. Находкина

аат.
1. Судно, тыраахтар тугу эмэ соһор торуоһа, ханаата. ☉ Канат или стальной трос, с помощью которого судно или трактор тянет за собой что-л., буксир
Буксуур быһынна дуо? Н. Габышев
Борохуот туруо дуо? — Буксуурун тардынна. Эллэй
2. Судно, катер сиэтэн иһэр суднота. ☉ Судно, которое идет на буксире
Буксууру муҥунан курууһу Муораттан состорон иһэннэр, Кураххай утахха хотторон, Кумахха олордон кээспиттэр. Күннүк Уурастыырап
3. кэпс. Үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ ким эмэ ордук кыахтаах ситиһиннэрэр курдук көмөлөһүүтэ. ☉ Помощь отстающему в работе, учебе и т. д. со стороны кого-л. более сильного.
♦ Буксуурга ыл — үлэҕэ, үөрэххэ хаалан иһээччигэ көмөлөһөн ситиһиннэрэргэ ылын. ☉ Принимать на себя обязанность подтянуть отстающего в работе, учебе, брать кого-л. на буксир
Сылтан сыл ааһар. Дьүөгэлиилэр ырааттылар. Арай биһиги кыыспыт кыайан сир өппөт. Бүтүн куурсунан буксуурга ылан көмөлөһөн көрдүлэр да туһалаабата. П. Аввакумов

аат.
1. Саас, күһүн кэлэн ааһар, кынатын төбөтүгэр харалардаах чубугурас саҥалаах үрүҥ чыычаах. ☉ Пуночка
Туллуктар кыбыыга-далга сүүрэн моторуһаллар. Амма Аччыгыйа
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Сүөдэр Сүөдэрэбис …… ып-ыраас туллуктары таптыы көрөн аһарар. П. Аввакумов
2. көсп. Кыыс оҕону, дьахтары таптаан ааттыыр тыл (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Ласковое обращение к девочке; любовное обращение мужчины к любимой женщине (обычно употр. в притяж. ф.)
Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокап
Кэтэһиэҕим бу манна, Кэлээр, маҥан туллугум. И. Эртюков
Чэ, барыах, туллугуом, аҕаҥ барахсан кэтэһэ сылдьар этэ, бэркэ диэн уордайбыт дьүһүннээҕэ. А. Сыромятникова
3. көсп., поэз. Туох эмэ сырдык, кэрэ бэлиэтэ. ☉ Пуночка как символ чего-л. светлого, прекрасного
Көҥүллүк көтүҥ мин санаабын астыннара, Сахам лиирикэтин ыраас туллуктара. С. Данилов
Ол көстөллөр Улуу үйэ туллуктара — Улахан дьиэлэр, маҕаһыыннар. С. Васильев
♦ Үрүҥ туллук поэз. — кэрэ кыыс оҕону, кырасыабай дьахтары хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый в отношении красивой девушки, женщины (букв. белая пуночка)
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, Маҥан туллук эрэ далластыыр, Ыраастыыра эрэ бөлтөрдүүр, Доҕойумалыыр эрэ доҕоруом! А. Софронов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, үрүҥ көмүс туллуктар, үөрэн дьолтон атыны өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап
Биэс бээгэй ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Үрүҥ туллук кыыһыттан Өйүм-санаам өһүлүннэ, Сүрүмкутум сүүдүйдэ. И. Чаҕылҕан
ср. уйг., узб. туллак ‘старый перепел’

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’

туохт.
1. Алдьанан хайаҕастан, тэһэҕэстээх буол. ☉ Быть проткнутым, пробитым чем-л.; продырявиться
Онто да суох этэрбэһэ тэстэн, эрэй бөҕөнү көрдөрөн иһэр. Амма Аччыгыйа
Сороҕор сымыыт тэстибэккэ бэрт уһуннук эрэйдээччи. Аргыс-1
Сүгэнэн аҕыйахта охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Алдьаммыт сиринэн, хайаҕаһынан туох эмэ убаҕас таммалаа. ☉ Течь, протекать. Сарайбыт муннугунан тэстибит. Ампаардарын үрдэ күүстээх ардахха тэһиннэ
□ [Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Уокка турар тумсунан тэстэр чаанньыгын аҕалан, үүдэһиннээх буор чааскыга чэй кутта. Суорун Омоллоон
♦ <Икки ардыларынан, ардыларыгар> уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I
[Уйбаныаптар] иккиэн биирдии сиппит уоллаахтара уу тэстибэт доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Далбаахап оҕонньор кинилэр аҕаларын кытта былыр-былыргыттан икки ардыларынан уу тэстибэт үөлээннээх атастыылар. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Н. Лугинов. Өһө тэһиннэ (тобулунна) көр өс II. Киһилэрэ кэнникинэн өһө тэһиннэ, сэһэргиирэ дьэ киирдэ. <Туох буолан (имнэнэн)> үөһэ тэһиннэ сөбүлээб., кэпс. — аһара ньыла көтөр, үчүгэй буола сатыыр киһини сөбүлээбэккэ, үгэргээн этии. ☉ Выражение, обозначающее притворную приветливость, чрезмерную лесть
[Байбаралаах Балбаара:] Обургу туох буолан үөһэ тэһиннэҕэй? И. Гоголев
Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн үөстэрэ тэһиннэ? Р. Баҕатаайыскай
Даша сөбүлээбэтэх хараҕынан Ипатийы хатыылаахтык көрдө: «Дьэ, көнньүөһүҥ көннө, үөһүҥ тэһиннэ дии». М. Доҕордуурап. Тэстэн турар <сир> — олох чугас (сир). ☉ соотв. в двух шагах, рукой подать
Хаастаах быһа бардахха бу тэстэн турдаҕа. Далан
Алдан онтон курдары түстэххэ, адьаһын тэстэн турар сир. «ХС»
[Уолчаан] хайанан быһа түстэҕинэ, дьонноро баар сирдэрэ тэстэн турар. А. Кривошапкин (тылб.). Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) — 1) ыпсаран-хопсорон, лоп бааччы, киһи өйүгэр түһэр гына (саҥар, кэпсээ). ☉ Ладно, складно, логично (говорить, рассказывать)
Уу тэстибэтинэн саҥарар киһи (өс хоһ.). Киһи сатаан аккаастаабат гына, уу тэстибэтинэн этэн кэбистэ. Р. Кулаковскай
Сибиэтэни адьас уу тэстибэт гына ыпсаран көмүскээбитэ. П. Аввакумов
Бастыҥ үлэһиттэр суруктарынан бигэргэтэн, уу тэстибэт гына чиҥэтэн биэрбит. «ХС»; 2) дьып-дьап курдук, ханан да дьиэгэ суох гына (оҥор, тут эҥин). ☉ Очень аккуратно, точно (строить и т. д.)
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов. Үөһэ тэстэр — туохтан эмэ олус астынар; санаата кэлэн оҥорор. ☉ Становиться очень довольным; делать что-л. с удовольствием
Хасхаан хараҥа буолуута ордук үөһэ тэстэн кэпсээччи. Далан
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
Хатылаан ыллаатахтарына Артур үөһэ тэстээччи, өссө улаханнык доргутааччы. В. Башарин. Үөһэ (өһө) тэстэр <суола> — ким эмэ олус астынар кэпсэтиитэ, сэһэргэһиитэ. ☉ Излюбленный предмет его разговора; любимый конёк
Салгыбакка сэһэргэһэр, сэргэхсийэр, үөһэ тэстэр суола. «Кыым». Харах тэстэринэн — аһара түргэнник. ☉ Слишком быстро
Сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит. Далан
Саа эстэр тыаһын истээт, …… дьоно өссө ордук уолуйаллар, харах тэстэринэн бараллар. Н. Якутскай
Иһин өрө салаабыт амырыын ыарыыны аахсыбакка, тайах иннин хоту хараҕа тэстэринэн ыстанна. ЭКС ТБТ

I
төһө ахс. аат.
1. 2 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 2
Иккигэ иккини эптэххэ түөрт буолар. Мин икки ынахтаахпын, биирдэһэ тарбыйахтаах. Күндэ
△ 2 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 2
Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс ном.). «Түөкүн! Разбойник!»- Икки уол икки тылынан суору мөҕөн баран, күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
2. Икки сааһы бэлиэтиир, көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст - 2 года. Сиэним иккитэ буолла
3. Оскуолаҕа куһаҕан билиини бэлиэтиир сыана (сурукка кавычкаҕа ылыллар). ☉ Школьная оценка успеваемости, означающая «неудовлетворительно, плохо»
Уолум «иккини» ылан кэллэ. Биһиги кылааспыт оҕолоро «иккини» ылбат туһугар охсуһаллар.  Бу чиэппэргэ «иккини» ыллаҕына - сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
♦ Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ - эн биһи эрэ истэрбитигэр, атын дьон истибэтигэр эттэххэ. ☉ соотв. между нами говоря
- Оттон, бэйэ ыккардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров
[Аркаас - Сибиэтэҕэ:] Бэйэ иккэрдигэр эттэххэ, булка-аска иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов. Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) - улахан доҕордуулар, куруук бииргэ сылдьаллар. ☉ соотв. водой не разольешь кого-л. (букв. между ними вода не просочится)
Кинилэр икки ардыларыгар уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэннэрэ тиксиһэ да буоллар, эр дьоннор соччо бодоруспаттар. Ол оннугар дьахталлар икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Софр. Данилов
Кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалана сылдьан билсэн бараннар, Мишка уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларыгар уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара. Р. Кулаковскай
Оттон киэһэ буоллар эрэ сүтэн хаалаллар - икки ардыларынан уу тохтубат буолан эрэллэр. В. Панова (тылб.)
Икки атаҕынан куоппут көр атаҕынан куоппут. Кини Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут. П. Аввакумов. Икки атах (атахтаах) фольк. - киһи; киһи аймах. ☉ Человек; человечество (букв. двуногий (с двумя ногами))
«Кини диэтэх уу ньуурун, Уоттаах хараҕын утаран Туруулаһан кэпсэтэр, Дьохсооттоһон мөккүһэр Биһиги сирбитигэр Икки атах суоҕа», - дииллэр. С. Данилов
Үлэ баар ээ, сэгэрдэриэм, икки атахтааҕы абырааччы. «ХС»
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай!.. Суорун Омоллоон. Икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук фольк. - икки олус бөдөҥ, саллыылаах көрүҥнээх бөҕөтаҕа дьону (үксүгэр бухатыырдары) хоһуйан этии. ☉ Эпитет, употребляемый по отношению к двум борцам огромного роста, устрашающей наружности, с мощной мускулатурой
Ол кэннэ ньылбы сыгынньахтастылар: ортолоругар эрэ түнэ үс илии халыҥ холобурдаах сыалыйаны кэттилэр да, икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр. Ньургун Боотур. Иккигэ иккини эппит курдук калька - олус үчүгэйдик, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (бил, быһаар). ☉ Как дважды два
Устудьуоннар кинини, иккигэ иккини эппит курдук, чуолкайдык билэллэр. Н. Босиков. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) - тугу эмэ гынарга үөрүүнэн сөбүлэһэбин. ☉ Полностью согласен, с радостью поддерживаю (букв. свои обе руки поднимаю (двумя руками согласен))
Мин «Заряны» [теплоход аата] кытта барсарга икки илиибин уунабын. «Кыым»
Чэ, ол эрэн ыйытыыгар хардарыым: бастаан кэллэҕим утаа эбитэ буоллар, бука, икки илиибинэн сөбүлэһиэх, бэркэ табыллыбыт киһинэн ааҕыныах этим. ВВ ЫСЫ. Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт - илии үлэтигэр барыларыттан бастыҥ. ☉ Самый лучший, не имеющий равных (работник)
Ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов. Икки илиилээх - киһини кимин көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх киһи (үксүгэр ууһу этэллэр). ☉ Человек (обычно кузнец), качество работы которого всецело зависит от клиента (букв. с двумя руками)
Ньылбакы уус икки илиилээх.  Икки илиилээх, халбас харата рецензеннэр эмиэ баар буолааччылар. «ХС». Икки илиитинэн түстэ - үлүмнэһэн, өрүһүспүттүү саба түс. ☉ Набрасываться с жадностью на что-л. Ньиэмэс, өс киирбэх, мичээрдээн тииһэ килэҥнээтэ, килиэпкэ икки илиитинэн түстэ. И. Никифоров. Икки иҥиирдээх кэпс. - күүстээх үлэҕэ олус тулуурдаах, сылайбат-сындалыйбат. ☉ Очень выносливый, выдерживающий большую физическую нагрузку (букв. с двумя сухожилиями, двужильный)
- Хатыҥнаахха от тиэйиллибит сыарҕата турар. Ону пиэрмэҕэ илдьэн биэрдэргин? - Улаатыгар оҕолор, бу икки иҥиирдээх оҕону булбут дии, - ийэм эбии күүдэпчилэнэр. Нэртэ. Икки кулгаахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя ушами)
Ону [түүл түһээбиппин] икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу... П. Ойуунускай
Дьэ, икки кулгаахтаах хаһан да истибэтэх сүллэр этиҥэ! «ХС». Икки куобаҕы эккирэт калька - икки араас сыалы-соругу тэҥҥэ толорорго дьулус. ☉ Гоняться за двумя зайцами
Сүрүн үлэтин таһынан үрүҥ көмүстэн ытарҕалары уонна биһилэхтэри кутан кэтэх аанынан ботуччу сыанаҕа атыылыыр идэлэммитэ. Икки куобаҕы эккирэтэн, кини бүгүн суут ыскаамыйатыгар олорор. «Кыым». Икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит түөлбэ. - киһини үчүгэй кэмигэр (атастаһан, доҕордоһон) туһанан баран, куһаҕан буоллаҕына быраҕан кэбиһэр. ☉ Отвернуться от кого-л., оставлять кого-л. за ненадобностью, считая более ненужным (букв. он ударил себя по головкам обоих бедер)
Бу сылы кыайбат кэм устатыгар Нил Нестерович кинини бэйэтин туһатыгар илдьэ сылдьан, ылгын уол оҥостон албаҕалаан аһаан, уйан сирин таба тайанан арыгыга үөрэтэн баран, таһырдьа быраҕан баран, икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит эбит. Н. Босиков. Икки саары икки ардынан (ардыгар) - иэмэ-дьаама биллибэт курдук, быһаарыыта суохтук, саараҥнык, саарбах соҕустук. ☉ В неопределенности, в нерешительности, в неуверенности (быть, оставаться)
Ити курдук Уйбаан ойоҕунаан, соччо этиһэн барбакка, эйэлэһэн үчүгэйдии буолбакка, икки саары икки ардынан, хайдах эрэ үгүс аҥарын саҥата суох балай эмэ өр олордулар. А. Софронов
Мин санаабар, хайаан да туох эмэ буолуохтаах. Бу курдук икки саары икки ардыгар олоруо суохтаахпыт. Болот Боотур
Икки сирэй (сирэйдээх) көр сирэй. Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Икки сирэй эбиккин дии? А. Федоров. Икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук фольк. - кыраһыабай дьахтар уһун синньигэс сыыйыллаҕас хаастарын ойуулаан этии. ☉ Постоянный эпитет народных сказителей, характеризующий брови красивой женщины (букв. как будто два серых горностая по одной линии протянули)
Икки сур кырынааһы Субуруччу туппут курдук Субуллаҕас хаастаах эбит, Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур. Иккитинэн истибэт - истиэн да баҕарбат, адьас буолуммат (хол., көрдөһүүнү). ☉ И слышать не хочет, не допускает даже разговоров о ком-чем-л. (букв. своими двумя (ушами) не слышит)
Кини хаартылыырын ойоҕо бэркэ буойа, ытыыытыы көрдөһө сатыыра да, эрэ иккитинэн истибэт этэ. А. Софронов. Иккиттэн биирбит <буолуо> - икки утарсыылаах киһиттэн биирбит хотуо, кыайыа. ☉ Победителем будет один из нас (двоих)
Дьэ, иккиттэн биирбит! Эбэтэр кини уурайдын, эбэтэр мин. И. Никифоров. Иккиттэн биирэ - эбэтэр үчүгэй, эбэтэр куһаҕан буолуо; эбэтэр барытын ситиһиэм, эбэтэр төрүт мэлийиэм. ☉ соотв. либо пан, либо пропал
«Очукуо» [хаарты оонньуута] итинник ээ - бүтэһик хаартыгын: «Иккиттэн биирэ», - диэн баран ылаҕын. «ХС». Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх. Икки уот икки ардыгар - икки утарыта күүстэр икки ардыларыгар, икки өттүттэн куттал суоһуур түбэлтэтигэр (түбэс); хайа да диэки буолуоххун билбэт кыбыстыылаах балаһыанньаҕа (түбэс). ☉ соотв. между двух огней (находиться, быть)
Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
Мохоо төһө да икки уот икки ардыгар кыбылыннар, биир да тылы быһа ыһыктыбакка сөллөйө сытыйан олордо. «ХС». Икки хаамыылаах сиргэ - чугас баҕайы, бэрт чугас. ☉ Совсем близко, недалеко, в двух шагах
Хоп-хойуу, ньалака түү кэриэтэ сымнаҕас хаар түһэн үллүктүүр. Иннигэр икки хаамыылаах сиргэ туох баарын кыайан арааран көрбөккүн. Софр. Данилов. Икки хараҥаҕа - сарсыарда букатын эрдэттэн, халлаан сырдыан инниттэн киэһэ хойукка, хараҥа буолуор диэри. ☉ С самого раннего утра до позднего вечера, от темна до темна
Кыайыы туһа дии-дии икки хараҥаҕа харбыалаһарбыт. С. Никифоров
Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки хараҥаҕа. Фронт туһугар күүстээх үлэ оргуйар. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, сэриигэ барбатах ыарыһахтар икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Адам сир хоруппута, үүнүү ыһан икки хараҥаны ыпсаран үлэлээбитэ. «Чолбон»
Кинилэри сүһүөхтэригэр туруораары Софья эмээхсин төһөлөөх икки хараҥаны силлэһиннэрбитэ буолуой?! «Кыым»
Икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри көр икки харанаҕа. «Мантан инньэ бэйэни харыстаннахха, үчүгэйдик эмтэннэххэ сатанар», - диэн санаалар өйүгэр охсуталаан аастылар да, хаһан да хара тыаны икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри кэтэ сылдьан, ону тутуһуо баара дуо. «ХС». Икки харахпар көстүмэ - киэр буол, көрүөхпүн да баҕарбаппын. ☉ Вон!, прочь отсюда!; с глаз долой
Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев
Чэ, итиэннэ икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Н. Якутскай. Икки харахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя глазами)
Ылалларын [уоралларын] икки харахтаахха көрдөрүөхтэрэ диэтэҕиҥ дуу?! М. Попов
Өрүс илин өттүгэр төһө эмэ күлүмүрдэс күн түһэн олорорун курдук, икки харахтаах көрбөтөх дьиктитэ буолла. «ХС»
Иһигэр икки муостаах киирбит көр ис IV. Охсоору гынна диэбиттии, Кулаак кэннинэн чинэрийдэ, Ол-бу диэн үөҕэн имиттим, Икки муостаах испэр киирдэ. Баал Хабырыыс. Сир-халлаан икки ардыгар - 1) туох да көрүүтэхарайыы-та суох, ким да өйөбүлэ, көмөтө суох (кими эмэ ханна эмэ хааллар). ☉ соотв. на произвол судьбы (оставлять кого-л.); между небом и землей (находиться)
[Кырдьаҕас:] «Ахсааным айыы дойдутугар сиппэтэҕинэ, таҥара сирхаллаан икки ардыгар хаалларыа», - диэн илдьит ыыталаабыта. А. Сыромятникова
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «ХС»; 2) дьиэтэуота суох, иэмэ-дьаама биллибэт балаһыанньаҕа (хааллар). ☉ Без жилья, без пристанища, в неопределенном положении (оставлять кого-л.)
Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», - диэн махтаныаххын билиминэҕин, эн... Амма Аччыгыйа
<Икки> хараҕа туолар көр хараҕа туолар. Иҥсэлээх иинин буоругар икки хараҕа туолар (өс хоһ.). <Икки> хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) көр хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн). <Икки> хараҕын уутунан суунар көр хараҕын уутунан суунар. Ити соҕотох уолгун эрдэттэн аһыйан, икки хараҕыҥ уутунан сууннуҥ дуо? И. Гоголев
<Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт буолла көр хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Икки хараҕым үүтэ көстүбэт буолан кэллим эбээт. Н. Босиков
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна... Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
<Икки> ытыһа уот аһыйан хаалла көр ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла. «Тур, атаһыҥ Манчаары кэллим», - диэбитим. Инньэ диэн бүтүөм икки ардыгар батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ
◊ Икки арда - биир сиртэн атын сир ырааҕа; икки туох (ким) эмэ бэйэ бэйэлэриттэн ырааҕа. ☉ Пространство, разделяющее два пункта; расстояние между кем-чем-л.
Кырдьык, ити икки эрээт икки арда быдан кыараҕас. Үлэлииргэ моһуоктуо. П. Егоров
Икки маяк икки арда биэс килэмиэтир. ВНЯ М-5
Москва уонна Минскэй икки арда төһөнүй? ВНЯ М-5. Икки өлүүлээх (сыллаах) үүнээйи көр үүнээйи. Икки өттүгэр - туох, ким эмэ уҥа, хаҥас өттүгэр (хол., тугу эмэ уур). ☉ По обе стороны; справа и слева от кого-чего-л.
Дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитин бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Суолларын икки өттүгэр субу-субу бөһүөлэктэр. Күннүк Уурастыырап
Икки састааптаах этии көр этии. Икки туочука көр туочука. Ааптар тылларын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука турар. ЕНВ СТ. Икки тылланыы - киһи икки тылы билиитэ, туһаныыта. ☉ Двуязычие
Икки тылланыы билиҥҥи олох ирдэбилэ буолла.  Норуоттар - олоххо хардарыта сибээстэһиилэрин саамай боччумнаах түмүгүнэн икки тылланыы сайдыыта буолар. «ХС»
тюрк. еки, ики, икки
II
ситим т. Этии биир уустаах чилиэннэрин пааралаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и, да)
Сир халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии ньиргийэ тураллар. П. Ойуунускай
Ньукулай, Мэхээлэ икки кэпсэтэ-кэпсэтэ киирэллэр. А. Софронов
Биирдэ Күтэр Чыычаах икки кыттыспыттар. Суорун Омоллоон
△ Үгүстүк хатыланан туттуллар (оччоҕо биир уустаах чилиэннэр ыккардыларыгар соппутуой турбат). ☉ Может повторяться несколько раз (при этом запятая между однородными членами не ставится)
Ыт эмиһэ икки Кэччэгэй баай икки син биир. Саха фольк. Маайа икки Бүөтүр икки аны кинилэр дьылҕалара атын дьон илиилэригэр түбэһэрин биллилэр уонна онтон куттаналлара улаатта. Эрилик Эристиин
Кириисэ ааһан иһэн, Тимэппий иккини Өрүүскэ иккини көрөн саараан туран баран, мас быыһыгар саһан туран иһиллиир. Күндэ

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров