дэгэттээ диэнтэн бэй
туһ. Эльвира Ыларов хас хамсаныытын, кини хараҕа туох дэгэттэнэн оонньуурун сиһилии көрөр. Р. Баҕатаайыскай
Оһуохайы таһаарааччы, олоҥхоһут этэр тыллара эгэлгэ дэгэттэнэн, ураты дорҕооннонон иһиллибиттэрэ. «Чолбон»

аат сыһыан т. Саҥарааччы этэр санаатын дьиҥнээх, кырдьыктаах диэн дэгэттээн этэрин көрдөрөр (дьиҥэ, чахчыта). ☉ Выражает подчеркивание говорящим подлинности высказываемой мысли (правда, по правде говоря)
Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон
Кырдьыга, мин эн ынаххын буутун сүүрбэлиитигэр туруоран ылбытым кэриэтэ. Күндэ
Кырдьыга, айаҥҥа туруу толору бэлэмнээх этэ. Эрилик Эристиин

ситим сыһыан холб. Арыт сөбүлэнэр дэгэттээн санааны туохтан да иҥнибэккэ-туттубакка быһа бааччы этэри көрдөрөр. ☉ Выражает категоричность высказываемой мысли иногда с уступительным оттенком (во что бы то ни стало)
Абаҕата оҕонньору уолу, хайаабытын да иһин, куорат оскуолатыгар ыытары күһэйбиттэрэ. П. Филиппов
Хайаабыт да иһин, бүгүн Өлөксөй охсорун Таппалаахха көһөрдөххө сатанар. «ХС»

1. хоһулас диэнтэн хай. аата
2. тыл үөр. Икки бүтэй дорҕоон силлиһэн, холбоһон туттуллуута; тыллар холбоһоннор биир өйдөбүлү үөскэтэн бэлиэтииллэрэ, эбэтэр дэгэттээн, күүһүрдэн биэрэллэрэ. ☉ Удвоение согласных; удвоение слов, редупликация
   Хоһулаһыы тыл формата уларыйарыгар, сыһыарыы сыстарыгар үксүгэр баар буолар. ПНЕ СТ
   Түүр омуктарга тыллары хоһулаһыы саҥа тыллары үөскэтэр морфологическай ньыма быһыытынан олус киэҥник туттуллар. АНК СБТЛ

сыһыан т. Саҥарааччы этэр саҥатын бэрээдэктиирин чорботон, бэлиэтээн, этии дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Указывает на порядок следования мыслей, выделяя, подчеркивая какую-л. из них (в первую очередь, прежде всего)
Саха норуота бүгүн дьоллоох олоххо кэлбитигэр, мин, бастатан, бэйэм дириҥ махталбын улуу нуучча норуотугар биэрэбин. Суорун Омоллоон
Саха сэбиэскэй суруйааччылара нуучча литературатын, ол иһигэр, бастатан, Толстой үгэстэригэр үөрэнэн туран, бэйэлэрин национальнай литератураларын сайыннараллар. Софр. Данилов
Таптыыбын бастатан, бу күн сиригэр Түбүктэн, дьулууртан дьолу буларбын. И. Федосеев

саҥа алл. сыһыан холб. Өйдөнөр, биллэн турар диэн санааны араас интонация көмөтүнэн күүркэйии, уордайыы, үгэргээһин, кыһыылаах элэк дэгэттээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к чему-л. само собой разумеющему с оттенками эмоционального усиления, гнева, иронии, сарказма, которые передаются с помощью интонации (а как же, ну конечно же)
Хайыай оҕолор! Ыт курдук биһигини охсуһуннара оонньоон эрдэхтэрэ дии! Амма Аччыгыйа
«Хайыай оҕолор!» – Нарыйа, эгди буолан, киэҥ-киэҥник атыллаталаабыта. В. Яковлев
Хайыай оҕолор, тойон буолбучча таптаабытынан дьаһайан эрдэҕэ. «ХС»

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

сыһ.
1. Үчүгэйдик көстөр гына, үрдүктүк (көтөх, тут). ☉ Достаточно высоко, чтобы всем было хорошо видно (поднять что-л.)
Аанчык чочуламмыт толору харытын күөрэччи тутан, кырабыайкатын көннөрүнэ турар. Амма Аччыгыйа
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан, күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Демонстраннар өрөбөлүүссүйэ сирдьиттэрин мэтириэттэрин, транспараннары күөрэччи көтөхпүттэр. П. Филиппов
2. Үрдүк куолаһынан (саҥар, ыллаа, хаһыытаа). ☉ Высоким голосом (говорить, кричать, петь)
Уол оҕо! Арай күөрэччи чаҕаарыйан саҥарара, быыһыгыраччы күлэрэ хайдах эрэ уолтан атыҥҥа дылы. Амма Аччыгыйа
Табаһыт имири-хомуру соҕус күөрэччи ордоотоотоҕуна, тэһииргээбит халыҥ үөр да таба налыйа түһэр, судургу айанныыр. ИИА КК
[Маайыс] «Хабарҕа ырыата» диэни ыллаан, күөмэйин төрдүнэн курдургуурун быыһыгар, өрө ойуутугар дэгэттээн, күөрэччи ыллыыр. «ХС»

1. 1. аат. Туохха эмэ эбии, эбиилик. ☉ Прибавка, добавка к чему-л.; подкорм
      Булдунан, балыгынан уһуннук ыал буолар кыахпыт суох, эбиискэҕэ эрэ. А. Фёдоров
      Ыһыкпыт туоматыгар [балыктаан] боччум эбиискэни киллэриммитинэн барбыппыт. Н. Заболоцкай
      Буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
2. тыл. үөр. Тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат көмө саҥа чааһа. ☉ Служебная часть речи, придающая какой-л. оттенок значения слову или высказыванию, к которому она относится, занимая постпозицию, частица
   Сүрүн суолтата суох саҥа чаастарыгар ситим тыл, эбиискэ, саҥа аллайыы, дьөһүөл киирэллэр. АВМ ҮКТТҮө
   Даҕааһын аат суолтатын күүһүрдэргэ эбиискэ уонна хоһулааһын ньымалара туттуллубуттар. АНК БТТ
   Ааттар бөлөхтөрүгэр киирбэт, уларыйбат саҥа чаастара (дьөһүөл, сыһыат, эбиискэ) сорох түһүккэ туруулара баар. ВИП СТПС
3. даҕ. суолт. Эбиллэн биэрэр, эбии буолар. ☉ Добавочный, дополнительный
   Дьадаҥы бааһынай көлө туһугар, эбиискэ сир туһугар …… кулаакка баран көрдөһөргө тиийэрэ. БИД
   [Үүнээйи] угун үүнэр төбөтүн кыптыыйынан быһыллар, онто салгыы үүммэт, ол оннугар эбиискэ уонна самалык силистэр үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ араас эбии чуолкайдыыр, бэлиэтиир дэгэттээн холбооһунун көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предшествующей с оттенками подчеркивания — дополнения, уточнения (притом, притом еще, к тому же).
△ Этиллэр предмет оһуобай чорбойор хаачыстыбатын бэлиэтээһин дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания особо превосходящего качества предмета речи
Айар үлэ — таптал. Буолаары буолан, күүстээх таптал. «Кыым»
Аржаков эргэ куул суумка быатын сүөрэн тиэрэ тарта: сабыс-саҥа саппыйаан суумка килбэчис гына түстэ: буолаары буолан, хамандыыр полевой суумката. П. Филиппов
Эмискэ, Мэйи сиригэр айылҕа кубулуйарын курдук, хаар түһэн күдээритэн барда. Буолаары буолан, олус хойуу хаар. Л. Попов
△ Этиллэр санааҕа баҕатыйбаты, өссө куһаҕан диэн сыһыаннаһыыны бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания нежелательного, неодобрительного отношения к высказываемой мысли
Кини билэр дьонноро баар сиригэр, буолаары буолан, төрөөбүт нэһилиэгэр, идэтин баһылыан иннинэ үлэлиир да, быраактыкаланар да баҕата суоҕа. Г. Угаров
Быһайын ыһыахха туста сылдьан, алҕас туттан обургу соҕустук эчэйбитэ. Буолаары буолан, сиһигэр. Кустук
△ Этиллэр санаа дьиктитин, күүтүллүбэтэҕин бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания необычности, неожиданности высказываемой мысли
Үс буолбатах, хараҕа соҕотох үһү, буолаары буолан, төбөтүн оройунан дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи да күлүөх. Буолаары буолан, биэс мөһөөҕү биирдэ [сүүйтэрбит]. В. Яковлев
△ Этиллэр санаа көҥүллэммэтин, олуонатын бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания недопустимости и недозволенности высказываемой мысли
Киһини үйэбэр аан бастаан, буолаары буолан, бэйэм киһибин өлөрбүтүм. «ХС»
Маннык кэмҥэ ыксыыр сатаммат, буолаары буолан, байыаннай дьоҥҥо биһиэхэ, хомуньуустарга ыксыыр олох сатаммат. П. Филиппов
△ Этиллэр санаа күүтүллүбүтү аһара түһэн буолбутун бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания результатов, превосходящих ожидания. Буолаары буолан, эдэркээн кыыһы ойох ылбыт
□ Специалистарга, буолаары буолан, лаборатория научнай сэминээригэр устудьуон дакылааты оҥороро — ханна да сэдэх буолар. Г. Угаров