сыһ. Утуу-субуу. ☉ Один за другим
Оскуола саалатыгар бииртэн биир өрөспүүбүлүкэлэри көрдөрөр дэлэгээссийэлэр киирэллэр. «ББ»

ииригир диэнтэн хай
аата. Оччолорго уота суох сэрии уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
Америка бэчээтинэн оҥоһуллар антисоветскай ииригириилэр баалларын үрдүнэн, көрөөччүлэр стадиоҥҥа сэбиэскэй дэлэгээссийэни итиитик көрүстүлэр. «Кыым»

көһөр диэнтэн атын
туһ. Манна балтараа көстөөх атын алаастан көһөрүллэн, саҥардыллан тутуллубут балаҕаҥҥа, кини кырдьаҕас эдьиийинээн ыал буолан олороллор. Софр. Данилов
Дьикти остуоруйаттан көһөрүллэн ылыллыбыт кыһыҥҥы суол …… үрүҥ холусталыы быыстала суох субуллан сытар. Н. Заболоцкай
Көһөрүллүбүт көһөрүллүбүтүнэн, — тутуллан иһэр тутулуннун, аны кэлэн төттөрү орун-оннугар туох түһэриэ баарай. «ХС»
◊ Көһөрүллэ сылдьар — 1) үлэҕэ, куоталаһыыга эбэтэр успуорт күрэхтэһиитигэр саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (хол., знамя, кубок). ☉ Переходящий (напр., кубок, знамя)
Куоталаһыыга бастаабыт Абый оройуонун дэлэгээссийэтигэр көһөрүллэ сылдьар Кыһыл знамя туттарылынна. «Кыым»; 2) биир олохтоох миэстэтэ суох, наада буоларынан үлэлиир миэстэтин уларыта сылдьар (установка, тыйаатыр эҥин). ☉ Передвижной (напр., театр)
Англияҕа муораҕа көрдүүргэ аналлаах көһөрүллэ сылдьар телевизионнай установкалартан ураты, көһөрүллүбэттэри эмиэ туттар буолбуттар. БК БК
Биһиги тыйаатырбыт Сэбиэскэй Сойууска көһөрүллэ сылдьар бастакы оҕо тыйаатыра. «Кыым»

ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

I
туохт.
1. Үөһэ үрдүккэ эрчимнээхтик көт, өрө сурулаан таҕыс (хол., көтөр, сөмөлүөт). ☉ Стремительно взлететь вверх, взметнуться ввысь
Чыркымай эмискэ өрө кыырайан тахсыбыт уонна аллара супту сурулаан түһэн субу оҕолоругар чугаһаан эрэр эһэ сүүһүгэр саайыллыбыт. Софр. Данилов
Көтөр [мохсоҕол] букатын аллара түһэн, уол саатыгар кэтиллэ сыһан баран, эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда. Н. Габышев
Саха сирин дэлэгээссийэтин тиэммит үрүҥ көмүс лайнердар күөх халлааҥҥа өрө кыырайан тахсыталаабыттара. АҮ
2. Өрө ыстанан ыраах ой, ыраах өрө көтөн таҕыс (күүскэ охсууттан, быраҕыыттан, тэбииттэн уо. д. а.). ☉ Отлететь далеко в сторону (напр., от сильного удара)
Тоҥ эттэр бырдаҥалыыллар, остуол анныгар кыырайан кэлбиттэрин Микиитэ, сулбу тардан ылан, ытыһыгар үрбэхтээн баран, айаҕар уган кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. С. Никифоров
Волейбол былассааккатын төһө эмэ ааһан кыырайан иһэр мээчиги, өрө ыстанан, ытыһынан төттөрү саайан кэбистэ. Тулхадыйбат д.
3. кэпс. Күүскэ сүүр, ойуолаа. ☉ Быстро бежать, мчаться, нестись
Суол ортотунан буур таба кыырайан иһэр! В. Гаврильева
[Хаппытыан] дьиэтин диэки барар дьоллооҕо буоллар, төһө эрэ кыырайар этэ! А. Сыромятникова
Оскуола диэки, аны тохтотон кэбиһиэхтэрэ диэбиттии, кыырайа турда. Ф. Софронов
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Ыраахха диэри тарҕан, тэний (ырыа, санаа). ☉ Широко, далеко распространиться, разнестись (о песне, мысли)
Кыырай эрэ, кыталык буолан, Кырдалы, сыһыыны үрдүнэн Кыайыы ырыата! С. Васильев
Сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт Кыталык кыыл буолан кыырайдын. Күннүк Уурастыырап
Арҕаска кыырайан ылардыы, Уо, иэйии, үөһэтик күөрэй эн, Уус-уран тыл иннин ылардыы. Р. Баҕатаайыскай
II
кыырай халлаан поэт. — үрдүк халлаан. ☉ Далекое, высокое небо
Кыырай маҥан халлаантан Кыырпах кыраһа кыыдамныыр. С. Васильев
Кындыа маҥан кыталык үөрдэрэ Кыырай халлааҥҥа кыҥкынастылар. Таллан Бүрэ
Күнүскү ыам кэмэ буолан, күн кыырай халлаан оройугар тахсыбыт этэ. И. Никифоров
ср. алт. кыр ‘край, кромка, шов, грань’

даҕ.
1. Сииктээх, курааннаабат буолан үүнүүлээх, өҥ. ☉ Влажный, плодородный, урожайный (о земле, почве)
Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. С. Д анилов. Күөл үрдүнээҕи нүөл кырыстаах ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ турар. Н. Лугинов
Быдьаҥадьалар нүөл сир дээх-дойдулаах дьон. Багдарыын Сүлбэ
△ Быйаҥы, үүнүүнү аҕалар, элбэх уулаах (үксүгэр ардаҕы этэргэ). ☉ Приносящий хороший урожай, плодородие (обычно о дожде)
Таптыыгын дохсун, намыын Өрүү нүөл самыырдары, Ыспыт сиэмэҥ нарын-нарын Күөх от буолан быгарын? С. Данилов
Атырдьах ыйын саҥатыгар хас да хонуктаах нүөл ардах курулатан, онтон салгыы тыала суох сылаас күннэр түһэннэр, өтөрүнэн буолбатах үтүө күһүн кэлэн турара. В. Протодьяконов
2. поэт. Ыраас, сибиэһэй, сииктээх (салгын туһунан). ☉ Влажный, свежий, чистый (о воздухе)
Үчүгэй даҕаны, бу хотугу нүөл чэгиэн салгын. Н. Габышев
Нүөл, сылаас салгын уйан дууһаҕар угуттаан киирэр. УКД ЧХ. Сааскы с а й д а м нүөл тыаллаах Салгын мүөтүн и һ э б и н. «ХС»
3. көсп. Дэлэччи астаах-таҥастаах, быстаран сутаан хаалбат, лаппа кыанар. ☉ Обладающий достатком, обеспеченный, состоятельный. Нүөл ыал. Нүөл олохтоох сопхуос
4. кэпс. Кураһа суох, үчүгэй, толору, тупсаҕай хааннаах-сииннээх. ☉ Имеющий здоровый, приятный вид (о человеке)
Күбэйээнэ эмээхсин сирэйэ мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэх. И. Данилов
Дэлэгээссийэ салайааччыта нүөл хааннаах Ваня Рябчинскай нөрүс гынна, инники хардыылаата. ИИА КК
♦ Нүөл кырыс (буор) — туох эмэ үөскээн, айыллан тахсарыгар бигэ төрүт, т и р э х ( айымньы туһунан). ☉ Б л а г о д а т н а я почва, прочная основа (для литературных произведений). «Кыым» хаһыат уонна Саха сэбиэскэй уус-уран литературата
Ити биир нүөл кырыстан силис тардан үөскээбит, быстыспат ситимнээх өйдөбүллэр. Софр. Данилов
Норуот тылынан уус-уран айыытын нүөл кырсын сүмэһининэн угуттанан саха суругунан литературата үөскээбитэ. Умнуллубат к.