даҕ. Үчүгэй, үрдүк хаачыстыбалаах, суортаах (хол., сиэмэ, үүнээйи о. д. а.). ☉ Сортовой
[Ваня:] Иэдээн, сортобуой сиэмэни куһаҕан хаачыстыбалаахтык ыстахпытына. С. Ефремов
Сибэниэ быйыл биэс уонтан тахса гектардаах сиргэ чыыстай сортобуой сиэмэни олордуохтаах. ПАК ИК
Кэлэр өттүгэр сортобуой сиэмэни дэлэтии соруга турар. ГСҮЦХ

аат.
1. Кэлин төннөрөр, төлүүр мэктиэҕэ тугу эмэ (үксүн харчыны) кимтэн эмэ ылыы эбэтэр кимиэхэ эмэ биэрии. ☉ То, что взято у кого-л. или дано кому-л. взаймы, в долг
Сорохтон иэс ылан сиир, сороххо иэс биэрэн салгыыр, иһэ-таһа биллибэт, ойох-уруу диэн суох киһитэ. А. Софронов
[Кулуба:] Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Хаһан төлүүргэ? Н. Неустроев
[Быыпсай:] Иэс буолан баран төлөммөт иэс баар буолуо дуо? Сарсын бараҥҥын ойоҕун аатыгар хабалата суруттаран хааллараар. П. Ойуунускай
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы
2. Булгуччу, хайаан да толоруллуохтаах эбээһинэс. ☉ Обязанность, обязательство, долг
Олох олоруу - Ийэ дойдуга иэһи толоруу (өс хоһ.). «[Оҕолору] эн ииттэҕиҥ дии үөрэхтээх, учуутал киһи, - диэн Нина миэхэ хатылла кэлэрэ. - Оҕону иитии иккиэммит да иэһэ ини». Далан
Дьон олоҕун чэпчэтии, уйгуну дэлэтии биһиги, учуонайдар, биир сорукпут, ытык иэспит буолар. Г. Угаров
Аҕа дойдуну көмүскээһин хас биирдии гражданин ытык иэһинэн буолар. ССРС К
♦ Иэс ааҕыс - өскүн ситис, урут атаҕастаабытын ситис. ☉ Мстить кому-л. за обиду, оскорбление и т. п. (соотв. сводить счеты с кем-л.)
Өһүөннээх өстөөҕү кытта иэс аахсар суостаах чааспыт үүннэ. «ХС». Иэс баай - туох эмэ куһаҕаны оҥорон кими эмэ бэйэҕэр өстүйэргэ тиэрт, күһэй. ☉ Причинить кому-л. зло, нанести оскорбление, провоцируя подобную же ответную реакцию. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: - «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо [сирэйгэ охсон]. Иэскин, лоп курдук, дабыйыамнаан төлүөм, быһычча баара!» - дии-дии быдьар тылынан үөхсэ хаалла. Р. Кулаковскай
Дьарҕаа Хочуону аттыгар ыҥыран ылан: «Тукаам, ити аата Ыт Тииһигэр улахан иэһи баайдыҥ». «ХС». Иэс бороос (бороосто) кэпс. - иэс төлөннө. ☉ Квиты, в расчете
Түөрт хоҥору өлөрөн кэлбитэ уонна Валерийга биир хааһы илдьэ киирэн, эппитэ: «Валя, дьэ иэс бороосто буоллум. Үөрэхпэр үһү ылбытым, булка - түөрдү. Түөрт хааһы өлөрдүм». Н. Габышев
«Кэбис. Миэхэ бу үйэбэр быт үөскээбэтэҕэ. Баай дьон эһиги үөскэтиҥ. Хата били, икки үтүлүгү төннөрүҥ, иэс бороосто», - диэн баран Кууһума, халҕаны хайа быраҕан, тахсан баран хаалла. Н. Павлов
Хоннохтоох охсооччу Хоһуун кыыс Хобороос. Хабыас кыайбыта олоччу Хата бүгүн иэс бороос. С. Тимофеев. Иэс иэскэ - урут туох, төһө иэстээх этэй да оннугунан төлөөтүм диэн этии. ☉ Мы в расчете, рассчитались
Иэс иэскэ, мин дьыала оҥортообутум, барытын көрбүттэр, тус бэйэм киэнин эмиэ, онон син ааҕыстым, ситистим. А. Сыромятникова
Аны кырдьаҕас дирижер ырыатын иһиттэҕиҥ. Иэс иэскэ. И. Данилов. Иэскэ хаалыма - эйиэхэ хайдах гыммыттарай да, оннук эппиэттээ. ☉ соотв. не остаться в долгу у кого-л. «Хата бэйэҥ болточчу уойан хаалбыккын
Эйигин ньуосканан наһаа үлэлэппиттэр дуу?» - Сережа иэскэ хаалбата. Н. Лугинов
Чэйиҥ, кыратык оһуокайдаан ылыаҕыҥ. Чэ, Дьөгүөр, тур, таһаар. Биһиги да иэскэ хаалыахпыт суоҕа. «ХС»
«Һэ, хайдах гыныамый?! Баттаан буоллаҕа дии», - пилот эмиэ кэпсэтинньэгинэн иэскэ хаалбат киһи эбит. «ХС»
«Оҥордоргут биһиги иэскэ хаалыахпыт суоҕа», - диэтэ Быканов көрдөһөр куолаһынан. «ХС»
Иэс төлөс көр иэс ааҕыс. Олохтоохтор, «көр биһиги даҕаны туруулаһан, утары көрөр, иэс төлөһөр киһилээх эбиппит» диэбиттии, чэпчээн үөһэ тыыннылар, сирэйдэрэ-харахтара сырдыы түстэ. Күннүк Уурастыырап
Аадаҥ Туоллума бүтэйин уоттаспыта, ходуһатын тэбистэрэрэ. Ол иһин Лэгиэн иэс төлөһөр санааны ылыммыта. «ХС». Иэскин ситис - урут куһаҕаны оҥорбутун өһүөмньүлээн, хардатын эмиэ куһаҕаны оҥор; куһаҕаны куһаҕанынан төлөө. ☉ соотв. сводить счеты с кем-л.; платить той же монетой
Иэс ситиһэр кыахтааҕым. Онтон өлүүм даҕаны. Н. Габышев
Устукатуур Кравец, кинини атаҕастаабытын маляр Смирновтан иэһин ситиһээри, кини үлэлии сылдьар ыйанан турар люлькатыгар тутууттан хаалбыт бөхтөөх биэдэрэни быраҕан, кинини бааһырдыбыт. СГПТ
Бэйи, дьэ бэркэ кинтэҥнэһэн эриҥ, сотору сөпкүтүн көрдөрүөхпүт, иэспитин ситиһиэхпит диэн, разведчиктар истэригэр санаабыттара, хатааннаах харахтарын ньиэмэстэр диэки бырахпыттара. «ХС». <Киһи> куоппат иэһэ - киһи анала, дьылҕата. ☉ Неминуемая участь, судьба человека
Өлүү - киһи куоппат иэһэ (өс ном.). Оо, өлөөхтөөбүтэ дуу? Хайыай, дьэ ол да куоппат иэһэ буолаахтаатаҕа эбээт. А. Сыромятникова
◊ Иэс баайсыы - оҕо оонньуута: биир оҕо атын оҕону илиитинэн таарыйан баран: «Иэс», - диэт куотар. Таарыйтарбыт оҕо эккирэтэн кинини ситиэхтээх, илиитинэн таарыйыахтаах уонна: «Иэс боруос!» - диэхтээх. ☉ Детская игра, салки, пятнашки: один из участников касается рукой любого другого и убегает, тот должен догнать его и коснуться рукой. Талба нуурал киэһэлэрдээх үтүө сайын эргийэн кэллэҕинэ, чэгиэн салгыҥҥа оонньууҥ арааһа өссө дэлэйэр. Кыыртаах кус, иэс баайсыы, сасыһа оонньооһун, атах тэпсии, хайах хостоһуу, кулун куллуруһуута уо. д. а. ЧМА ЭТНББ. Иэс баайсыс - иэс баайсыыга киирэн оонньоо. ☉ Играть в пятнашки
Мин оҕолор иэс баайсалларын көрө олорон, ону-маны эргитэ санаабытым. Далан
Бэл, көннөрү сасыһа, иэс баайса оонньооһун, былаах былдьаһыыта эҥин бары оҕо дууһатыгар, сүрэҕэр хорсун, сылбырҕа, булугас өйдөөх буолууну кытта кыайыы-хотуу өрөгөйүгэр өрө күүрдэллэр. П. Аввакумов
Иэс баайсан оскуола тула сырсан элэстэннилэр. НЕ ТАО. Иэскэ киир (бар) - иэс ыл, төлүүр иэстэн. ☉ Задолжать кому-л., влезать в долги
[Дьаакып:] Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи орто байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов
Үнүрүүн, маҥнайгы мунньахха, сүүрбэ аҕыс күннээххин диэбиттэрэ, онтон кэнники мунньахха кэлэн: «Ньукулай Түмэппиэйэп, бу сайын боппууда бурдугу ордук сиэбиккин» - диэбиттэрэ. Онон, дохуоттан туһаныахтааҕар, өссө иэскэ киирбит үһүбүн. Амма Аччыгыйа
Үгүстэрэ ыраахтааҕы суолун төлөбүрүгэр иэскэ киирбит бааһынайдар хаатыргаҕа барар оннугар Саха сиригэр кэлбиттэрэ. Д. Очинскай
Иэскэ тэптэр көр иэскэ киир (бар). Саҥа иэскэ тэптэрии, хабалаҕа хаптарыы, бырыһыаҥҥа быстарыы хайа онтон тахсаарай?! Күннүк Уурастыырап
Эһэ-эбэ саҕаттан иэскэ тэптэрбит, бырыһыаҥҥа быстарбыт, Силтэһин Күндүлү көһөрүүгэ эмиэ үлэлэһэ сылдьар. «ХС»

даҕ. Ыһыллан, үрэллэн хаалар. ☉ Рассыпающийся, взлохмачивающийся, растрёпывающийся
Үөскүлэҥник дэлэттибит Үрүҥ-хара түүлээҕи, Үөрдэринэн диэлиттибит Үрэллигэс сиэллээҕи. А. Абаҕыыныскай
Анфиса, үрэллигэс кугастыҥы-араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Павлов

туохт. Баайы-дуолу, аһы-үөлү дэлэт, элбэт. ☉ Быть изобильным, богатым, сделать кого-л. богатым
Үүнүүтүнэн быйаҥнаан — Үлэбитин үксэтэн, Кэллэ, кэллэ, кэллэ ээ Кэрэ саха сайына. Күннүк Уурастыырап
Быйаҥнаан аһаппыт, Тыынары-тыыннааҕы ууһаппыт, Төрөөбүт сир ийэм, Түөтэкээн көрдөлүн эн иһит. А. Абаҕыыныскай

аат., кэпс. Олус күүстээх, иһиирэн эрэр курдук тыастаахуустаах тибии. ☉ Сильная снежная буря, сопровождаемая громким свистящим шумом
Кулун тутар ый тибиитэхаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа тыаллаах хаар көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри оҥостон турбут быһыылаах. Бэс Дьарааһын
Тибии-хаһыы буолаары гыммытын биттэнэн, илиилэрэ-атахтара умайан, кини ол түүн аанньа утуйбата. Г. Нынныров
Күрүс-күрүс күүстээх тыаллар түһүтэлээннэр, тибии-хаһыы буолуталаабыта. «ХС»

аат. Кыра ыскаап курдук оҥоһук (үксүгэр орон аттыгар туруоруллар). ☉ Тумбочка
Хата, бар, улахан сиэркилэҕин киллэр, туумба үрдүгэр туруоруо этибит. В. Яковлев
Элбэх да үчүгэй Доҕордоох эбиппин. Туумбабар ас-сүөгэй Элбэҕин сөхтүм мин. И. Гоголев
Олоппоһу, туумбаны, Остуолу, ыскаабы Кырыытынан кыстааннар …… Маҕаһыын аайы дэлэттилэр. Н. Степанов

туохт. Өрө көтүөлээ, харбыалас (хол., уот төлөнө). ☉ Подниматься, рваться, устремляться вверх (напр., о языках пламени)
Хаппыт мутукчаны уот сиир күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бөрө субу-субу тииккэ тахсаары өрүтэ үөмэхтиир. Т. Сметанин
Буордаах уу будулуйан Үҥкүрүйэн истэ. Үрдүк хайаҕа хоруйан Үөмэхтии, үллэ түстэ. И. Чаҕылҕан

сыһ. Төрөлкөй, модьу-таҕа, үскэл буолар курдук. ☉ Здорово, сильно, мощно, изрядно (напр., расти)
Олоҥхотун олоҥхо, Ол оҕо, арай, …… Үөскүлэҥник үүммүт, Омуннаахтык улааппыт. С. Васильев
Үөскүлэҥник дэлэттибит Үрүҥ-хара түүлээҕи. А. Абаҕыыныскай
Тиит туой булкаастаах сииктээх сиргэ үөскүлэҥник үүнэр эбит. Айылҕаны х.

туохт. Туох эмэ ахсаанын элбэх оҥор, үксэт, дэлэт. ☉ Увеличивать в количестве, множить, приумножать
Былааҥҥа биэ ахсаанын лаппа элбэтиэххэ, үүтэ да, этэ да аҕыйах хомуолай ынаҕы наһаа үксэтимиэххэ диэбити истибэтэххит. С. Данилов
Дьокуускай урукку салайааччылара, Дьоппуон эрэллээх ааҕыннара, Соруйан сэриигэ анааннар, Субан сылгыны элбэппиттэр үһү. С. Васильев
Кыылы килиэккэҕэ иитии дойдуга түүлээх ахсаанын элбэтэр. «ХС»

аат. Туох эмэ (хол., ас-үөл, үп-харчы, мал-сал) дэлэгэйэ, элбэҕэ. ☉ Изобилие чего-л. (напр., продуктов, денег, вещей и домашнего имущества)
[Балыксыт:] Киниэхэ [кыыспар] мин элбэх баайы-талымы хаалларбаппын, бэйэтэ дьолун-соргутун булунуоҕа. П. Ойуунускай
Харатаайап кулубалаах баай-талым муҥутааннар, баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
[Уйбаан:] Дьэ кырдьык, барахсан баайа-талыма дэлэтэ дуо, үтүө киһи эбит. А. Софронов