аат., бот. Сорох үүнээйилэр сибэккилэрэ бииргэ бөлөхтөһөн олоруулара. ☉ Соцветие (совокупность цветков нек-рых растений, собранных в виде кисти, зонтика, метелки и т. п.)
Дьукаах-сибэкки диэн үүнээйигэ тустаах бэрээдэгинэн олорбут сибэккилэр бөлөхтөрө. КВА Б
Тычинкалаах сибэккилэр умнас төбөтүгэр «метелка» дэнээччи дьукаах-сибэккини үөскэтэллэр. КВА Б

туохт. Бэйэҕинээҕэр ордук саастаах, кырдьаҕас курдук көстө сатаа, оннук тутун, саҥар. ☉ Стараться выглядеть, представляться старше своих лет
[Настааны] эмээхсин диэтэххэ, кырдьаҕаһымсыйан үөрэ истэр буолара. П. Ойуунускай
[Кэрэмээһэп] били бастаан кэлэригэр төһө да кырдьаҕаһымсыйдар, кырдьаҕаһа кэлиэ дуо, — эдэр киһи сиэринэн, үҥкүүлээччилэри одууласпыта. Софр. Данилов
Кэргэнэ, «Маабыра эмээхсин» дэнээччи, оҕонньоруттан аҕыйах сыл балыс, ол эрээри кинитээҕэр кырдьаҕаһымсыйар үгэстээх. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Кымньыынан оҕус, таһый. ☉ Бить, стегать кнутом, плетью
Тиийэн атын түргэнник сүөрэ оҕуста, мииннэ уонна күүһэ баарынан кымньыылаан кус гыннарда. Суорун Омоллоон
Ананий оҕуһун ойоҕолоон баран кымньыылыы истэ. М. Доҕордуурап
Сыыры түһээт, Өлөксөй атын быһыта биэрэн кымньыылаан, бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Эмискэ күүскэ ыарытыннар, хаарый. ☉ Схватить, кольнуть (об острой боли); обжечь (холодом)
Талыы обургу [төрөөрү сылдьар дьахтары] быһыта кымньыылаан, улам сотору-сотору кииртэлээн барда. «ХС»
Сытыы тыал сирэйбитин-харахпытын быһыта кымньыылыыр. С. Курилов (тылб.)
3. көсп. Киһини дьигиргэтэр гына сыыһатын-халтытын сытыытык саҥар, хаҕыстык кириитикэлээ. ☉ Остро критиковать недостатки кого-л., так, чтобы ему стало не по себе, стегать (словами)
Уот-кылыс тылларынан салалта итэҕэстэрин быһыта кымньыылаата.  Үлэҕэ нэс оҕус кымньыынан барарыныы, киһи тылынан балай эмэ кымньыылаатаҕына үлэлиир. М. Доҕордуурап
Иккистээн көрдөһөбүн — миигин үлэбэр хаалларыҥ уонна үчүгэйдик кымньыылаан, ирдэбиллэ туруоруҥ, эппиэттэтиҥ. В. Яковлев
Ыыс-бурут Эдьиэйэ эрэйдээҕи быһыта кымньыылыыр. Н. Босиков
4. көсп. Үүр-түрүй, муҥнаа-сордоо (үксүн кыһалҕа туһунан). ☉ Погонять, притеснять, донимать, изнурять (обычно о нужде)
Ол хараҥа батталлаах үйэҕэ Эрэй элбэҕэ дьадаҥы киһиэхэ: Кытаанах дьыл кымньыылыыра, Кырыктаах баай таһыйара. И. Артамонов
♦ Абааһы <быһа> кымньыылаабыт көр абааһы
Ийэм ол эмээхсини Сиэҥкэбитин абааһы кымньыылаабытын бэл тыыннаах гынна диир ээ. Күндэ
◊ Кымньыылыах өттө — уҥа өттө (көлөнөн айанныыр кэмҥэ). ☉ Правая сторона (при езде гужевым транспортом)
Күөлү ааһаат, суолуҥ икки буолуо, ону кымньыылыах өттүгүнэн бараар. СГФ КСТ. Сылгыны дьүһүннүүргэ уҥа эбэтэр хаҥас өттө дэниллибэт. Хаҥас өттүн — аттаныах өттө, уҥа өттүн — кымньыылыах өттө дэнээччи. Сылгыһыт с. Тураҕас [ат] ынчыктыы түһээт, өрө турда уонна кымньыылыах өттүнэн сууллан түстэ. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Кыл, түү сүүмэҕэ синньигэс ук төбөтүгэр дьөрбөлүү баайыллыбыта (тугу эмэ уруһууйдуурга, кыраасканан, лааҕынан соторго тутлар). ☉ Кисть (для рисования, малярная)
Аянитов …… киистэтин уһугар тус-туспа кырааскалары биһэн ыла-ыла булкуйбахтаата. Софр. Данилов
Ханна эмит баран кэллэҕинэ, кэһиитин үчүгэй кырааска, киистэ аҕалара. Н. Лугинов
2. Сабы, чараас тирии, сарыы кырадаһынын, сиэли холбуу тутан, үөһэнэн бобо баайан оҥоһуллар киэргэл. ☉ Бахрома, кисть (украшение)
Киистэлээх нагаайка кымньыыны уҥа илиитин бэгэччэгэр иилиммит …… киһи бараах аанын тэлэйэн, иһирдьэ көтөн түһэр. Н. Якутскай
Сэттэ сиринэн киистэлээх Ситии дьүккэ саламаны Уһаты ыйаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Маҥан, хара сиэли холбоон хас да киистэ оҥороннор, киистэлэр төрдүлэригэр эҥин араас дьүһүннээх оҕуруолары …… хам тигэн киэргэтэллэр. ПСН УТС
3. Бурдукка уонна сорох оттор төбөлөрүгэр баар кыл курдук уһун синньигэс утахтар. ☉ Ость на колосе у злаков и у нек-рых трав
Үрүйэтэ …… таҥнары куоҕаспыт хойуу киистэлээх уһун дороххой от кытыллардаах …… маар сир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Аһыҥаттан орпут бурдук тобоҕун биһиги, оҕолор, биирдии киистэнэн хомуйарбыт. Далан
Бурдук, будьуруйа буһан, кыһыл көмүс кырымахтаах киистэтинэн күн анныгар көөчүктэннэ. М. Доҕордуурап
4. бот. Сорох үүнээйигэ баар биир сиртэн үүнэн тахсыбыт бөлөх сибэккилэр; маннык сибэкки аһа. ☉ Разветвленное соцветие; кисть, гроздь
[Гречиха] сибэккилэрэ киистэ дэнээччи бөлөх сибэккилэри үөскэтэллэр. ХКА
Үүнээйиттэн бастакы сибэккилээх киистэтин анныгар баар …… хоннох лабааларын үргээн ылыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
Тыраахтар бүтүннүү рябина буспут киистэлэринэн киэргэтиллибит этэ. Г. Николаева (тылб.)
5. Кыыс кэтэҕэр быанан баайыллар, суһуоҕун устун субуруччу түһэр, бэйэбэйэтигэр икки-үс эрээт оҕуруонан тиһиллибит, үксүгэр үс кэккэ чараас тимир киэргэл (төбөтүгэр кыра төкүнүк тимиргэ уһун сап салбырҕас баайыллар). ☉ Косоплетка (украшение девичьих кос из трапециевидных металлических пластин, к-рые прицепляются подвесками из бисера
На конце прикрепляются полукруглые металлические чашечки с кистями из ниток. Косоплетка привязывается тесемкой под затылком). Кыыс оҕо барахсан аҕыс салаалаах өрүүлээх суһуоҕа аҕараабат-айгыраабат киистэтинэн оонньоото. П. Ойуунускай
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
[Кыргыттар] кэннилэригэр салбырҕастаах суһуох киистэлэрэ намылыһа субуспуттар. К. Уткин
6. зоол. Сорох кыыл кулгааҕар (хол., бэдэргэ, тииҥҥэ) биир сиртэн чөмөхтүү үүнэн тахсыбыт уһун түү. ☉ Пучок длинных волос на ушах у нек-рых зверей (напр., у росомахи, белки)
Уһуктаах кулгаахтаах, кулгааҕыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр сирэйдээх кыыл аргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Далан
Өлөрөн бараҥҥын уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин. П. Тобуруокап
Тииҥ түүтэ-өҥө сиппитин кулгааҕын киистэтэ төһө сиппититтэн көрөн билэллэр. Булчуттарга к.
7. көсп., үрд. Мутукча; мас тыллыбыт, көҕөрбүт лабаата. ☉ Свежая лиственничная хвоя; распустившаяся зелень дерева
Кэҥкэмэлээх киҥкил хара тыа, Киис кыыл кутуругун Кэдирги туппут курдук, Киистэ анньан киэркэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мутук, лабаа иилиннэ Мотуок солко киистэтин. С. Васильев
Тиит лабаалара ыараан намылыспыттар, күөх киистэлэрэ көп түүлээх бытырыыс курдуктар. Н. Түгүнүүрэп
◊ Киистэ лапчааннаахтар (киистэ лапчааннаах балыктар) зоол. — муораҕа уонна тууһа суох ууга үөскээн сылдьыбыт балык этэрээтэ (билигин Африка биэрэгэр соҕотох балык — латимерия — ордон хаалбыт). ☉ Кистеперые (рыбы)
Бары атын киистэ лапчааннаахтар сэттэ уон-сүүс мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр өлөн бараммыттара. ББЕ З
Киистэ лапчааннаах балыктар пааралыы лапчааннарын дьардьаматын уонна быччыҥнарын оҥоһуулара сир үрдүнээҕи тоноҕостоох харамайдар атахтарын оҥоһуутугар олус маарынныыллар. ББЕ З

I сов. кем 1. дэн; назваться инженером инженербин дэн; 2. (сообщить своё имя) ааккын эт.

аат. Эр киһи үөһээ уоһун үрдүнэн уонна сэҥийэтигэр үүнэр түү. ☉ Усы и борода мужчины. Бытыгын хорунна. Хаар маҥан хойуу бытык. Уһун бытык
□ Харыс бытык, Харчы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Ньарбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕынан таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
Кини [Петровскай] дуоһуйбут, астыммыт көрүҥнээҕэ. Тоҕой Сэлэ сыһыытын кэриччи көрө-көрө, туора үүннэрбит кыһыл бытыгын уһуктарын хардары-таары имэрийтэлээн кэбиһэр. Л. Попов
♦ Бытыга умайбыт кэпс. — иҥсэтэ өрө көппүт; арыгыга астыммакка (ас кэмчи буолан топпокко, астыммакка хаалбыт). ☉ Аппетит разыгрался у кого-л.
Бу эн бүгүн, Дьахтар күнүгэр, адьас харааччы иирэн сылдьаҕын дуу, тугуй дуу? Эбэтэр бытыгыҥ умайда дуу? «ХС»
Бытыга эрэ умайан хааллаҕа. «Кыым»
Арыгы эрэйэн дьаабыламмыта буолуо. Сэгэриэм, кыраҕа топпот күтүр. Бытыга эрэ умайан хаалар. Н. Апросимов. Бытыгын быһа үктүөр диэри — наһаа улаханнык кырдьыахха диэри. ☉ До глубокой старости
Бытыгын быһа үктүөр диэри өйдөммөтөх диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бэл кини оннооҕор бытыгын быһа үктүөр диэри үчүгэйи куһаҕантан араарбакка, бу билигиҥҥэ диэри кэмсинэ сырыттаҕа. НС ОК
Бытыккын быһа үктүөххэр диэри бачыыҥка быатын сатаан бааммаккын. И. Никифоров. Бытыгын тыытыма — кыыһырдыма, кыйахаама (үчүгэйи көрүөҥ суоҕа). ☉ Не раздражай, не серди, не дразни кого-л.. Кэбис ити киһи бытыгын тыытымаҥ, сүгүн олордуо суоҕа
◊ Бигиир бытык — араактыҥылар бигээн билэр синньигэс, уһун, имигэс уорганнара. ☉ Усики ракообразных
Өрүс араагын харахтарын илин өттүттэн …… синньигэс уонна олус имигэс бытыктар тахсаллар. Бу — бигиир уонна сытыргыыр уорганнар. ББЕ З. Бытыктаах оҕонньор миф., эргэр. — Орто дойдуга (сиргэ) олорор, хараҕын көрдөҕүнэ ыарыыны, өлүүнү-сүтүүнү аҕалар кутуруктаах абааһы, кинини хараҕын көрдөрүмээри, Хаһыйаан сибэтиэй түүннэри-күнүстэри өтүйэнэн сүүскэ охсор, кини олунньу 29 күнүгэр эрэ, бэйэтин аатыгар, үс төгүл кириэстэнээри тохтуу түһэр, оччоҕо Бытыктаах оҕонньор көрөр, онон ити курдук хонуктаах (високоснай) сылга өлүү-сүтүү, дьаҥ-дьаһах элбиир. ☉ Бородатый старик — демон с хвостом, живущий в Среднем мире (земля), приносящий разные болезни и бедствия. Святой Касьян стоит сторожем при Бородатом старике, днем и ночью ударяет молотом по его лбу, не позволяя ему «смотреть», ибо если он «посмотрит», то появляются болезни, от которых умирают люди. Святой Касьян перестает бить молотом только в день своих именин (29 февраля), и лишь на короткое время: пока он три раза крестится, Бородатый старик посылает на людей болезни и бедствия, поэтому високосный год считается несчастливым. Киит бытыга — күөх киит үөһээ сыҥааҕыттан үүнэн түһэр, кытыылара бытырыыстаах олус элбэх имигэс муос пластинкалар. ☉ Китовый ус
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. Кини үөһээ сыҥааҕыттан кытыылара бытырыыстаах сүрдээх үгүс имигэс муос пластинкалар — «киит бытыга» дэнээччилэр таҥнары намылыйаллар. ББЕ З. Силис бытыга — улахан силистэн эбэтэр силиргэхтэн тахсар сап курдук синньигэс силистэр. ☉ Усики корней
Унньуула силис бытыга. ПЭК СЯЯ. Сулардыы бытык — чанчыктан иэдэс устун үүммүт бытык. ☉ Бакенбарды
Будьуруйбут баттахтаах, икки сыҥааҕын батыһа сулардыы үүммүт көп бытыктаах киһи одууласта. Н. Заболоцкай
Сулардыы хойуу бытыктаахтар, Тырымнас уоттаах харахтаахтар, Кэтит дараҕар сарыннаахтар Куба геройдуу буойуттара, Хотой дойдутун уолаттара. И. Эртюков. Сэҥийэ бытыга — сэҥийэҕэ үүнэр бытык. ☉ Борода
Кини [генерал] аллараа сэҥийэ бытыгын бириэйдэнэн баран, үөһээ уоһун бытыгын туора тарда үөрэппитэ, көтөн иһэр чыычаах кынатын курдук, таллайан көстөр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор сэҥийэтин бытыга, маҥан сиэл сүүмэҕин курдук, түөһүгэр таҥнары намылыйбыт. Болот Боотур

көр унньуула
Унньуула атыннык өссө анаҕаһын дэнэр. Багдарыын Сүлбэ

тэгилит диэнтэн хай. аата. Итинник уобарастаан, таайтаран этиини тэгилитии дэнэр

көр кырдьыгын эттэххэ
Бука, эн, ис дьиҥин эттэххэ, Поэппын дэнэриҥ буолуо ээ?! М. Хара

аат., мат. Атын чыыһыланы көҕүрэтэр чыыһыла. ☉ Вычитаемое
Төһөнөн куччатары көрдөрөр чыыһыла көҕүрэтээччи дэнэр. ШИН А