чёрный дятел, желна.

трёхпалый дятел; тиит тоҥ-соҕойо большой пёстрый дятел; үөт тоҥ-соҕойо малый пёстрый дятел.

1) стучать (ся); ааны тоҥсуй = стучать(ся) в дверь; 2) клевать; долбить; тоҥсоҕой маһы тоҥсуйар дятел долбит дерево.

побуд. от хобугураа=; тоҥсоҕой көҥдөй маһы тоҥсуйан хобугуратта дятел стучит по дуплистому дереву; саҥаран хобугурат = быстро говорить, шлёпая губами.

несов. что 1. дьөл, үүттээ, тоҥсуй; дятел долбит дерево тснтоҕой маһы тоҥсуйар; долбить долотом чүүччүнэн үүттээ; 2. разг. (повторять) талкый, талкыйан эт; сколько ему ни долби — не понимает төһө да талкый, син биир өйдөөбөт; 3. разг. (зубрить) талкый, талкыйан үөрэт.

аат.
1. Мас умнаһыгар, мутугар сытыы тыҥырахтарынан хатырыкка хатанан, уһуктаах кутуруктарын хотоҕойугар тирэнэн, өрө ыстаҥалаан сыҕарыйар, эриэн эбэтэр саадьаҕай дьүһүннээх, оройугар кыһыллаах, маһы тоҥсуйан үөнүнэн аһылыктанар кыра көтөр. ☉ Дятел
Хара тыа тоҥсоҕойо алтан хайаны тоҥсуйан сиэн барыыр үһү (тааб.: тордуох). Тииккэ кэлэн биир тоҥсоҕой хатана түһэр. Н. Якутскай
Киргил, тоҥсоҕой, нэтээги кирийбитин соһутабын. Баал Хабырыыс
2. харыс. т. Сүгэ. ☉ Топор.
ср. эвенк. товтокит, танток, бур. тоншоол ‘дятел’

побуд. от таһыгыраа =; сарсыардааҥҥы дьыбарга тоҥсоҕой тоҥсуйан таһыгыратар в утреннем морозном воздухе слышен громкий дробный стук дятла.

I
аат., зоол. Хара дьүһүннээх, төбөтүгэр кыһыллаах, мас үөнүн тоҥсуйан аһыыр көтөр (тоҥсоҕойдооҕор улахан). ☉ Черный дятел, желна
Өйдөөн көөртүм — кыһыл халпаахтаах хара киргил баҕайы эбит. Суорун Омоллоон
Арай ханна эрэ хара киргил тумсун торулатар. Күндэ. Эриэн тоҥсоҕой, кыһыл төбөлөөх киргил суолбутугар үгүстүк көрсөллөрө. Суол т.
ср. осм. кыркавул, казах. кырҕаул ‘фазан’
II
аат.
1. Баттах маҥан дьураата; кыырытыйыы. ☉ Проседь (в волосах)
Оҕонньор баттаҕын киргилэ көстө улаатан иһэр. АаНА СТОТ
2. Кырымах. ☉ Мех с проседью. [Кыыс] киис кыыл кэтэҕин киргилэ истээх буобура намыыскатын устан кэбиспит. Саха фольк.
ср. тюрк. киркил ‘с серой шерстью’, др.-тюрк. үрүҥ хырҕыл ‘седой’, осм. кырҕыл ‘сероватый, седеющий’
III
аат., түөлбэ., харыс т. Сүгэ. ☉ Топор. Суолга сүгэни харыстаан киргил дииллэрэ

аат.
1. Сис уҥуоҕа. ☉ Позвоночный столб
Онно билбитэ кини аччыктаабыт ис тоноҕоско эпсэри сыстарын. Софр. Данилов
Тоноҕосторо токуруйан им-дьим сүгүрүйэллэрэ. И. Гоголев
Тоҕус сыл тоҥу суоран, Тоноҕоспун тоҥхоппутум. С. Васильев
2. Сис тоноҕоһун биир сүһүөх уҥуоҕа, биир сүһүөҕэ, сүргүөҕэ. ☉ Позвонок, отдельное звено позвоночного столба
Тоноҕостор икки ардыларыгар имигэс өҥүргэс баар. АҮө. Тоноҕос уҥуоҕун уонна сүһүөх икки ардыларынааҕы өҥүргэс араҥалара кылгааһыныттан киһи намтыыр. ДьДьДь
3
көр тоноҕосчут. Кынаттара куура охсубут тоноҕостор хомустан хомуска дьирибинэһэ дайаҥнастылар. В. Миронов
Тоноҕос эрэйдии түһэн баран туттарара буолуо. АаНА СТОТ
Кини лыахтары, тоноҕостору эккирэтэ сылдьан да ыллыыр. СҮК
4
көр тоҥсоҕой. [Бухатыыр] Тоноҕос кыыл баһа Торулаан тахсыбытын курдук, Торҕо дьирим дойдулаах эбит. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Кытыыттан үөскэ үргүлдьү үтүллүбүт илим. ☉ Сеть, закинутая с берега прямо к середине водоёма
Маастар Сомсуун бастакы тоноҕосторун тардыалаат, балыкка тута кэтиллибитинэн барда. В. Яковлев
◊ Сис тоноҕоһо — киһи-сүөһү уонна тоноҕостоох харамайдар систэрин уҥуоҕа. ☉ Спинной хребет
Сур бөрө иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара. Далан
Балык дьардьаматын сүрүн уҥуоҕунан сиһин тоноҕоһо буолар. ББЕ З
Киһи сиһин тоноҕоһо түөрт токуруйуулаах. ДьДьДь. Тоноҕос ойуу — тоноҕос курдук быһыылаах сахалыы оһуор көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента, напоминающий позвонки; узор в виде позвонков. Томтор үрдүгэр тоноҕос ойуу баар үһү (тааб.: чаппараах). Тоноҕос саадьаҕай (эриэн) — сүөһү дьүһүнэ: сиһин ороҕун бата синньигэс үрүҥнээх саадьаҕай. ☉ Пёстрый (о масти рогатого скота). Тоноҕос саадьаҕай ынах
□ Тоноҕос эриэн торбоһум куттаах сүрүн Симэхтээх томторук оҥостон Хаҥас тоҕоноҕор иилиммит. Саха фольк.
ср. каракалп. тумыртка ‘дятел’

1. аат.
2. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ хамначчыттардаах баай. ☉ До революции 1917 года: богач, имеющий батраков, тойон
   Аҕаҥ тойонугар үлэлии барбыта, сарсын кэлиэ. Күндэ
   Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
3. Дьахтарга эрин аҕата. ☉ Отец мужа, свёкор
   Эргин кытта дойдугар, тойонуҥ аахха, барыс. Н. Неустроев
   Тойоно баарына кини дьадаҥы, кумалаан төрүттээҕэ ахтыллара. Н. Якутскай
   Хамначчыт Харытыана эрэйдээх хотуннаах тойонугар күнүскү чэйдэрин бэлэмнээн баран: «Чэ, чэйгитин иһиҥ», — диэбитэ. П. Ойуунускай
4. кэпс. Салайар дуоһунастаах киһи, салайааччы, баһылык. ☉ Человек, занимающий какую-л. руководящую должность, начальник
   Ньукууһа Наҕыл Земскэй быраабатын тойоно буола охсор. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Кими эмэ таптаан, эйэргээн, эбэтэр сиилээн, кыыһыран этэргэ туттуллар тыл. ☉ Слово, которое употребляется по отношению к человеку, выражая различные эмоциональные оттенки
   Эрим тойон миигин ханна да халты харбатыа диэн онно-манна илдьэ сатаатаҕай? Софр. Данилов
   Кылаас хаһыатыгар биэртим (онно уончалаах тойоммун). Баал Хабырыыс
   Сиэним тойон ыытаа ини. С. Ефремов
   «Күрэхтэһиигэ диэри үс эрэ хонук хаалла дии. Ону өйдүүр тойоҥҥун дуо, ээ?» — Иван Алексеевич ыйытта. «ХС»
6. булт. Ууга куотар балыгы муҥхаҕа төттөрү үтэр тэрил. ☉ Орудие, с помощью которого загоняют рыб обратно в невод.
7. булт., харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь. Эһэ харыс ааттара — эһэ, оҕонньор, тойон, кыыл, тыатааҕы… КАЕ НТ
8. даҕ. суолт. Улахан, бөдөҥ, кырата суох. ☉ Большой, крупный
   Толоостук туттаммыт Тойон томороон түүтэхпин Туораахтарын тоҕорбут Илэ бэйэбититтэн Ирдэбиллээх буолуоҕа. Күндэ
   ♦ Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто
   Тойон сүрэҕим долгуйан, Тоҥхох гынан, Тохтуу түһэн ааспытым. С. Зверев
   Тойон оҕото буол көр оҕо. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да, тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Тос курдук тойон көр тос I. Эппит тылгар тойон буол көр тыл II
   ◊ Аар тойон аҕа көр аар II
   Дьэ, Маппыр, аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Айыы Тойон таҥара көр айыы I. [Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дууһабын харайан Абыраатаҕыҥ баҕас дуу… А. Софронов
   Ала тойон көр ала I. Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. Болот Боотур
   Баай барыылаах Байанайым (<тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах. Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда. А. Софронов
   [Уотугар ас биэрэр] Аһаа, сиэ, тойон эһэм. Суорун Омоллоон
   Тойон эһэм обургу Аһаан асхарый, Үөрүүлээҕинэн көрүс! С. Зверев. Дьаҕыл тойон — күрэҥниҥи хара дьүһүннээх, сааһырдаҕына дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайар, ала тойоннооҕор улахан тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан тихоокеанский. Дьиэлээх тойон кэпс. — ыал аҕата, дьиэ баһылыга. ☉ Глава семьи, хозяин
   «Кимиэхэ наадалаах буолан сылдьаҕыт?» — диэн дьиэлээх тойон оргууй аҕай наҕыллык ыйытта. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх тойон киһитээҕэр аты ордорон тахсан барбытыттан Александр кыһыйа санаата. М. Доҕордуурап
   Эһэ олбоҕор сынньана сытар дьиэлээх тойон өгдөйөн көрдө. «Чолбон»
   Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Былыргы дьылга, урукку күҥҥэ, Дьылҕа тойон баар эрдэҕинэ, сылгы киһилии кэпсиирэ үһү. Ньургун Боотур
   Таһыар (тойон) көҕүөр көр көҕүөр. Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар той. IV. Тойон айах көр айах II. Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын Туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тойон айах тутуурдаах, Эбир хамыйах түөрэхтээх Эдьээн иэйэхсит эдьиийим. «ББ». Тойон ан- ды — улахан, бөдөҥ анды. ☉ Крупный турпан
   Маҥнайгы киирии андылар наар тойон андылар буолааччылар. С. Тумат
   Андылары ырытыы буолла: тойон анды дуу, хохуора дуу, хатыр атах дуу. А. Бродников. Тойон арҕас анат. — сылгы лаппаакытын кэлин өттүнэн арҕаһа. ☉ Загривок задней части лопаток у лошади. Тойон балык түөлбэ. — бил. ☉ Таймень
   Үрэхтэр тойон балыктарынан Долгуннура тураллар эбит. Саха фольк. Арыт хас да тойон балык, тууччах түбэһэр. Болот Боотур. Тойон көтөр кэпс. — хотой. ☉ Орёл
   [Дуолан Хара:] Бай, тойон көтөр тэлээрэ сылдьар! И. Гоголев
   Хотуойа эмээхсин тааһы тойон көтөр уйатыттан ылбыта үһү. «Чолбон». Тойон кус түөлбэ. — анды. ☉ Турпан
   Тойон кыыл көр кыыл. Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев
   Тойон (бастыҥ, сүрүн) өһүө көр өһүө. [Дьиэ үрдүттэн буор тохтон] Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыргыыра. Күннүк Уурастыырап
   Түүл түһээн истибитим — Тойон өһүөм баһынан Дохсун буурҕа түһэн куйахабын күүрдүбүт эбит. Саха фольк. Тойон (бастыҥ) сэргэ көр сэргэ I. Ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ солотуулаах көмүс баһа күҥҥэ чаҕылыйа турар. Н. Лугинов. Тойон тарбах түөлбэ. — көр тойон эрбэх. Тойон тарбаҕым ыарыйда
   □ Оноҕос тойон тарбах сүрэҕэр охсуллаат, үс төгүл тоһутталаммыта. Эвен фольк. Тойон тоҥсоҕой түөлбэ. — саадьаҕай тоҥсоҕой. ☉ Трёхперстный дятел. Тойон тураах түөлбэ. — хара тураах. ☉ Чёрная ворона. Тойон ымыы — улахан, бөдөҥ ымыы. ☉ Щур (птичка). Тойон ыҥырыа — муохтаах сиргэ уйаланан мүөт мунньунар, түүлээх эриэн истээх, сахсырҕатааҕар бөдөҥ кынаттаах көтөр үөн. ☉ Шмель земляной
   Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
   Мөп-мөкүнүк тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
   Сибэккилэргэ тойон ыҥырыалар лоҥкунаһаллар. КЗА АҮө. Тойон эрбэх — киһи илиитин-атаҕын улахан эрбэҕэ. ☉ Большой палец
   Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
   Биир табаны ыйан баран, тойон эрбэҕин бүк баттаата. Тэки Одулок (тылб.)
   Тойоҥҥун биллэр көр биллэр I. Харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова. Тооппоор (тойон) аһыҥа көр аһыҥа. Оҕо тойон аһыҥаны тутта. Уол тойон — дьахтарга эрин убайа. ☉ Старший брат мужа по отношению к женщине
   Күтүөт уруута Кыыһы мөх да мөх! Уол тойон этэр — Эн матайдьыккын. Н. Некрасов (тылб.)
   <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон көр айыы I. Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Арылы Хотун икки, мин этэр тылбын өйдөөн истэн олоруҥ! Ньургун Боотур. Эһэ тойон — дьахтарга эрин эһэтэ. ☉ Дед мужа по отношению к женщине.
   ср. др.-тюрк. тойын, кит. даожэнь ‘буддийский монах (букв. человек пути)’, тюрк. тоҕан, тойҕан ‘орёл’