сов. что көрдер. көрдөртеө; продемонстрировать своё единство биир сомоҕо түмсүүлээххин көрдөр.

с. 1. (одновременность) сөп түбэһии, бииргэ түбэһии; совпадение событий событиелар сөп түбэһиилэрэ; 2. (сходство, единство) сөп түбэсиһии, биир буолуу; совпадение интересов интэриэстэр сөп түбэсиһиилэрэ; 3. (сочетание) сөп түбэсиһии, дьүөрэлэһии; совпадение обстоятельств быһыы--майгы дьүөрэлэһиитэ.

ж. 1. бүтүнэ, бүтүн буолуута; ответственность за целость имущества үп-мал бүтүн буолуутугар эппиэтинэс; 2. (внутреннее единство) биир кэлим буолуу; биир кэлимэ; # в целости и сохранности (или невредимости) өлүөр бэйэтинэн, тугу да энчирэппэк-кэ.

ж. 1. (несходность) утарыта, сөп түбэспэтэ; противоположность интересов интэриэстэр утарылара, интэриэстэрин утарылара; 2. утары өрүт, төттөрү өрүт; он полная противоположность своему другу кини бэйэтин доҕоругар олох төттөрү; 3. филос. утары өрүт, утарыта өрүттэр; единство и борьба противоположностей утарыта өрүттэр биир ситамнэрэ уонна охсуһуулара; # в противоположность кому-чему-л. онуоха утары, онуоха төттөрүтүн.

аат., кин. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох буола бииргэ түмсүү, биир санааланыы. ☉ Сплочённость, единение, единство
Эйэ өстөөхтөрүн ханнык да айаҕаланыылара биһиги модун сомоҕолоһуубутун тулхадытар кыаҕа суох. Н. Кондаков
Бэстибээл ыччат актыыбынаһын, үтүөҕэ-кэрэҕэ дьулуурун, биир сомоҕолоһуутун көрдөрөр. «Кыым». Кыргыһыылар уоттарыгар бырааттыы норуоттар интернациональнай бойобуой бииргэ сомоҕолоһуулара сиппитэ-хоппута. «ПА»

ж. 1. (взаимные отношения, взаимная зависимость) сибээс, ситим;'торговые связи атыы-эргиэн сибээһэ; причинная связь те-рүөттэһии ситимэ; связь теории и практики теория уонна практика сибээстэрз; 2. (стройность, последовательность) ситим, утум; слова не имели никакой связи тыллар туох да ситимэ суох этилэр; 3. (внутреннее единство; общение) сибээс, ситим; связь партии с массами партия маассаны кытта сибээһэ; дружеские связи доҕордуу сибээстэр; 4. связи мн. сибээс, билсиһии; он потерял связи с литературными кругами кини литературнай эргимтэлэри кытта сибээһин сүтэрдэ; 5. (сожительство) көрсүүлэһии; 6. (сообщение с кем-чем-л.) сибээстэһии, сибээс; телефонная связь телефонунан сибээстэһии; воздушная связь салгынынан сибээс; 7. сибээс; Министерство связи Сибээс министерствота; работники связи сибээс үлэһиттэрэ; # в связи с чем-л. сибээстээн, сыһыаран.

прил. 1. (не составной) кэлим, биир кэлим; 2. (о снеге) тоҥуу (хаар); 3. (обладающий внутренним единством) биир ситэ (ситэри биир); ситэри; цельный характер биир ситэ характер; 4. (неразбавленный) убатыллыбатах, ыаммыт (холбуллубутах); цельное молоко ыаммыт үүт.

1. даҕ.
2. Туох да дьиэгэ суох биир кэлим тыйыс, кытаанах оҥоһуулаах. ☉ Без какого-л. изъяна, твёрдый, крепкий, плотный. Ньыгыл таас
   □ [Ньургун Боотур] Алта былас холобурдаах Аманаат дараҕар сарыннаах, Баай тиитим бастыҥ дүлүҥүн Балтаччы ууран барыллаабыт курдук, Барылы ньыгыл быччыҥнаах эбит. П. Ойуунускай
   Сымара таастан килбиэннээх өҥнөөх, лыҥкынас тыастаах, ньыгыл ыстаал болгуо тахсан кэлэр. Амма Аччыгыйа
   Оччолорго Тэппэй өссө да үөрэнэ илигэ, оттон эһэтэ киппэ, ньыгыл оҕонньор кыһынын тыаттан киирбэккэ бултуура. Далан
3. көсп. Кытаанах, бигэ түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, единый
   Ол иһин эн аармыйаҥ хас буойуна барыта — герой, барыта чулуу, барыта ньыгыл. Суорун Омоллоон
   Биһиги литературабыт ньыгыл акылаата саха норуотун былыр былыргыттан муспут тылынан айымньытын кыһыл көмүс кылаатыгар …… олоҕуран, нуучча литературатын барҕардар сабыдыалынан ууруллубута. С. Данилов
   Саха уонна нуучча норуоттарын бөҕө, ньыгыл доҕордоһуулара үгүс сыллар усталарыгар бииргэ олорууга төрүттэнэн кытааппыта, сайдыбыта. ССЛИО
4. аат суолт. Туох эмэ бөҕөтө, кытаанаҕа; күүстээҕэ. ☉ Единство, сплочённость; твёрдость чего-л.
   Ити курдук били болгуоҥ саамай ньыгыла, сиһин үөһэ, дьиҥнээх тимирэ эрэ ордон хаалар. Күннүк Уурастыырап
   Охсуһуу одун эрэйиттэн Чугуруйбат дьулуурдаах дьоннор, Ньыгылтан, тимир тимириттэн Кутуллан үөскээбит курдуктар. И. Эртюков
   ср. каракалп. нык ‘коренастый (крепкого телосложения)’, тат. нык ‘крепкий, прочный’

аат.
1. Бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэр-толорсор тус-туһунан элэмиэннэрдээх, чаастардаах биир кэлим оҥоһук, тэрил эбэтэр киһи-сүөһү биир функциялаах уорганнара. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и действующих во взаимной связи частей, система. Ньиэрбинэй систиэмэ. Саха тылын кырамаатыкатын систиэмэтэ
□ Кырдьыы — организм бары систиэмэлэригэр сайдар процесс. ЛОБ ОКУҮТ
Маҥнайгы кылааска үгүс тиэмэ саха тылын дорҕоонун систиэмэтин үөрэтиигэ ананар. КИИ ИКТТҮө
Икки мэндиэмэннээх саҥа оскуола ититэр систиэмэтин кини таҥмыта. «ХС»
2. Тугу эмэ тэрийии, оҥоруу эбэтэр үлэлэтии олохтоммут формата, быһыыта. ☉ Форма организации чего-л.. Быыбардыыр систиэмэ
□ Оскуолаҕа үөрэх анал систиэмэтин быһыытынан ыытыллар. Дьиэ к. Өрөмүөн биригээдэ систиэмэтинэн ыытыллар. АВН КХАТО
Оччолорго хаартыска систиэмэтэ этэ. ВВМ
3. Уопсастыба олоҕун тутула. ☉ Общественный строй, форма общественного устройства. Социалистическай систиэмэ. Капиталистическай систиэмэ
4. Туох эмэ үгүһү бэйэ-бэйэлэрин кытта сааһылаан оннуларын булларыы утума. ☉ Определённый порядок в расположении чего-л., классификация, система. Кэллиэксийэ систиэмэтэ
□ Олус баай бибилэтиэкэ эбит, ол эрээри кини бэрээдэктэнэн ууруллубут систиэмэтин мин кыайан билбэтим. Э. Войнич (тылб.)
5. кэпс. Эми таммаҕынан түһэрэр тэрил. ☉ Капельница
[Быраас] хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
Уҥа илиибэр систиэмэ турара. Сырдык таммахтар …… ньолбуһах таас өстүөкүлэ иһиттэн биир тэҥник таммалыы тураллара. В. Иванов

аат.
1. Туох эмэ кэккэлэччи тиһиллэр, иилиллэр быата. ☉ Верёвка, на которую нанизывают что-л. в ряд
Киэһэ сүлүллүбүт тирии оһох сыралыгар сарсыардааҥҥа диэри тиһиккэ барсар гына сараҕыйан бэлэм буолааччы. Я. Семёнов
Ындыыга аналлаах чөмпүүлэ табаҕа икки тиһигинэн иккилии утаҕынан холбонон иилиллэр. «ХС»
2. Тугу эмэ (хол., бэрэмэдэй, хааһах айаҕын, атах таҥаһын) тиһэр быа. ☉ Завязка, ремешок, шнур (продевается из петли в петлю)
Бэрэмэдэй тиһигин төлүтэ тардыалыыр тыастара иһиллэр. Н. Якутскай
Хааһах тиһигин быыһынан өҥөйөн көрбүтэ, атах эт кытаран сытар. М. Доҕордуурап
[Миитэрээс] хааһаҕын тиһигин сүөрэн, биир хара саһылы таһаарда. В. Протодьяконов
3. Туох эмэ уһун субурҕа курдук кэккэтэ. ☉ Ряд каких-л. предметов, расположенных в одну линию. Хайа тиһигэ. Сэргэ тиһигэ
□ Субан туруйа тиһигинии Субуллан өрө көтө Уот сүллүгэс сэнэрээттэр Уһулута ойон таҕыстылар. И. Эртюков
Көтөрдөр тиһиктэрэ сороҕор үөһэ күөрэйэрэ, ардыгар аллара намылыйара. В. Арсеньев (тылб.)
4. Бэйэ-бэйэтин кытта сибээстээх, сааһыламмыт, утумнаах чаастан турар туох эмэ биир кэлимэ. ☉ Нечто целое, представляющее собой единство закономерно расположенных и находящихся во взаимной связи частей, система. Тыл грамматическай тиһигэ
□ Саха тылын атын түүр тылларыгар маарыннаабат да гына көрүҥнүүр уһулуччу уратытынан бүтэй дорҕооннорун тиһигэ буолар. СПА СТИ
♦ Тиһигин быспакка көр быс
Онтон ыла Кэнчээри суруга тиһигин быспакка кэлэрэ. М. Попов
Сатарах самыыр тиһигин быспакка түһэн сыыйа турар. Н. Павлов
Тиһигэ суох — тиһигин быспакка диэн курдук (көр быс). Катя сыанаҕа тахсан баран тиһигэ суох уон үстүү-уон түөртүү ырыаҕа тиийэ ыллыыра. Софр. Данилов
Массыыналар тиһигэ суох субус да субус буоллулар. В. Яковлев
◊ Оҕуруо тиһигэ — утах быаҕа эбэтэр сапка кэккэлэччи тиһиллибит оҕуруо. ☉ Нанизанные на одну нить бусинки, бусы
Ити кэнниттэн Эргийэ баттаан көрдөххө, Оҕуруо тиһик ойуулаах Ураһа суох буолбут эбит. П. Ядрихинскай
Кыыс Хотун оҕуруотун тиһигин иҥнэҥнэтэн көрдө. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. тизим ‘ряд, вереница; нить жемчуга’