журавль || журавлиный; өлөҥ туруйа большой белый журавль; судаҥ туруйа лесной журавль; хара туруйа чёрный журавль; байҕал туруйата морской журавль; туруйалар турууруктууллар журавли курлычут.

белый журавль, стерх; кыталык үҥкүүтэ брачные танцы стёрхов.

кричать; оҕо хаһыытаата ребёнок кричал; туруйа доҕорун өлөрбүт сиргэ тоҕус сылы мэлдьи хаһыытыыр журавль девять лет кричит там, где убили его пару; ср. хапыыр= 1.

ж. үөр; стая журавлей туруйа үөрэ.

1. холостой, холостяк;
2. яловый, не дойный (скот).
   Примеры:
   субан (или субан барбыт ) уолаттар холостые (не женящиеся) парни.
   субан (суман ) туруйа - вольный (холостой) журавль

(источник: "Словарь якутского языка" Пекарского)

туохт. Туохтан эмэ иҥнэн, охтоору гынан, инниҥ хоту түһэн сүһүөххүн былдьас. ☉ Споткнувшись, едва не упав, побежать, закидывая ноги (как журавль), восстанавливая равновесие
[Хаппытыан] сонно тэмтэрийэн сири харбаамахтаан, туруйалаан ылла. А. Сыромятникова
Сыарҕа кэнниттэн ат айанын ситээри сүүрэн иһэн мутуктан иҥнэн, умса туруйалаатым. Суол т. Киһи атаҕын тумсуттан иҥнэн тоҕуста туруйалаан ылар. «ХС»

м. караван, сэлэ, субурҕа; караван верблюдов тэбиэннэр караваннара; караван журавлей туруйалар сэлэлэрэ.

аат.
1. Бадараан, маар сиргэ үөскүүр уһун моойдоох, атахтаах, лоҥкунас саҥалаах бөдөҥ көтөр. ☉ Большая болотная птица с длинными ногами и длинной шеей, журавль
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс хоһ.). [Дьиэрэҥ:] Туруйаттан ордук көтөр кынаттааҕы Төрөөбүтүм тухары көрө иликпин. П. Ойуунускай
Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаабат. Н. Якутскай
2. Хомус тылын тордуоҕа. ☉ Крючок язычка хомуса, якутского варганного инструмента
Кинилэр хас биирдиилэрэ ураты этигэн хомустарын нарын тылын туруйатын таарыйан лыҥкыната, дьүрүһүтэ тардаллар. С. Маисов
3. харыс т., түөлбэ. Саа, доруоп саа. ☉ Ружьё, дробовик. Эһэм саатын харыстаан «туруйа» диир
♦ Туруйа курдук тура иҥиир көр иҥиир
«Оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», — Монастырёв мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Байҕал туруйата — муора туруйата. ☉ Морской журавль. Зоология уруогар байҕал туруйатын туһунан үөрэттибит. Истиэп туруйата — истиэпкэ үөскүүр, төрүүр-ууһуур туруйа көрүҥэ. ☉ Степной журавль
Соҕуруу диэки истиэп туруйата үҥкүүлээтэҕинэ, кини чуор куолаһын иһиттэххинэ, бу улуу дыбарыас баһылыга буоллум дии саныаҕыҥ. КФА СБ
Кутан туруйа — кутан диэн курдук. [Тыымпы] Талбааран, талааран, Кутан туруйа Кургуом арахпат Куоһааҕа буолаҕын. «Чолбон». Мас туруйата — тыаҕа төрүүр-үөскүүр туруйа. ☉ Лесной журавль
Биирдэ мас туруйата биир бэртээхэй суон тииккэ төрөөн олордоҕуна, [саһыл] киирэн кэлбитэ. Саха ост. I
Өлөҥ туруйа көр өлөҥ. Өлөҥ туруйа кыылым хараҕын уутун курдук [көлүччэ]. Нор. ырыаһ. Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. Саха фольк. Субан туруйа — төрүүууһуу илик эдэр туруйа. ☉ Молодой журавль без потомства
Сундуллубут уҥуохтаах, Суптуллубут тумустаах, Сурдуҥу дьүһүннээх Субан туруйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытастылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов. Судаҥ туруйа — мас туруйата диэн курдук. Күөл кытыытыгар судаҥ туруйа аһыы сылдьар. Тоҥот туруйа- та — харалдьык тахсыыта, дулҕа төбөтө хараарыыта кэлэр эрдэһит туруйа. ☉ Ранний журавль, прилетающий как только начинают выступать проталины и снег начинает сходить с верхушек кочек
Туналҕаннаах халлаантан тоҥот туруйата хаһыытаан кэлбитин биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Тоҥот туруйата барахсан хайыы-үйэ кэлбит. Ити аата кыһын бүппүт. В. Титов. Тураҕас туруйа — үөрүн эбэтэр аҥаарын, доҕорун сүтэрэн, тулаайахсыйбыт соҕотох туруйа. ☉ Одинокий журавль, лишившийся пары или стаи
Ыллыыр ырыам Тумара маар Тураҕас туруйата Тумаҥҥа часкыытыыра буолар. Күндэ. Туруйа кумаара түөлбэ. — киһини-сүөһүнү сиэбэт бөдөҥ бырдах. ☉ Комар-долгоножка
[Кинээс] этэрбэһин сототугар олорбут туруйа кумаарын сабаата. «ХС». Туруйа мас калька. — холуодьастан уу баһан таһаарарга аналлаах төһүү буолар уһун мас. ☉ Приспособление для подъёма воды из колодца — длинный шест, служащий рычагом, журавль
Самнарыспыт дьиэлэр хатыйыы олбуордара уонна халлааҥҥа өрө чолойбут туруйа мастаах холуодьас субу кэлбиттэрэ. Г. Николаева (тылб.). Туруйа хараҕын саҕа (кур- дук) — олус кыра, быыкаайык, дуона суох. ☉ Маленький, незначительный, ничтожный (букв. размером с глаз журавля)
Бэл, Тойон Киһи Куоҕастааҕын ортотугар эрэ туруйа хараҕын саҕа көлүйэ ордон хаалла. И. Гоголев
Сыл аайы сири солоотохпутуна, аһыҥа биир түүн салаан ааһар, туруйа хараҕын курдук кураайы алаастары туһана сылдьыахпыт дуо? М. Доҕордуурап. Хара туруйа — хара өҥнөөх улахана суох туруйа. ☉ Чёрный журавль
Кыталык, хара туруйа …… «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибиттэрэ. Айылҕаны х.
др.-тюрк., тюрк. турна, тув. туйураа, коми тури

аат. Маҥан дьүһүннээх, кыһыл атахтаах, тумустаах, кынатын бөдөҥ харалаах, туруйа бииһигэр киирэр бөдөҥ көтөр. ☉ Белый журавль, стерх
Биир бэрт үтүө киһи …… көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах. Ньургун Боотур
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт. П. Ойуунускай
[Былыттар] саҕахха көстүбүт күн уотугар кыһарыйтаран кыталык курдук кылбаҥнаһан, тус хоту туртаҥнаһа турдулар. С. Федотов
◊ Кыталык элэмэс — атаҕа сүһүөҕэр диэри маҥан кугас элэмэс (сылгы дьүһүнэ). ☉ Лошадь пегой масти с белыми до колен ногами. Кэлин атаҕа үрүҥэ суох, илин эрэ атаҕа үрүҥ буоллаҕына да, кыталык элэмэс дэниллэр. Сылгыһыт с.
ср. эвен. гелтали ‘белый’

м. 1. көтөн ааһыы, айан (птиц); көтүү (самолёта и т. п.); перелёт журавлей на юг туруйалар соҕуруу көтөн ааһыылара, соҕуруу барыылара; 2. (пули, снаряда) ааһа түһүү, нөҥүө түһүү.