разг. залог; солуокта биэр = давать что-л. в залог.

прил. грам.: страдательный залог атынтан туохтуур.

1) направление; соҕуруу туһайыы южное направление; 2) грам. залог; төрүт туһайыы действительный залог; дьаһайар туһайыы побудительный залог; бэйэнн туһайыы возвратный залог; атынтан туһайыы страдательный залог; холбуу туһайыы совместный залог.

не возвращать, не отдавать чего-л. под видом залога, оставлять что-л. в залог.

прил. көҕүтэр, күүрдэр; побудительная причина көҕүтэр төрүөт; # побудительный залог грам. дьаһайар туһайыы.

прил. хардарыта, хардары-таа-ры, икки өттүттэн; взаимное доверие хардарыта итэҕэйсии; # взаимный залог грам. хардарыта туһайыы.

прил. 1. (существующий, подлинный, реальный) баар, чахчылаах, дьиҥнээх; действительный факт баар факт; это его действительные слова ити кини дьиҥнээх тыллара; 2. (имеющий силу, годный) дьиҥнээх, туттуллар кыахтаах; билет действителен на трое суток билиэт үс суукка устата дьиҥнээх; # действительный залог гран, дьиҥнээх туһайыы; действительный член (Академии наук и т. п.) дьиҥнээх чилиэн; действительная служба воен. дьиҥнээх сулууспа (кадровой армияҕа сулууспалааһын).

аат.
1. Баран иһэр хайысха, туох эмэ хайысхата. ☉ Линия, курс, направление
«Ил-18» сөмөлүөт Дьокуускайтан соҕуруулуу-арҕаа туһаайыынан көтөн күпсүйэн иһэр. Н. Якутскай
Туһаайыыны олохтоох предметтэр көмөлөрүнэн эмиэ булуохха сөп. МНА ФГ. Саха олохтоох айанньыттара, булчуттара сир быһыытын бэркэ сылыктыыллара, туһаайыыны сүтэрбэт этилэр. ААА КК
2. Ханнык эмэ хайысхаҕа туһуламмыт бойобуой дьайыы, сэрии фроннааҕы учаастага. ☉ Участок фронта, от которого в какую-л. сторону направлены боевые действия, направление
Саамай суостаах кыргыһыылары Орловскай-Курскай туһаайыыга көрсүбүтүм. И. Сосин
3. тыл үөр. Туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ эбэтэр киниэхэ бэйэтигэр туһуланыытын араастарын көрдөрөр формата. ☉ Залоговая форма глагола
Саха тылыгар туохтуур араас киэп, туһаайыы пуормалардаах. КИИ ИКТТҮө
Атын туһаайыыларга туохтуур ситимнэһиитэ атыннаах. ЧМА СТСАКҮө
◊ Атынтан туһаайыы көр атын I
Атынтан туһаайыы биир ахсаан үһүс сирэйигэр турар халыыба үксүгэр сирэйдэммэтэх этии кэпсиирэтэ буолар. ФГГ СТ. Бэйэни туһаайыы тыл үөр. — хайааһын хайааччыга бэйэтигэр туһуланарын эбэтэр бэйэтин туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр туһаайыы. ☉ Возвратный залог глагола
Тиэкистэн бэйэни туһаайыыны булуҥ. Дьаһайар туһаайыы көр дьаһай. Дьаһайар туһаайыы сыһыарыылара биир олоххо хос-хос эбиллиэхтэрин сөп. ФГГ СТ. Төрүт туһаайыы тыл үөр. — төрүт олох бэлиэтиир ис хоһооно, хайааччы тус хайааһынын бэлиэтиир туохтуур туһаайыыта. ☉ Основной залог глагола
Төрүт туһаайыы атын туһаайыыларга төрүт буолар. ФГГ СТ. Туһаайыыны булуу геогр. — турар сиртэн саҕах өрүттэрин сатаан быһаарыы. ☉ Ориентирование. Туһаайыыны булуу күнүнэн, сулустарынан, куомпаһынан уонна олохтоох бэлиэлэринэн сирдэтиллэр
□ Туһаайыыны булуу дьону араас күчүмэҕэйдэртэн быыһыыра. МНА ФГ. Холбуу туһаайыы тыл үөр. — субъект хайааһыны атын субъегы кытта кыттыһан эбэтэр хардарыта оҥорорун көрдөрөр туохтуур туһаайыыта. ☉ Совместно-взаимный залог глагола. Холбуу туһаайыылаах этиитэ суруйуҥ

аат.
1. Кыайтарбыт тугу эрэ толороругар илии тутуһан мөккүөргэ киирсии. ☉ Пари
Омун Олгуй Хайа Харбыыры уон улуус улуу бэртэрин кытта туой улахан сакылаакка туһуннарар үгэстээҕэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан сакылаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай
2. эргэр. Харчы оннугар туох эмэ малы, сүөһүнү сыаналаан туттарыы (хол., хаарты оонньуутугар). ☉ Заклад (напр., в игре в карты); залог
[Хаартыга] элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
♦ Ат да сакылаакка кэпс. — төһө да улахан сыаналаах сакалаакка (киирсэрбин кэрэйбэппин). ☉ Пари на любых условиях
Оннугун оннук да, эн маннааҕы буолбатаххар, чэ быһата, ат да сакылаакка киириэм этэ. А. Сыромятникова

аат.
1. Тугу эмэ ыларыҥ оннугар толук хаалларар, биэрэр тугуҥ эмэ. ☉ Залог
[Омуннаах Уйбаан:] Ол тугу солуок тутаары гынаҕын? [Аргыс киһи:] Оттон тугу биэрэҕин? Аккын аҕал. Н. Неустроев
Иккиэммит пааспарын солуок туттаран, харчы иэс ылан көттүбүт. «Кыым». Бааһынай харчыга наадыйан баантан сууда көрдүүр, онуоха сирин солуок туттарар. «ПЭ»
2. көсп. Туох эмэ туһугар сиэртибэ, төлөбүр быһыытынан бэриллэр туох эмэ. ☉ Что-л., приносимое в жертву ради чего-л.
Үрүҥнэр этэрээттэрэ кинини тутан ылбыта уонна солуок быһыытынан хаайыыга бырахпыта. П. Филиппов
Күрээбиттэр дьонноруттан солуок тутан киириэхтэрин — барыта оҕо-дьахтар, оҕонньор-эмээхсин. «ХС». Немецкэй фашизм утары бэйэм тыыммын солуок ууран туран харса суох охсуһабын. Саллааттар с. 1967