1) замечать отсутствие кого-л.; обнаруживать пропажу чего-л.; спохватываться; 2) перен. скучать по кому-чему-л.; оҕо дьонун суохтаата ребёнок соскучился по родителям.

1) приоткрываться; аан аппайда дверь приоткрылась; күлэн аппайар он весело смеётся, широко раскрыв рот; 2) перен. ротозейничать, зевать; не замечать; аппайан хаал = прозевать.

алы гын = смягчать, сглаживать; алы гынан этэр он говорит (так), сглаживая (напр. свою резкость); алы буол = диал. не реагировать, не обращать, внимания на что-л., не замечать чего-л. (благодаря привычке); стать равнодушным к чему-л. надоевшему.

1) отмечать, помечать; наадалаах ыстатыйаны бэлиэтээ = отметить нужную статью; отун-маһын бэлиэтээтэ (ветер) пометил растительность (она поблёкла); бүгүн бэлиэтээтэ , таммах таммалаата сегодня потеплело, появилась капель (букв. сегодня положен знак: закапало; по народным приметам это значит, что через месяц резко потеплеет); 2) записывать, регистрировать; 3) отмечать, замечать кого-что-л.; обращать внимание на кого-что-л.; үлэ итэҕэстэрин бэлиэтээ = отметить недостатки в работе; кинини мунньахха бэлиэтээтилэр его отметили на собрании; 4) отмечать, праздновать; бырааһынньыгы бэлиэтээ = отметить праздник.

туохт.
1. Итэҕэл быһыытынан: ким эмэ тугунан эмэ куһаҕан буолуон биттэнэн, төттөрүтүк сүөргүтүк быһыылан (кыылы-сүөлү этэргэ). ☉ По поверьям якутов: предчувствовать что-л. недоброе, иметь такую способность (о животных)
[Лэгиэн:] Араастаан муҥнана сатаан кэбистибит да, биир да пааспытыгар биир да кырса төрүт киирбэт …… кырытыннарда, түүйдэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
«Туох ааттаах буолан күтүр ытыыр, кими түүйэҕин?!» — ынаҕын талах олоппоһунан сабыыр. Баал Хабырыыс
Арҕахха бултаммыт эһэ хаһаайынын түүйдэҕинэ «ыарыыр» диэн кэпсииллэр. ПАК АаТХ
2. кэпс. Туох эмэ туоларын, кыалларын эбэтэр үчүгэй буоларын итэҕэйимэ, эрэнимэ. ☉ Не верить в чью-л. перспективность, в благополучный исход чего-л.
Бииктэр Өлөксүөйэбис бу олоҕу бэркэ түүйэр эбээт. Амма Аччыгыйа
«Ол хомуйсан да диэн төһө өр чэчириир эбит», — диэн Миикэн ойуун Тыгыны түүйэн көнчүө бырахпыта. Далан
Атаас, кэбис, алҕас этэн, Аналбытын түүйүмэ, Аан дойду бары кэрэтэ — Ааһар былыт диэхтээмэ! Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. туй ‘замечать, чувствовать, догадываться’

туохт.
1. Кумаары үүрэн сапсый, дэйбиирдээ. ☉ Отгонять комаров
Ыл, кэл эрэ, көхсүбүн кумаардаа. Түүнү быһа утуйбакка кумаардаан таҕыстым. — Сүөһүлэр күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. «ХС»
2. Тэһииргээ (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Страдать от укусов комаров (обычно о рогатом скоте)
Сүөһүлэр кумаардаан үүттэрэ тарпыт. — Кыыс …… үөгүлүүүөгүлүү …… оҥочо диэки кытаанах сииктээх кумаҕынан кумаардаабыт табалыы ыстаммыта. Н. Габышев
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ кыһан, суолта биэр, кими-тугу эмэ аахай (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Беспокоиться о чем-л., обращать внимание на что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Дьаакыбылап Кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Дьаҕараан кинээс ойоҕо Долгун Боскуо кыһыл оҕо өллөҕүнэ уҥа-уҥа ытыыра, оттон бу үөрэхтээх, өйдөөх-санаалаах бастыҥа Киэсэ курдук оҕо өлбүтүгэр кумаардаабата даҕаны. Эрилик Эристиин
Буруйданааччы холкута мустубут дьону сөхтөрөр. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ кумаардаабат да курдук туттар. П. Филиппов
ср. тюрк. кумар ‘соблазн, азарт’, кумарлан, комарлан ‘входить в азарт, увлекаться, пристраститься’
♦ Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт — туохха да кыһаммат, кими, тугу да болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не обращать внимания, не реагировать, не замечать
Ыстапаан туохтан ытыырын түөрэ кэпсээн биэрбитэ. Онуоха бу турар оҕолор кини эрэйигэр-кыһалҕатыгар төрүт да кумаардаан көрбөтөхтөрө. И. Никифоров
Кинини көрсөн баран, киниэхэ да, кини саҥа бостуон көстүүмэр да кумаардаан көрбөтөх Таня өйүттэн арахсан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Ян] ийэтэ мөҕөр-этэр тылларыгар кумаардаан да көрбөтө. «Чолбон». Тэҥн. кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот

туохт.
1. сап I диэнтэн атын. туһ. Аан сабылынна. Маҕаһыын сабыллыбыт
□ Быыс сабыллаатын кытары …… сыанаттан сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
Манан биир сүрүн дохуот киллэрэр салаалара сабылынна. Эрилик Эристиин
Гаврил Романович ынах кэмиттэн-кэмигэр сабылларын ситиһэр. ҮБНьТ
2. кэпс. Туга эмэ суох буолан кыһалҕаҕа ыллар, буорайар суолга киир, ыал аатыттан аас. ☉ Быть лишённым самого необходимого для жизни, оказываться в бедственном положении, бедствовать. Дьиэнэн бары ыалдьан сабыллыах курдукпут
□ Итинтикэтэ [үрдүкүлэргэ бэлэҕэтуһаҕа] суох букатын сабыллыах дьоммут. Н. Лугинов
[Кэччэгэй Кэтириинэ уолугар:] Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. Эрилик Эристиин
♦ Аана сабыллыбат кэпс. — (ханна эмэ) сылдьааччылар быыһа суох кэлэллэр, (ким эмэ) кэлээччилэртэн быыс булбат. ☉ Нет отбою от посетителей, гостей (букв. дверь не закрывается)
Кырдьык, куораччыттар кэллэхтэрин күн Мещеряковтар дьиэлэрин аана сабыллыбатаҕа. И. Федосеев
Буруота сабылынна көр буруо. Арай истиллэр: былыр буолуталыыр ынырык ыарыылартан ыал ыалынан буруота сабылларын, аас-туор сут дьыллар суодуйдахтарына иэримэ дьиэлэр иччитэхсийэллэрин. Айталын. Хараҕа сабылынна кэпс. — 1) хараҕа ыалдьар эбэтэр көрбөт буолар. ☉ Утрачивать на время способность видеть; терять зрение. «Илииҥ тугу гынарын хараҕыҥ көрбөт дуо? — Эмээхсин дьиппиэнник ыйытта. — Икки хараҕыҥ сабыллыбыта дуо эйиэнэ?» Амма Аччыгыйа
Бу булт саҕана хараҕынан сабыллан иэдээн буолуо. Болот Боотур; 2) киһи билиэҕин, өйдүөҕүн билбэт-көрбөт, кыайан өйдөөбөт. ☉ Перестать замечать, понимать, воспринимать происходящее вокруг
[Кыталык кыыл Ньургун Боотурга:] Икки хараҕыҥ сабыллыбыт эбит, Икки кулгааҕыҥ бүөлэммит эбит [оччолоох сураҕы истибэт буола]. П. Ойуунускай
Оо, харах сабыллара муҥ да буолар эбит, саамай табаарыһым дии саныырым, онтукам киһим ол күлүү-элэк оҥосто сырыттаҕа. «ХС»; 3) өлөр, тыына быстар. ☉ Умирать (букв. глаза закрываются)
Хааннарым тохтоннор, мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай

туохт.
1. Туох эмэ бэлиэни оҥор, туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэни туруор. ☉ Отметить, пометить, сделать помету на чем-л.
Маһынан-отунан бэлиэтээн, таһаҕаһын манна хаалларан кэбиһэн баран, аҕыйахтык атыллаан, төттөрү ыстанан кэлэн эмиэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Хаһан умнар үһүбүт Хаарыаннаахай дьоммутун Хаалларарбыт кээлтигэр Хараастыбыт санааны Харыйаҕа бэлиэтээн — Хастыы охсон ааспыты?! П. Тобуруокап
Аҕам хас мас ахсын ааҕа Өр тохтуур, эргийэ хаамар Аналлаах айа сиһигэр... Эркээйи охсон бэлиэтээн Күһүөрү кэлэн кэрдиэхтээх Хатыҥын силиһин хаһар. Баал Хабырыыс
△ Итий, ириэр; кырыысаттан таммалаа, хаары быһыта сиэ (саас эрдэтээҕи бастакы ириэрии туһунан). ☉ Оттаять, капать с крыш (о первой капели ранней весной и первой оттепели)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда, дьиэ хоруобуйатын бүүрүгүттэн маҥнайгы таммах кылапачыйан түстэ. В. Яковлев
2. Суруй, сурукка киллэр, суруйан туох эмэ бэлиэни оҥор. ☉ Записать, фиксировать, зарегистрировать письменно
[Бадин (хаартаны көрөр, харандааһынан тугу эрэ бэлиэтиир):] Суолбутун бүөлээри гыналлар. С. Ефремов
Семен Иванович күн аайы ону-маны бэлиэтээн иһэр тэтэрээтигэр суруйда. Т. Сметанин
Аҕатын наадатын барытын суруйар, бэлиэтиир. Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ чорбоччу тут, кимиэхэ-туохха эрэ болҕомтоҕун уур. ☉ Отмечать, замечать кого-л., обращать внимание на кого-что-л.
Үтүө киһи сүрүн бэлиэтэ — бииргэ үлэлиир доҕотторун үрдэтэ, кинилэри ордук бэлиэтии сылдьар. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Мин үлэбин үрдүкү турар да тэрилтэлэр, улаханнык бэлиэтээн, биэс мөһөөх харчынан бириэмийэлээтилэр. С. Ефремов. Күннүк Уурастыырап саамай сөпкө бэлиэтээбитин курдук, Ленини күҥҥэ тэҥнээһин саха литературатыгар норуот тылынан уус-уран айымньыларыттан силис тардар. «ХС»
4. Ханнык эмэ түбэлтэни, түгэни бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отмечать, праздновать что-л. Кэм киһи киһини кытта холбоһон, эр-ойох буолан, саҥа дьиэ-уот тэриллэн эрэр диэн бэлиэтээн үөрүөхкөтүөх этэ. П. Ойуунускай
1937 сыллаахха П.А. Ойуунускай айар үлэтин сүүрбэ сылын бэлиэтээтибит. Амма Аччыгыйа
С.А. Зверев (Кыыл Уола) аҕыс уон сааһын туолбутун республика общественноһа үөрэн-көтөн бэлиэтээтэ. Л. Попов
◊ Бэлиэтии көр — тугу эмэ көрөн баран өйдөөн кэбис, өйгөр хатаа; кимиэхэ, туохха эмэ болҕомтоҕун уур. ☉ Заметить, запомнить, обратить внимание на что-л. Оҕонньор чахчы бэлиэтии көрдө: быраактаммыт, уойууга сылдьар кырдьаҕас ат оҕус, иккиһэ ханнык эрэ тиҥэһэ киирэр. Н. Заболоцкай
Кырдьаҕас булчуттар, кырса кыыл майгытын бэлиэтии көрөн, биир да томторооту хапкаана суох хаалларбаттар. Н. Якутскай
Бу, ис-иһигэр киирдэххэ, улахан остуоруйалаах көтөр. Бүлүү сиригэр саҥа өтөн киирэн олохсуйан эрэр. Кинини 1937 с. ыла бэлиэтии көрөр буолан барбыттар. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Тугу эмэ өйгүттэн түһэрэн кэбис, саныы сылдьыма. ☉ Упустить что-л. из памяти, запамятовать
«Тимир арааһа манна баарын умнаммыт, мутугунан муҥнанан...» — Семён Ильич муннукка олорон бытархай тимирдэри хачыгыратар. Амма Аччыгыйа
Кэргэнин аатын умнан Күлүүгэ барааччы, Бэйэтин аатын умнан Мэлтэллэн турааччы. И. Гоголев
[Өлөөнө:] Ханнык агроном? [Солко:] Аатын ким эрэ диэбиттэрэ да, умнан кэбистим. С. Ефремов
2. Ааспыт ханнык эмэ түгэни өйдүүсаныы сылдьыма, өйгөр тутары наадалааҕынан ааҕыма. ☉ Перестать помнить, утратить воспоминания о ком-чём-л.
Орлов, сэриилэспит күчүмэҕэй күннэрин саныыр буолан, саха уола доҕорун умнубат этэ. Суорун Омоллоон
[Нүһэр Дархан:] Уһуну, киэҥи улаҕалыы санаан, Урукку өспүтүн умнарбыт уолдьаста. И. Гоголев
Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. С. Ефремов
3. Дьалаҕай, болҕомтото суох буолан ылыахтааххын ылбакка, илдьэ сылдьыбакка ханна эрэ хаалларан кэбис. ☉ Оставить, забыть что-л. где-л., не захватить с собой по рассеянности
— Улахан бааҥка кылдьыыта илиибэр быһа киириэ. — Оттон үтүлүктээх туттаҕыҥ дии. — Үтүлүкпүн дьиэбэр умнан кэбиспиппин ээ. Амма Аччыгыйа
Мин, саабын ылаары, хаҥас санныбын харбаан көрбүтүм, саам суох эбит: саһыл хороонун аттыгар тииккэ өйөннөрөн баран, умнан кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
Бэйэтэ эмиэ сотору-сотору буоссата суоҕу умуннаҕына, склероһун туһунан кэпсээн күллэртиир. Н. Лугинов
4. Тугу барытын өйгүттэн-санааҕыттан киэр илгэн, болҕомтоҕун туох эмэ бииргэ эрэ хатаа. ☉ Сосредоточившись на чём-л. одном, не замечать ничего другого
Тыалы-хаары, хараҥа түүнү, алдьархайы-аһыыны — барытын бу кэмҥэ умнан кэбиһэн бараннар, хаһыаты көрө олордулар. Амма Аччыгыйа
Сымыраахап аан дойдуну, бэйэтэ кимин, ханна иһэрин барытын умунна. Т. Сметанин
Ити курдук кэпсэтэн, Бириэмэни көтүтэн, Иккиэн табаах тардаллар, Кэми-чааһы умналлар. А. Абаҕыыныскай
△ Тугунан эмэ үлүһүйэн, атын тугу да болҕомтоҕо ылбат, аахайбат буол. ☉ Поступаться кем-чем-л. ради когочего-л.
Барыны хаалларан, барыны умнан туран, хайыһар оҥосто охсуохха! Амма Аччыгыйа
Никита Айаанныын бибилэтиэкэ сабыллыар диэри олорон бириэмэни, сынньалаҥы умнан, үлүһүйэн туран дьарыктаналлар. Н. Лугинов
Дьэкиим, бары сэрэҕин-сэргэҕин умнан, үлүһүйбүттүү үлэлэһэ олордо. Н. Заболоцкай
5. Тугу эмэ гымматаҕыҥ быданнаабыт, ырааппыт буолан, ол үөрүйэххин сүтэр. ☉ Утрачивать былые умения и навыки (плакать, смеяться), переставать это делать
Нина эттээх суон харыларынан ыксары кууһан, уураһары умнубута быданнаабыт уоспун сып-сылааһынан хаарыйан уураан ылбыта. Далан
Оҕолор, үрдүттэн көрдөххө, үҥкүүлүүр этилэр да, кинилэр үөрэри-көтөрү умнубуттара өр буолта. Суорун Омоллоон
«Бу оҕом иһин, дойдум, бар дьонум иһин», — диэн иһэн бөтө бэрдэрэн, хараҕын соттумахтаан ылла, бу ытыыры да умнубут кырдьаҕас саха эмээхсинэ. Н. Заболоцкай
Кыыс толлорун да, кыбыстарын да умнан кэбиспит быһыылаах. Н. Заболоцкай
♦ Бэйэтин умнубат — бэйэтин барыһын мүччү туппат. ☉ Не упускать своей выгоды, не забывать про себя
Яков киниэхэ соруйтара да барбатаҕа, үөрүүнэн күндүлээбитэ, таарыччы бэйэтин кытта умнубатаҕа. Н. Заболоцкай
Ол сылдьан, таарыччы бэйэтин эмиэ умнубатаҕа, элбэх түүлээҕи, түүлээх таҥаһы, көмүс сэби-сэбиргэли иҥэриммитэ. И. Никифоров. Утуйар уутун умнубут — утуйарын-сынньанарын аахсыбакка умсугуйан үлэлиир, таптыыр дьарыгынан дьарыктанар. ☉ соотв. забыть про сон, заниматься чем-л., не отрываясь, увлечённо
Кини балыксыт, күстэх да диэн баран утуйар уутун умнар. Н. Габышев
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар умсулҕаныгар оҕустарда. П. Филиппов
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС»
ср. др.-тюрк. унут, тюрк. унут, умыт ‘забывать’

I
аат.
1. зоол. Ыыраахтаах туйахтаах, кэбинэр, үүтүнэн иитиллээччи харамай. ☉ Олень (как представитель млекопитающих животных). Хотугу таба
□ Хотугу табалар, син эмиэ кураайы истиэптэр уонна кураайы куйаардар хамсыыр харамайдарын курдук, аһылык көрдөөн, киэҥ сирдэринэн сылдьалларыгар тиийэллэр. СМН АҮө
Таба — эгэлгэтэ суох кыыл, төгүрүк сылы быһа туундараҕа мэччийэн аһыыр. КЗА АҮө
2. Көп түүлээх, адаархай муостаах хотугу дьиэ сүөһүтэ. ☉ Домашний северный олень. Табаны сылгылаа. Таба сыарҕата. Табалары ыыталаа. Табаны миин
□ Сыарҕалаах табалар таһыгыраһан киирэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
Өр да буолла мин таба Ньуоҕутун туппатаҕым. С. Данилов
3. кэпс. Бултанар дьиикэй кыыл. ☉ Дикий промысловый олень
Сыл сылыгар тэҥ буолбат. Арыт кэтээн муҥнанан баран, биир даҕаны табаны бултаабакка төннөллөрө. Н. Якутскай
◊ Буур таба — сиппит эбэтэр кырдьаҕас көлүллэр улахан атыыр эбэтэр аттаммыт таба. ☉ Старый, большой, обычно холощёный олень
Чэҥкээйини соспут буур таба бастаан барбыт. Амма Аччыгыйа. Дьиикэй таба — кыыл
1.
4 диэн курдук. Быйыл сайын Индигиир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым». Көтөл таба — айаҥҥа сиэтиигэ иһэр сыарҕалаах таба (үксүгэр хас да таба субуруччу сиэтиллэр). ☉ Олени, привязанные друг к другу и идущие за санями
Биэс уонча көтөл табанан уонна уучаҕынан …… айаннаатылар. Н. Габышев
Маҕаһыынтан аһыүөлү сыарҕа уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Семён Семёнович …… сүгэн иһиэн ыарырҕаан, бэрдээнин көтөл табатын ындыытыгар ыга кэлгийбитэ. Н. Апросимов. Кыыл таба көр кыыл
1.
4 Оту-маһы, көлөлөрүн кытта, эбэтэр туундараҕа көрөр кыыл табаларын, бултуур кырсаларын кытта кэпсэтэр үгэстээхтэр. Н. Якутскай
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
[Ичээнэп] Оннооҕор бугуһуйбут кыыл таба үөрүн туут хайыһарынан ситэрэ. А. Кривошапкин (тылб.). Соххор таба эргэр. — сүүрэн кэлэн уҥа атаххынан тирэнэн, биирдэ ыстанан икки атаххар тура түһүү (атах оонньуута). ☉ Подвижная игра-состязание северных якутов: участник с разбега отталкивается правой ногой, делает прыжок и приземляется на обе ноги, сдвигая их и стараясь удержать равновесие. Таба бараах көр бараах. Таба көһө — уон-уон икки биэрэстэлээх сир. ☉ Оленья миля, равная десяти-двенадцати вёрстам. Сир ырааҕын-чугаһын «ыт көһө», «таба көһө», «сатыы көс» диэн эмиэ кэмнииллэр
□ Ыт көһө таба көһүнээҕэр быдан ыраах. Н. Якутскай. Таба хомурдуос — кэрэ дьүһүннээх бөдөҥ, буортута суох хомурдуос бииһэ. ☉ Жук-олень
Биһиги дойдубутугар таба хомурдуос диэн бэртээхэй бөдөҥ, туох да буортута суох хомурдуос сэдэхсийдэ. ББЕ З. Таба чыычааҕа — көхсө күллүҥү күрэҥ, өрөҕөтө кыһыллыҥы үрүҥ өҥнөөх барабыай саҕа ырыа чыычаах. ☉ Каменка (певчая птичка). Суума таба (таба суумата) — суума II диэн курдук. ☉ Оленье стадо
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут. Н. Тарабукин (тылб.). Таҥара табата — 1) дьиикэй кыыл таба. ☉ Дикий олень
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ. П. Ойуунускай
Таҥара табатын курдук таҥнан-таҥнан бараннар, Улахан уулусса устун Ол дьүөгэлэр хаамсаллар. С. Данилов; 2) мараал, кулааһай былыргы аата. ☉ Старое название благородного оленя (изюбра, марала)
Тапталлаах туундарам дьапталҕа тааһыгар Таҥара табата муостарын аалбыта. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. тевэ ‘верблюд’, нан. тоок ‘олень’, монг. токи ‘лось’
II
сыһ. Сыыспакка, бэргэнник. ☉ Метко, точно. Таба ыт. Таба бырах. Таба оҕус
△ Уот харахха, сөпкө, сөрүсөпкө. ☉ Верно, безошибочно, правильно
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ! Ньургун Боотур
Учуутал киһи эн таба ааттаар. Оттон үөрэҕэ суох киһи алҕаһаатаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Симон Романович, эн миигин таба таайа сыстыҥ. Н. Лугинов
◊ Таба көр — (кими, тугу эмэ) бэлиэтии көр, хараххар хатаа; болҕой. ☉ Замечать, примечать; принимать во внимание
Оҕонньор Микиитэни дьэ таба көрдө. Амма Аччыгыйа
Мин — сөмөлүөт түннүгүнэн маҥан массыынаны таба көрбүтүм. Далан
Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. М. Попов. Таба көрбөт — килбигийэн, саатан, кыбыстан сирэйин-хараҕын кистиир, киһини утары көрбөт. ☉ Прятать лицо, глаза (от стыда, неловкости, стеснения)
Аадаҥ соргута самнан, дьон сирэйин таба көрбөт буолан, туох да саҥата-иҥэтэ суох атын сир диэки барда. Күннүк Уурастыырап
Дьон хараҕын таба көрбөт буолбут, ыардык күлүгүрбүт Баанча салҕалас илиитинэн мотуорун собуоттуу сатыыр. Л. Попов
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ. Таба тут — 1) илиигинэн тутан ыл (туох эрэ сүгүн туттарбаты). ☉ Стараться ухватиться за что-л. (напр., за что-л. скользкое)
Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин; 2) наадалаах, көрдүүр киһиҥ баарыгар түбэс. ☉ Застать на месте кого-л. нужного
Симон холкуос зоотехнигын, кэлэн иһэн, таба тутан көрсүбэтэҕэ, эр киһи буолуо дии санаабыта, онто дьахтар этэ. Л. Попов
Кырдьык да, куһаҕан, биир снайперы таба туппат диэн. Т. Сметанин; 3) тугу эмэ тобул, тобулан таһаар. ☉ Сообразить что-л., додуматься до чего-л.
Биир тылы таба туппакка Эппит-тириибит баранар. С. Данилов
Татаар тыллаах таба эппэтин (ньаҥсайбатын) көр татаар I. Татаар тыллаахха таба ньаҥсатыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
Охтооохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин. Ньургун Боотур. Таба олорбот буол — субу-субу кэлбар, сүпсүлгэннээх, аймааһыннаах буол. ☉ соотв. не сидится на одном месте
Булумдьу улаатан баран, биир сиргэ таба олорбот буолбута. Л. Попов
Бу кыыс убайа кэлбититтэн ыла өйө-санаата уларыйда, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. А. Софронов
Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов
Таба тайан көр тайан. Субу илииҥ иһигэр баар, кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап
Ол хара баҕаны таба тайаммыт киһи таптыыр аһын аһыан, талбыт таҥаһын таҥныан сөп. Хата оннук баҕа ылбычча көстүбэт үһү. Н. Павлов
Бэрт өр өрө-таҥнары мэскэйдэнэн, кураанах иһиттээх таҥкынаан бараммын, моонньоҕонноох сири киэһэлик таба тайанным. Сэмээр Баһылай. Таба тү- бэс — ким, туох эрэ баарыгар баар буол; кимиэхэ, туохха эрэ табыллан түбэс. ☉ Застать кого-что-л.; оказаться в нужном месте в нужный час, повезти кому-л. в чём-л.
Биир да булчут киниэхэ таба түбэспэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Биһиги бу киэһэ ыстаансыйаҕа кэлэр-барар пуойаһы кэтэһиэх, онтон таба түбэһэн, баҕар, барсан хаалыахпыт. Эрилик Эристиин. Таба үктэн (үктээ) — атах иминэн тугу эмэ бул, туохха эрэ сөпкө түбэс; халтараантан эбэтэр олус долгуйууттан тирэҕэ суох буол (буолб. ф-ҕа); ахсымнаан биир сиргэ сүгүн турбат буол (ат, соноҕос туһунан — буолб. ф-ҕа). ☉ Нащупать ногами что-л. (вслепую), наткнуться на что-л.; еле стоять на ногах, не имея твёрдой опоры (напр., при гололёде или от сильного волнения, болезни — при отриц. ф.); не стоять спокойно на одном месте (о ретивой лошади — при отриц. ф.)
Кыһынын киһи таба үктэммэт халтараана. Н. Якутскай
[Сүөдэр] биир сиргэ таба үктэммэт буола салҕаластаан киирдэ. Амма Аччыгыйа
Силлибит уос суолу таба үктүүр-үктээбэт курдук тэлиэс-былаас хааман Сиидэрэптээх диэки баран истэ. Күндэ
Ол барахсан [соноҕос] көрөн-истэн тэрбэлдьитэн, биир сиргэ таба үктэммэккэ, өрө ходьоҥолоон ат ахан оҕото этэ. И. Федосеев
Хараҥаҕа ыллыгы таба үктэннибит. Н. Габышев. Таба хаамп — хаама сылдьан түбэһэ түс, булан ыл (үксүгэр дэҥҥэ, түбэлтэҕэ). ☉ Набрести, наткнуться на что-л., обнаружить кого-что-л. (обычно случайно, неожиданно)
Ойууру ортолоон, Куобах хороонун Таба хааман [булчут айа тарта]. А. Софронов
Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
Таба харбаа (харбат) көр таба тут. [Манньыаттарым] түһэн истэхтэринэ харбыалаһан көрдүм да, биири даҕаны таба харбаабатым. П. Ойуунускай
Муҥнаан-муҥнаан дьэ таба харбаата, саһарчы буспут дьаабылыкалары быһыта тыыталаан аллара ыыталыыр. Эрилик Эристиин
Киэҥ сырыылаах тойооску буолуо, таба харбатыа суоҕа. В. Протодьяконов. Таба ыллар — таба тут диэн курдук. Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, мунду да таба ылларбат
□ Уруһуйдар, эскиистэр аайы ханнык эрэ чуолкайа суох күлүгэ баар эрээри, дьиҥ көрүҥүн таба ылларбакка муҥнаабыт. Н. Лугинов
Быйылгы үрүҥ хаар үрдүгэр таба ылларыа суох этибит. Эрилик Эристиин. Таба этит — ким эмэ ис санаатын, баҕатын сөпкө таай, сөпкө өйдөө (ону бэйэтигэр эт, биллэр). ☉ Верно угадать, определить чьё-л. сокровенное желание, намерение, попасть в точку (сказать об этом или дать знать)
Устин Устинович, таба этитэн, күлбүтэ, бэл, куолаһа сымнаабыта. Р. Баҕатаайыскай
Доропуун оҕонньор, итиннэ үөһүн таба этитэн, саҥата суох мичик гынан аһарда. Н. Заболоцкай
◊ Таба суруйуу — литературнай тыл нуорматын тутуһан суруйуу, арпагыраапыйа. ☉ Правописание, орфография
Таба суруйууга үөрэтиини кытта тылы сайыннарыы үлэлэрин дьүөрэлиир ордук табыгастаах. ПНЕ СТ. Таба тирэн — биир сиргэ тирэхтээхтик үктэнэн тур (үксүгэр халтархайга, ньылбырхайга — буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиилэргэ тутлар). ☉ Крепко, твёрдо стоять на ногах, иметь надёжную опору, устоять на чём-л. скользком (обычно употр. в отриц. ф., отриц. оборотах)
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Биир сиргэ таба тирэнэн туруо суох буолан, уоту тула эргийбэхтии сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа