бархат || бархатный; баархат быыс бархатный занавес.

прил. кэтириир, тэлэллэр, икки аҥы силэллэр; раздвижной стол кэтириир остуол; раздвижной занавес икки аҥы силэллэр быыс.

ж. 1. (действие) таҥаһынан бүрүйүү, таҥаһынан киэргэтии; 2. (занавес) кэрэ быһыылаах сабыы танас.

I пыж; саа быыһа ружейный пыж.
II 1) занавес; занавесь, занавеска; перегородка; сцена быыһа занавес сцены; таҥас быыс занавеска из ткани; дьиэ быыһа перегородка; 2) щель, щёлка; хаптаһын быыһынан көр = смотреть в щель между досками; 3) межа, граница; сир быыһа межа.

1) приоткрываться; хос аана сэгэйбит дверь комнаты приоткрылась; 2) приподниматься; быыс сэгэйбит занавес приподнялся; 3) перен. разг. слушать внимательно; кини сэгэйиэҕинэн сэгэйэн иһиттэ он слушал с большим вниманием.

сыһ. Быыс курдук, быыска маарынныырдык. ☉ Как занавес, подобно занавесу
Мин санаам аралдьыйда, Сыана быыһыныы уларыйда. С. Васильев
Халлаан киэҥ иэнэ суһумнуур: Дьүкээбил тымныы төлөнө Тыйаатыр быыһыныы халыҥныыр Араас эгэлгэ өҥнөнөн. «ХС»

сов. 1. кого-что түһэр; опустить занавес быыһы түһэр; опустить голову төбөҕүн бүк түһэр; опустить глаза аллара көр; 2. кого-что во что ук, түһэр; опустить монету в автомат автомакка манньыатта түһэр; опустить руку в воду илиигин ууга ук; 3. что (откинуть) түһэр, тиэрэ тарт, тиэрэ бырах; опустить воротник саҕаҕын түһэр; опустить верх экипажа бобуоска үрдүн тиэрэ тарт, тиэрэ бырах; 4. что (пропустить) көт, көтүт; опустить абзац при чтении ааҕар-гар абзаһы көтүт.

сов. 1. (наверх) өрө таҕыс, ере кет; подняться по лестнице кирилиэһинэн ере таҕыс; 2. (переместиться выше) көтөҕүлүн; занавес поднялся быыс көтөҕүлүннэ; 3. (встать) тур; он поднялся уходить кини бараары турда; подняться с постели 1) (проснуться) уһуктан тур; 2) (после болезни) үтүөр, үтүөрэн тур; 4. перен. (восстать) ере тур; 5. (повыситься в уровне) эбилин.үрдээ.уөһэ таҕыс; водав реке подняласьөрүскэ уу эбилиннэ; 6. (увеличиться) үрдээ, өрө таҕыс; производительность труда поднялась "үлэ оҥорумтуота өрө таҕыста; 7. (о тесте) көтөҕүлүн, таҕыс; пирог хорошо поднялся бөруөк үчүгэйдик көтөҕүллүбүт; 8. (начаться, возникнуть) тур, үөдүй; поднялся сильный ветер күүстээх тыал турда; 9. перен. (улучшиться) өрө көтөҕүлүн; настроение поднялось санаата өрө көтөҕүлүннэ.

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

I
аат.
1. Үөһэнэн тардыллыбыт быа устун сүүрдэн тугу эмэ (хол., орону, сценаны) хаххалатар кэлим таҥас. ☉ Занавес
Быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна, үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаан мылаллан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саха сирин сааскытын уруйдуур муусукаҕа — уйдаран, Кремль тыйаатырын быыһа оргууй аҕай аһыллыытын москвичтар дохсун ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. АҮ
△ Хаптаһыннары саайан дьиэ эбэтэр хос сорох өттүн (хол., хаҥас орону) араарыы, быыһааһын. ☉ Перегородка
Сиидэрэп быыс хаҥас өттүгэр барда. Баран, быһыыта, сытта. Сэмэн оргууй аҕай үөмэн баран, хаптаһын быыска мутук ойдубута баарынан көрөр. Күндэ
Ону-маны кэпсэтэн эрэрбит, хаптаһын быыс кэннигэр биэсалта кураанах орон турарын дьиибэргээн ыйыталаһан эрэрим, көхсүбүн уот сылааһа сүрдээх эйэҕэстик угуттаан эрэрэ... Амма Аччыгыйа. Тэҥн. соҕоруокка
2. Туох эмэ икки ардынааҕы хайаҕас эбэтэр туох эмэ ортото. ☉ Интервал, зазор, просвет, щель, промежуток между какими-л. предметами
Дөрүн-дөрүн дириҥник үөһэ тыыммахтыыр уонна тоҕо эрэ аҥаардыы илиитинэн хардарыта ньилбэгиттэн тайанан баран, иккис илиитинэн тарбахтарынан ыыраахтарын быыстарын сууралаамахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Мин ахтыбат да буолуохпун сатаммат: хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Силиэдэбэтэл салалтатынан дьэҥдьиир оҥорон хотоҥҥо тахсан долбуурун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
3. Ханнык эмэ дойдулары, кэлим сирдэри араарар кыраныысса, сурааһын. ☉ Граница, рубеж
Араас омук алаһатын ыспыт Алдьатыылаах фашист сэриилэрэ, Кинилэр Арсан Дуолай тэҥэ атамааннара Гитлер, Алгыстаах арҕаа быыспытын Аан курдук алдьатан киирдилэр... Эллэй
Ийэ сирбит барахсаны Илин быыһын харыстыырга Эрэл биэрэр, эрчим эбэр, Эрдээх ырыа ньиргийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Босфор силбэһиитэ — икки сүҥкэн улахан материктар арахсар быыстара. Н. Якутскай
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын кыраныыссалара. ☉ Межа
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын, Дьоһун дьол үйэтин сырдыгар сыстаммын, Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Терентьевтэр муҥур быыстан хаҥас өттүн бас билэллэр. М. Доҕордуурап
Оттуу сылдьан бииргэ быыстаах ыаллыы дьонуттан оту уорар эбит. Саха сэһ. II
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын араартыыр бэлиэ мас. ☉ Межевой знак
Чугастааҕы быыстарын тууран ылан быраҕаттыы, Дьаакып алтыс тоһоҕону тардыалаһа турдаҕына,— хайдах эрэ, эмискэ, хараҕар сирин үрдэ хаан тараанньык буолбахтаата, халлаан иҥнэл-таҥнал барда. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээттэн дьокутааттар укпут дойдуларын быыс туруортаан, тутта-ра таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Кэлтээки Сабыйа сирин кэрийэн, быыс анньар. Саха сэһ. I
4. Туох эмэ буолуута мөлтөөн, аҕырымнаан ылар бириэмэтэ. ☉ Момент временного ослабления, спада, уменьшения, убывания чего-л.
Баччаҕа тиийиэххэ, хата, үлэ-хамнас үгэнэ, кэлии-барыы быыһа буолан абыраата. А. Софронов
Маҕаһыыҥҥа атыылаһааччы быыһа этэ. Софр. Данилов
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
♦ Быыс биэрбэт — тохтобула суох, кыра да иллэҥ кэми ордорор кыах биэрбэт. ☉ Непрерывно, не оставляя ни одной свободной минуты
Дьоммут уруокпутун үөрэтэрбитигэр кыһамматтар. Маста тиэйсиҥ, уута баһыҥ, торбостору уулатыҥ, акка отто биэриҥ, мууста тиэйиҥ, ону аҕалыҥ, итини илдьиҥ буолан иһэллэр. Күҥҥэ быыс биэрбэттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саалар бокуойа суох эстэн тибигирэһэллэр. Бүлүмүөттэр быыс биэрбэккэ бачыгыраталлар. П. Филиппов
Былыргы хараҥа үйэҕэ абааһы диэн, куһаҕан тыын диэн быыс биэрбэт гына «үгүс» этэ буоллаҕа дии. Багдарыын Сүлбэ. Быыс бул — тугу эрэ гынарга быстах кэми бул. ☉ Улучить время для чего-л.
Мин, онон-манан быыс булан сылдьыбытым курдук, сылдьыам, олорбутум курдук, олоруом. Куттаныахха сатаммат. С. Ефремов
Үс күн тухары «Муҥур» [бөрө] ыстаадаҕа кыайан быыс булан киирбэтэ, сиэбит табатыгар хаста да эргиллэн, дураһыйан көрөн баран, төнүннэ. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыыһын, Маайаны, «Хамначчыттарын балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буруйа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай. Быыс буол — бэрт кылгас кэмҥэ иллэҥсий, сололон. ☉ Иметь короткий перерыв, найти свободное время
Хайдах эмэ быыс буолан, баран оҥорон биэриэх баар этэ. Н. Заболоцкай
— Хата, эдьиийим дьиэни тутарыҥ ырааһа бэрт эбит. Ыраас буолан. Бу бириэмэҕэ түүҥҥү симиэнэҕэ үлэлиибин; күнүһүн быыс буолан, аанньа көрбөппүн. М. Доҕордуурап
[Уоҕурдууну] кута иликтэр быһыылаах. Быыс буолбакка сырыттахтара дуу? В. Гаврильева
◊ Быыс күрүө эргэр. — ким эмэ бас билэр сирин (хол., ходуһатын, бааһынатын) атыттартан араарар күрүө. ☉ Изгородь, разделяющая чьи-л. земельные владения (луга, пашни и т. д.). Эргэ быыс күрүөлэр туралларын көрөн күлэн кэбистэ: «Аны биһиэхэ эһиги наадаҕыт суох... Аны эн-мин сирим диэн быыстаһар суох буолуо...» П. Ойуунускай
Быыс мас — 1) соҕуруокка диэн курдук. Ол да буоллар, хаһан эрэ бу да балаҕаҥҥа сырдык санаа киириэ диэххэ айылаах, таас түннүгүнэн күн уота сып-сырдыктык тыган, быыс маска чаҕылыйбыт. Бэс Дьарааһын; 2) ким эмэ бас билэр сирин учаастагын кыраныыссаларын бэлиэтиир мас. ☉ Межевой знак, колышек, столбик. Оттон оҕото, Ньукуус, баайдартан быһыллыбыт сирдэргэ быыс мас анньааччы буолбута. А. Федоров. Ый быыһа хараҥа — халлааҥҥа ый көстүбэт олус хараҥа кэм (ордук күһүн). ☉ Тьма кромешная (в безлунную ночь, особенно осенью)
Күһүҥҥү ый быыһа хараҥаҕа отууланар дьиэбитигэр — иччитэх сайылыкка тахсарбытыгар бэйэ-бэйэбитин сүтэрсэн кэбиһэ-кэбиһэ булсабыт. Амма Аччыгыйа
Брусневтаах эмиэ ый быыһа ыас хараҥаҕа Араҥас сулуһунан ыйдаран айанныыллар. «ХС»
II
аат. Булт саатын ботуруонугар буораҕы доруобунньуктан араарар эбэтэр доруобунньугу сабар, боолдьохтон, хордуонтан, кумааҕыттан оҥоһуллубут кыбытык, бүө. ☉ Пыж (войлочная, картонная, кожаная и т. п. прокладка внутри охотничьего патрона)
Саам быыһа лейтенант иилэ быраҕыммыт плащ-палаткатыгар түһэн сиэн эрдэҕинэ, били кинини кытта кэккэлэһэн испит биригэдьиир кыыс умуруорда. Т. Сметанин
Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган, саайдым. Н. Габышев