бэлиэтээ диэнтэн дьаһ
туһ. «Хаһан тиийэбит? Оо, бу муҥнаах уулуссалар, лааппылар, халаачыктар, банаардар, оспуоччуктар!» — дии саныы истэ Ростов куорат заставатыгар уоппускаларын бэлиэтэнэн, Москваҕа киирбиттэрин кэннэ. Л. Толстой (тылб.)

солбуй диэнтэн дьаһ
туһ. Застава начаалынньыга уоппускатыгар барарыгар кинини солбуйтара миигин ыыппыттара. Н. Якутскай
Маруся, …… дьуһуурустубаҕын киминэн эмэ солбуйтарыам. Эрилик Эристиин
Күһүҥҥү куска анаан РОНО-ттан күн көҥүллэппитэ, бэйэтин солбуйтарбыта. «Чолбон»

сыһ. сыһыан холб. Этиллэр санаа муҥур уһукка, күһэллииттэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражает крайнее действие, совершаемое после различных тщетных усилий из-за безвыходности положения
Айаҕалыы сатаан, [оҕолор] ырбаахыларын сытырҕалаан көрөллөр, саатар, сыт да суох. Суорун Омоллоон
Айаҕалыы сатаан, мин Никита Иванову заставаҕа илдьэн доппуруостуурга быһаарыммытым. Н. Якутскай
Дьон, айаҕалыы сатаан, күөл хомуһун сиэрпэнэн быһа сатаабыттара. И. Данилов

итий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Застава начаалынньыга көстүбэтэҕэ. Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай
Ыларов, соһуйан, оҕолуу, кэлиэх-барыах сирин билбэккэ, тэпсэҥнээн ылла, сирэйэ итийбэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Октябрина остуол уһугар олорон Онуфриев этиитин суруйда уонна чабырҕайа итийбэхтээтэ. Кырдьыга, кини маннык дьүүлгэ-дьүһүҥҥэ урукку өттүгэр түбэһэ илигэ. М. Попов

кыбыт диэнтэн атын
туһ. Биир сарсыарда старшина Аликин кыраныыссаттан заставаҕа төннөн иһэн, суол ортотугар маска кыбытыллыбыт суругу булан аҕалбыта. Н. Якутскай
Буор сыбахтаах, туоска кыбытыллан тигиллибит таастаах түннүктэрдээх кыракый туруору балаҕан таһыгар …… хас да уол тэлгэһэҕэ, күөх окко мустан олорор. В. Протодьяконов
Икки ыстаал пластинкаҕа кыбытыллыбыт алмаас кыракый кристала металы дөбөҥнүк быһар. БК БК

аат.
1. Байыаннайдар сулууспаларын, дьиссипилиинэлэрин, бэрээдэги көрөр начаалынньык. ☉ Комендант (военный)
Мин заставабар төннөн кэлээт, кэмэндээҥҥэ дакылааттаабытым. Н. Якутскай
[Семенов:] Хайдах эн миигин билбэккин. Мин бу ыстаап кэмэндээнэ диэн буолабын. С. Ефремов
2. Тэрилтэ дьиэтин туругун көрөр-истэр, техническэй үлэһиттэри салайар үлэһит. ☉ Комендант (здания)
[Бииргэ олорорбутун уопсай] кэмэндээнэ көҥүллээбэт, арай декантан көрдөһөн сайабылыанньа суруйуум, ээ? В. Гаврильева
Кэмэндээн дьахтар күлүүһүн аҕалан ааны аспыта. «ХС»

1. ыйыталаа I диэнтэн холб. туһ. Оҕолор сэрии бэтэрээниттэн элбэҕи ыйыталастылар. «ББ»
   Дьокутаакка хандьыдааттан таас оскуола хаһан тутулларын ыйыталастылар. «Кыым»
2. Кимтэн эмэ туоһулас, тугу эмэ сурас, чуолкайдас, чахчытын, дьиҥнээҕин билис. ☉ Разузнавать что-л., расспрашивать, допытываться о чём-л. [Застава начаалынньыга] тоҕо эрэ ити ыллыгы ыйыталаспыта. Н. Якутскай
   Онтон сайыныгар куоратыгар төннөн киирэн убайын ыйыталаспыт, көрдөөбүт. Эрилик Эристиин
   Ньукулааскы …… эһэ хайдах туттубутун барытын сирийэн ыйыталаста. Т. Сметанин

аат.
1. Күнү-дьылы ааҕыы га сэттэ хонуктаах кэрчик кэм. ☉ Неделя
Ый түөрт нэдиэлэлээх.  Кыра Уйбаан нэдиэлэҕэ биирдэ …… кэлэ охсон барар. Амма Аччыгыйа
Застава начаалынньыгынан солбуйан үлэлээбитим нэдиэлэ курдук ааспыта. Н. Якутскай
Серёжа нэдиэлэни быһа уочараттаан, бэҕэһээ дьэ уларсыбыт кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан «тап» гыннарда. Н. Лугинов
2. Кимҥэ, туохха эмэ ананан ыытыллар тэрээһин үлэ (үксүгэр сэттэ күн устатыгар). ☉ Семь дней, посвящённых какому-л. мероприятию, пропаганде ч его-л.
Оскуолабытыгар сүрдээх интэриэһинэй саха тылын нэдиэлэтэ буолан ааста.  Биир саамай үчүгэй тэрээһиннээҕинэн география нэдиэлэтэ буолла. «ББ»

1. аат. Уочарат быһыытынан ханнык эмэ эбээһинэһи толорор киһи. ☉ Человек, выполняющий в порядке очередности определенные обязанности, дежурный
   Күнүс застава кэнсэлээрийэтигэр олордохпуна, дьуһуурунай дакылааттаабыта. Н. Якутскай
   Бу улуус ситэриилээх кэмитиэтэ, тугу да үлэлээбэккэ, сайын бэс ыйыгар диэри биирдии киһини дьуһуурунай олордон бараннар, дьиэлэригэр тарҕаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
   Дьуһуурунай дьиэ хаһаайыстыбатын бүтүннүүтүн дьаһайара: оһох отторо, аһылыгы тэрийэрэ, дьиэни, аһаабыт иһити-хомуоһу хомуйара, мас хайытара. И. Федосеев
2. даҕ. суолт.
3. Уочарат быһыытынан ханнык эмэ эбээһинэһи толорор (киһи). ☉ Дежурный (офицер, врач и т. д.)
   Дьуһуурунай надзиратель, нэрээти ылан ааҕан баран, төһө бэрт таҥастаах-саптаах дьон кэлбиттэрий диэбиттии икки хаайыылааҕы бастарыттан атахтарыгар дылы өрө көрөн таһаарда. Эрилик Эристиин
   Кэтит көбүөр үктэллэээх аан дьиэҕэ кинини дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
   Дьиэҕэ суруйбут үлэлэрин дьуһуурунай оҕо учуутал остуолугар хомуйан уурбут буолуохтаах. АНВ СТУ
4. Атын тэрилтэлэр үлэлээбэт кэмнэригэр үлэлиир. ☉ Работающий в такие часы или дни, когда другие подобные учреждения закрыты, дежурный (об аптеке и т. д.). Дьуһуурунай маҕаһыын. Дьуһуурунай эмтиэкэ. Дьуһуурунай остолобуой

дьөһ.
1. Хайааһын ханнык эмэ кэм устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении какого-л. отрезка, периода времени, на всём протяжении которого совершается действие (на всём протяжении, за, в течение)
Биһиги айаммыт устатын тухары наар саха дойдутун, норуотун туһунан сэһэргэһэбит. Амма Аччыгыйа
Улуу поэт Некрасов олоҕун устатын тухары бэйэтин кэминээҕи өрөбөлүүссүйэ туһугар охсуһааччылары кытта ыкса сибээстээҕэ. Софр. Данилов
Ол саас устатын тухары Манчаары, ханна да барбыта биллибэккэ, сүтэн хаалбыт. МНН
2. Уста кээмэйдэрин кытта туттуллан, хайааһын туох эмэ ырааҕын устатыгар тилэри оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении мер длины и расстояния, на всём протяжении которых совершается действие (на всём протяжении)
Балтараа килэмиэтирдээх боруон устатын тухары саллааттар өстөөҕү үлтү сынньан босхолообут куораттарын ааҕыталаан бардылар. Амма Аччыгыйа. Днестр өрүскэ сирэйинэн турдахха — уҥа өттө застава учаастагын устатын тухары үрүҥ таас хайа. Н. Якутскай