заступник; всегда готовый защитить кого-л.; көмүскэс сүрэхтээх күнүм дьонноро фольк. люди солнечного мира с чуткими сердцами заступников (т. е. люди нашего племени, рода; люди земли).

аат. Көмүскэһээччи, көмүскээччи. ☉ Защитник; заступник
Кинилэр [баайдар] ыар батталларыттан хамначчыттары босхолуохтаах норуот араҥаччыһытын долгуйа күүтүү бу айымньыга этиллэр. «ХС»

аат. Кими, тугу эмэ көмүскэһэр киһи. ☉ Тот, кто защищает, не дает в обиду кого-что-л., заступается за кого-что-л., защитник, заступник
Доҕорун, көмүскэһээччитин, саҥатын истээт, Микиитэ дьэ саҥа таһааран ытаан барда. Амма Аччыгыйа
Бэйэтэ да Мария Троекурова итиччэ Дубровскай курдук дуулаҕа киһи көмүскэһээччилээх буолан баран, бэргэһэлэммитин бырааптаан, киһитин аккаастаан кэбиспитэ ордук кыһыылаах. М. Доҕордуурап

и. д. от тур =; кинини атахха туруунан чиэстээтилэр его приветствовали стоя (букв. вставанием на ноги).

из словаря Пекарского:
1) стояние; стоянка; застой; прочно (твердо) стоящий, твердый, постоянный: Аан ийэ дойду... көмүс туруутуттан төрүөн-үөскээн баран родившись из серебряного приюта (пристани) матери-земли; бары биһиги дьиэбит туруута все наше домоводство; аал уотум туруута подножие моего домашнего очага; хаан туруута застой крови, отёк; хочо уҥуоргу туруута другой край поля (противоположный тому, на котором стоит кто-либо); туруута суох непостоянный; туруу дойду (дайды) основное место, постоянное жительство (=туруу сир ), родная страна.
2) вставание: абааһы бу туруутугар когда вот вставал абаасы; эт-хаан туруута страсть.
3) заступничество, ходатайство; заступник: туруу буол быть чьим-то заступником.
4) причина.
5) прицел, нарез на казённике: доруобуҥ букатын тугу да таппат, туруута алдьаммыт быһыылаах твой дробовик совсем не попадает в цель, у него видимо, испортился прицел (нарез на казённике).

аат.
1. Туох эмэ киһи аһыйара, харыһыйара. ☉ То, с чем жалко расставаться, что-л. ценное
Биир олооччу этэрбэс. Чэ, ол баҕас харыһыга суох таҥас буолуохтаах. Н. Заболоцкай
Кини [хаарты] хайдах ночооттооҕунхоромньулааҕын аҕыннахха, төһөлөөх үбү-аһы, таҥаһы, сүөһүнү туох да харыһыга суох ыытан кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
2. Көмүскэл, харысхал (кимиэхэ, туохха эмэ дурда-хахха буолааччы). ☉ Защитник, заступник
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын, Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Хас биирдиибит харыһык буолбута Хаарыаннаах Ийэ дойдутугар. Эллэй
Ыл эт эрэ, көмүскэлэ, харыһыга суох кыысчааҥҥа араас сымыйа дойҕоҕу үрүт-үрдүгэр үөппэт үһүгүт дуо? И. Тургенев (тылб.)

көмүскээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ыксаабыт бытархай көтөр, чыычаах эҥин көмүскэтээри киһиэхэ кэлэн түһэн биэрэрин мин урут даҕаны дэҥ кэриэтэ ааҕар буоларым. Н. Заболоцкай
Арбатскайы соһуччу диссертациятын көмүскэтэ ыҥырбыттара. В. Яковлев
Арба, миэхэ хаххалана сылдьан, араас түөкэйи-албыны оҥорбут дьон, сымыйа суолунан куттаан миигинэн көмүскэтэргит буолуо? С. Ефремов
♦ Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, хараһыттарарым эрэ хараҕым уута фольк. — көмүскүүрэ, харыһыйара суох киһи эрэйдээх-буруйдаах дьылҕатын туһунан этии. ☉ Так говорит вдова, нищий, убогий, жалуясь на судьбу (на отсутствие защитника, заступника; букв. заступник мой — лишь слезы орбит моих глазных, защитник мой — лишь слезы глаз моих)
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыстатарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим... Суорун Омоллоон
Ылдьаана бу дьиэҕэ сүктэн кэлиэҕиттэн ыла көмүскэтэрэ эрэ көмүскэтин уута, харыһыйтарара эрэ хараҕын уута этэ. Н. Якутскай