и. д. от көмүскээ = защита, заступничество.

защита, заступничество; көмүскэл кердөс = просить защиты от кого-л. у кого-л.

побуд. от көмүскээ = 1) просить заступничества, защиты; 2) находиться, быть под защитой.

аат. Көмүскэл, кимтэн, туохтан эмэ араҥаччылааһын. ☉ Защита, заступничество
Хара тыыммыт Харыстала буолуо диэммит, Хаптаҕай биилэрдээх хараҕалаах сааскабын Таҥнары иилинээхтээн иһэбин. Саха нар. ыр. III
Аны харыстал суох буолар кэмэ кэллэ. С. Никифоров
Ол онтон [куһаҕан тыынтан] куотаары, саха киһитэ улааттаҕына оҕо эрдэҕинээҕи аатын уларытара, саҥа ааты ылынара уонна өссө харыстал ааттаах буолара. Багдарыын Сүлбэ

аат.
1. Ким эрэ кими эмэ кытта иирсиитэ, сөпсөспөт буолуута. ☉ Конфликт, недовольство между кем-л.
Онтон ыла эбээннэр, чукчалары кытта доҕордоһоннор, аймах-хаан буолан атааннара ааһан, эйэ-эккэ эҥээрдэнэн, Муустаах муора кытыытыгар муҥатаҥа суох олороллор. Саха фольк. Күрбэбит үрдүгэр Көрүстүннэр дьон түргэнник, Атааны умнаннар, Айхалластыннар бу күрбэҕэ. Доҕордоһуу т. Тиэмэни өйбөр өр хатааммын, Дабайыам олоххо сыырдарбын. Көлдьүҥҥэ, албыҥҥа атааммын Күүһүрдэн, кэҥэтиэм ыырдарбын. Р. Баҕатаайыскай
2. түөлбэ. Араҥаччы, көмүскэл. ☉ Защита, покровительство, заступничество.
тюрк. адаан

аат.
1. Туох эмэ кутталтан, саба түһүүттэн, өстөөхтүү дьайыыттан быыһааһын, араҥаччылааһын. ☉ Защита от какой-л. опасности, нападения, враждебного действия
Ийэ дойдутун көмүскэлигэр барбыта. М. Доҕордуурап
Төрөөбүт куораттарын көмүскэлигэр олохтоохтор бары турбуттара. АЕВ ОҮИ
2. Туохтан эмэ харыстааһын. ☉ Охрана, защита кого-чего-л., заступничество за кого-что-л.
Саамай ыар, саамай кытаанах, көмүскэл көрдөһөр кэмҥэ санаарҕабыл туманын нөҥүө кини араҥаччылыыр кэрэ мөссүөнэ көстө түһэн көмөлөһөр илиитин уунара... Н. Лугинов
Бүгүн үлэһиттэр доруобуйаларын көмүскэлигэр аҕыс сүүс отут түөрт тыһыынча быраас үлэлиир. «ХС»

I
1.
көмүскээ диэнтэн холб. туһ. Саҥа былааһы саа тутан көмүскэспиттэрэ. Н. Степанов
Кини Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр биэс сыл сылдьан, төрөөбүт дойдутун ньиэмэс сиэхситтэриттэн көмүскэһэн баран, дойдутугар эргиллэн иһэр. М. Доҕордуурап
2
көмүскээ 1–3 диэн курдук. Олус саҥаран туох диэтим? Эн кинини эмиэ тоҕо көмүскэстиҥ? А. Софронов
Кыыһыҥ эн курдук, эмиэ кубулҕаттаах. Ону көмүскэһэн бардыҥ дуо? М. Доҕордуурап
II
1. даҕ. Кими эмэ саҥардыбат, мөхтөрбөт. ☉ Оказывающий заступничество, защиту, покровительство
Оҕо доҕорун туһугар олус «ыалдьар», энчи тылы көрбөт, көмүскэс буолар. ЧКС АК
Сорох дьон оҕолорун туһугар аадырыстаммыт тылга ордук уйан, көмүскэс буолаллар эбит. ЧКС ОДьИи
2. аат. суолт. Кими эмэ кимтэн, туохтан эмэ көмүскээн харыстааһын. ☉ Заступничество, покровительство
Көмөлтө, көмүскэс көрдөспүт курдук, Көппөҕөр түөһэ күөрэҥнии-күөрэҥнии, Уҥуор-маҥаар урсунун одуулуу, Туналҕаннаах ньуурун тутта турбута. А. Софронов
— Бу алдьархайтан Быыһаа, — дии-дии Аан дойду дьоно Арассыыйа диэки хайыста, Күн сирин дьоно Көмүскэс көрдүү турда. С. Васильев
Көмүскэскэ иитиллибит оҕо хайаан да биллэр-көстөр омсолордоох буолар. ЧКС ОДьИи
♦ Көмүскэс сүрэхтээх фольк. — аһыныгас, уйан дууһалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, жалостливый
Көмүскэс сүрэхтээх күнүм дьонноро. Саха фольк. Көмүскэс сүрэхтээх күн сиэнэ киһи Күөх лабаа күлүгэр сүгүрүйэрэ. Баал Хабырыыс
Илиэһэй улууһуттан Эн буоллаҕыҥ, Көмүскэс сүрэхтээх Күн айыы улууһуттан Мин буоллаҕым. ТТИГ КХКК

и. д. от тур =; кинини атахха туруунан чиэстээтилэр его приветствовали стоя (букв. вставанием на ноги).

из словаря Пекарского:
1) стояние; стоянка; застой; прочно (твердо) стоящий, твердый, постоянный: Аан ийэ дойду... көмүс туруутуттан төрүөн-үөскээн баран родившись из серебряного приюта (пристани) матери-земли; бары биһиги дьиэбит туруута все наше домоводство; аал уотум туруута подножие моего домашнего очага; хаан туруута застой крови, отёк; хочо уҥуоргу туруута другой край поля (противоположный тому, на котором стоит кто-либо); туруута суох непостоянный; туруу дойду (дайды) основное место, постоянное жительство (=туруу сир ), родная страна.
2) вставание: абааһы бу туруутугар когда вот вставал абаасы; эт-хаан туруута страсть.
3) заступничество, ходатайство; заступник: туруу буол быть чьим-то заступником.
4) причина.
5) прицел, нарез на казённике: доруобуҥ букатын тугу да таппат, туруута алдьаммыт быһыылаах твой дробовик совсем не попадает в цель, у него видимо, испортился прицел (нарез на казённике).