разг. нелюдимый, замкнутый; түҥкэтэх киһи нелюдимый человек # түҥкэтэх сир глухое захолустье.

ж. 1. хайаҕас, дьөлөҕөс, тэһэҕэс; в дырах хайаҕастардаах; 2. разг. (захолустье) үөдэн түгэҕэ (түҥкэтэх сир); # заткнуть дыру хайаҕаһы бүөлээ (туох эмэ кыһалҕаны толуй).

ж. I. түҥ тыа, (түҥ) үөс; глушь леса түҥ тыа, ойуур (түҥ) үеһэ; глушь сада сад (түҥ) үөһэ; 2. (захолустье) түҥкэтэх сир; ж 1ть в глуши түҥкэтэх сиргэ олор.

ж. 1. (труднопроходимое место) сыҥ, иһирик; лесные трущобы сыҥ ойуур; 2. (захолустье) дьуоҕа, түҥкэтэх сир; 3. (бедная часть города; грязное жильё) самнархай эҥэр, самнархай дьиэ, уораҕай (куорат куһаҕан симсэ дьиэлэрдээх кытыыта уонна оннук дьиэ).

место позади предмета, за предметом; задняя часть, сторона кого-чего-л.; кырабаат улаҕата задняя часть кровати (между стеной и кроватью) # сир улаҕата край земли; улаҕа сир захолустье; улаҕата көстүбэт, уҥуоргута биллибэт фольк. нет ни конца ни края (напр. о море, океане); тоҕус халлаан (или муора) улаҕатыттан фольк. из глубины девятого небесного свода (или океана) (т. е. из бесконечной дали).

аат.
1. Өрүс тоҕойдорун икки ардыларынааҕы тыа, ойуур. ☉ Лесной массив между изгибами, извилинами рек
[Дьөгүөркэ] Ойуур тыабыт кэрэтин Олус сөхтө-махтайда, Түбэ тэҥкэ тииттэрин Үрдүгүттэн дьулайда. М. Ефимов
Үөтүнэн саба үүммүт түбэни туорааттарын кытта үрдүк сир буолла. В. Миронов
△ Хайа быыһыгар баар, тыалтан хаххалаах сир. ☉ Место, защищённое от ветра горным массивом
Тыалы хаххалыыр, күн уотун тэйитэр үрдүк туруору таас эниэтин анныгар, үрэх кытыытыгар үрдүк сылаас буордаах сири бу дойдуга түбэ диэн ааттыыллар. «ХС»
2. Дьон туспа түөлбэлээн олохсуйан олорор сирэ, түөлбэ; хайа эмэ туспа сир-уот. ☉ Отдельная местность, отдельный населённый участок по отношению к другим
Тус-туспа улуу түбэлэр кырдьаҕастара Оо, олус да холкулар, оҕонньоттор. С. Данилов
Манна сүүрбэһис сыллардаахха бу түбэ баайа Өлөксөндөрүөп тыһыынчанан сүөһүнү иитэн олорбута үһү. В. Титов
Киһи-сүөһү төрүөҕэ тахсарыгар анаан айыллыбыт үтүө түбэ диэн бу Одуну сирэ буолуо. Г. Нынныырап. Төрөөбүт түбэбитигэр тардыллыбыт түһүлгэ дьэ ити курдук ситиһиилээхтик түмүктэннэ. «ХС»
3. кэпс. Киинтэн ыраах сытар уһук, түҥкэтэх сир. ☉ Захолустье, глушь, отдалённая от центра местность
Өлүөнэҕэ көмүс оробуочайдарын ытыалааһын туһунан ынырык сурах бэл Бүлүү түҥкэтэх түбэтигэр тиийэ иһиллибитэ. И. Гоголев
Ганя Герасимов бу уһук, түҥкэтэх түбэҕэ кэлэн, олоҕу саҥалыы тэрийэн эрэрэ бэйэтэ туспа улахан ситиһии буолар. В. Титов
Амма икки Чэппиэдэй икки ардыгар тумустаан киирбит сис эбит, түбэ. «ХС»
тюрк. төбе, түпе

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы