несов. 1. кого-что (заставлять кружиться) эргичит; 2. (описывать круги) эргий; орёл кружит под облаками хотой былыттар анныларынан эргийэр; 3. (блуждать) муна сырыт; 4. (о вьюге, метели) ытылын; метель кружит силлиэ ытыллар; # кружить голову 1) (вызывать головокружение) мэйиитин эргит; 2) (лишать возможности здраво рассуждать) төбөтүн эргит, иирт.

диал. здравый (о рассудке, уме); илэҥсэ өйүнэн эппитэ он говорил (это) в здравом уме.

м. 1. ис хоһоон, өйдөбүл; смысл статьи ыстатыйа ис хоһооно; смысл слова тыл өйдөбүлэ; 2. (цель, разумное основание) суолта, сыал; смысл жизни олорор олох сыала;# здравый смысл ыллыктаах ей, толкуйдаах быһыы; в смысле чего-л. өттүнэн; в известном смысле сорохөттүнэн; в полном смысле слова дьиҥнээх; он был в полном смысле слова богатырь кини дьиҥнээх бухатыыр этэ.

сыһ. Сиэрдээхтик, сөпкө, таба. ☉ Здраво, разумно, верно
Кини онтон-мантан кыыһырантымтан барбат, хата ол оннугар, итэҕэс-быһаҕас туохтан тахсарын төрүөтүн этээччи, ону хайдах туоратары өйдөнөрүн ыллыктаахтык ыйан кэрдэн биэрээччи. В. Протодьяконов
Аҕыс уонтан тахса ыал Артыалланар мунньаҕар Алгыс Маайа тыл ылан Ыпсарыылаах тылынан Ыллыктаахтык эппитин Ыал-ыал бары ылынан Ытыс тыаһа ньиргийтэ. ПИ КТ
Университет хайдах тэриниэн уонна салайыныан туһунан ыллыктаахтык, аһаҕастык уонна култуурунайдык кэпсэтии кэскилбитин түстэһиэн эрэ сөп. «Кыым»

туохт.
1. Хараҥа буол. ☉ Темнеть, меркнуть
Хараҥаран, Дьөгүөрэп эппит таҥараларын дьиэлэрэ көстүбэттэр. Н. Якутскай
Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Киэһэ айаҥҥа туралларыгар күн киирэн хараҥаран барбыта. «ХС»
2. Харатыҥы эбэтэр ордук хара дьүһүннээх буол. ☉ Стать более тёмным по цвету, потемнеть
— Кеша тута баттаһан, Тутан ылыах толкуйдаах, Көҥдөй иһин хаһыста. Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо? Чычып-ч. Колосов хара бараан сирэйэ эбии хараҥарда. «Чолбон»
«Кыйаханыма», — Усиевич уордайбыта. Кини күөх харахтара хараҥарбыттара. Ю. Чернов (тылб.)
3. көсп. Туймааран тугу да өйдүүрдьүүллүүр кыаҕа суох буолан хаал (хол., олус долгуйан). ☉ Лишить возможности здраво мыслить, затемнить разум (напр., о сильном волнении)
Кыыһырбыт, хараҥарбыт киһиэхэ өй, толкуй мөлтөх сүбэһит буолан хаалара биллэр суол. С. Данилов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
Муҥнаах балаһыанньабар өлөр-өлүү куттала өйбүн хараҥардара. Д. Дефо (тылб.)
4. көсп., кэпс. Наһаа иҥсэлэн, ымсыы буол. ☉ Стремиться к наживе, быть жадным до денег
Абытай-халахай, Харалаампый Хаһыытыыр халыҥ баайдаргар, Хаастардаах хараххар Хаһаастаах харчыгар Хараҥаран кэлбэтэҕим. Саха нар. ыр. II
Бу үйэбэр үпкэ-аска хараҥарбатахпын бэйэҥ билэҕин. ХКК
Билигин эн үөрэхтэнэн үлэһит киһи буолан эрэҕин. Ол эрээри, бука диэн, үпкэ-аска үлүһүйүмэ, харчыга хараҥара сылдьаайаҕын. «ХС»
[Убайдара аттарга] Хараҥаран анаараннар, Ханньастан хаала сыстылар. П. Ершов (тылб.)
♦ Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) көр хаан I. Хааҥҥа хараҥарбыт террористар Европаҕа кытта быгыалаан эрэллэр. Хараҕа хараҥарар — кимиэхэ, туохха эмэ олус баҕарар; ымсыырар, имэҥирэр. ☉ Непреодолимо захотеть чего-л., воспылать страстью к кому-л. (букв. глаза потемнели)
«О, аныгы дьон! Кыраныысса таһа дии-дии кыралыын-улаханныын харахтара хараҥаран түһэн»... — Ньукуус оҕонньор наһаалаан эрэбин диэбиттии дьон күлүгэр кирийдэ. Э. Соколов
Фома кини муус маҥан, кыракый илиитин …… умсугуйан туран уһуннук ууруура. Дьахтар, мичээрдии-мичээрдии, …… уол хараҕа хараҥарбытыттан төрүт да долгуйбакка, илиитин төлө тардан ылара. М. Горькай (тылб.)
◊ Хараҕа хараҥарар — куттанан, кыыһыран аанньа арааран көрбөт буол. ☉ соотв. в глазах потемнело (напр., от испуга, от злости, от усталости)
Ол эрэйдээхтэр харахтара хараҥаран, бачча сырдыгы үөмтэлиир өйө суох, өкөччү тартаран туран хаалбыттар. Д. Апросимов
Маайа сүрэҕэ эрэ хайдыбат, мэйиитэ эргийтэлээн ылар, кулгааҕа чуҥкунуур, хараҕа хараҥарар. Н. Якутскай
Ол кэмҥэ Петяны олус күүскэ ойоҕоско анньан баран, ыга баттаан кэбистилэр да, хараҕа хараҥаран хаалла уонна кини өйүн сүтэрэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.

аат.
1. Мэйиитэ, көрөр-истэр уорганнара баар киһи, сүөһү этин-сиинин сүрүн миэстэтэ, бас; тоноҕоһо суох харамайдарга — билгэ уорганнара, айахтара баар илин өттүнээҕи туспа миэстэлэрэ. ☉ Голова (человека или животного)
Чооруос чыычаах төбөтө кыһыл ээ. Амма Аччыгыйа
Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта. Т. Сметанин
Олохтоох ыал ыалдьыты балык төбөтүнэн күндүлүүллэр. Н. Габышев
2. Туох эмэ, синньээн бүтэр уһуга (хол., тарбах, тиит оройо). ☉ Зауженный, заострённый конец, верхушка чего-л.
Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирэн эрэр күн тиит төбөтүттэн арҕаа түннүгүнэн өҥөйөн дьэс алтанынан истиэнэҕэ сыдьаайда. М. Доҕордуурап
[Ытык сэргэтин] маһа синньигэс — быһар төбөтө уон биэс сэнтимиэтир холобурдаах. Багдарыын Сүлбэ
3. Үүнээйи (хол., бурдук, сибэкки) үөһээ куоластаах, тыллар, сиэмэлэнэр өттө. ☉ Верхняя часть растения (напр., злаков хлеба, цветов) с колосьями, цветками, семенами, головка
Бурдук, төбөтө астаннаҕына эрэ, ас буолар (өс хоһ.). Буолак саҕатыгар үүммүт икки сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
4. Киһи ороҥҥо сыттанар, бастанар өттө (тард. ф. тут-лар.). ☉ Изголовье
Түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону, иннигэр биир оҕону уктан сытара. С. Васильев
5. Сүөһү ахсаанын ааҕар кээмэй. ☉ Единица счёта скота, голова
781 кулуну ылар былааннааҕын 1020 кулуну ылан, 289 төбөнөн аһарда. ТССКС
Ынах сүөһү өлүүтэ 420 төбөнөн аччаата. «Ленин с.». [Ыанар ынах] билигин былаантан …… 975 төбөнөн аҕыйах. «Кыым»
6. көсп. Туох эмэ (хол., ыстатыйа, тиэкис) аата; айымньы (кинигэ) чааһа, түһүмэҕэ, баһа. ☉ Название, заголовок какого-л. текста (статьи); глава (книги)
Кинигэҕэ кулуттар тустарынан сыалай төбө анаммыт. Эрчимэн
Ааспыт төбөҕө Болот Арбатскай үлэтин туһунан «эмиэ хаалларабыт дуо» диэн санаан аһарбыта баара. В. Яковлев. Хаһыат аҥаарыттан саҕаланар «Неофициальная часть» диэн төбөнөн тахсыбыт матырыйааллар ордук интэриэһинэйдэр. «Саха с.»
7. көсп. Туох эмэ (хол., үрэх) синньигэс саҕаланар өттө, уһуга. ☉ Верховье (реки)
Үрүйэ төбөтүгэр, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар. Амма Аччыгыйа
Массыына систэн биһиги үрэхпит төбөтүгэр киирдэ. Далан
Манна Улуу Үрүйэ төбөтө тиксэр. ПИС СТС
8. көсп. Киһи өйдүүр, толкуйдуур дьоҕура, өй. ☉ Ум, сознание человека
Төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Элбэх төбө үчүгэй, хотуулаах, тобулумтуо буолуохтаах. Н. Габышев
Эппиэт Байыкка төбөтүгэр бэлэм этэ. Н. Заболоцкай
♦ Муннун төбөтүн <да> быктар- бат — биирдэ да сылдьан, көстөн ааспат. ☉ соотв. и носу не казать
Биирдэ эмэ, саатар, муннугут төбөтүн быктарбаккыт дуо, Эһиги, ити хотоҥҥо? «ХС»
Төбө (бас) абыраҕа көр абырах. Төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Төбөҕөр хатаа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Быданнааҕы да суолу киһи төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС»
Төбөҕөр (баскар) ытыар көр бас II. Өскөтүн эһигини Уралец хамаандалыырын көҥүллээхтэхпинэ, кини барыгыт төбөҕүтүгэр ыттыаҕа. ОТК
Итинник киһини өрөр таһаардахха, …… төбөҕөр ыттыа. «ХС»
Дьахтары төбөлөрүгэр ытыарбыт эр дьоннор эрэйи көрөллөр, тоойуом. П. Ламутскай (тылб.)
Төбөҕүн (баскын) абырахтан көр бас II. Сорохторо «төбө абырахтанар» арыгыны аҕалан, онтон эмиэ …… айманан-сайманан барыахтара. Болот Боотур
Ким сүүс, ким биэс уон кыраамынан төбөлөрүн абырахтанаабырахтана, аһаан иһэллэр. Н. Босиков
Төбөҕүн (баскын) сыс (төбөҕүн сыстар) көр бас II. [Тойотторго] экчи кииринимэ, төбөҕүн сыстарыма. А. Фёдоров
Киһи төбөтүн сынньыма, мискийимэ. НАГ ЯРФС II
Дьокутааттары барыларын төбөлөрүн сыстылар быһыылаах. «ХС». Төбөҕүн үлэлэт — мээнэ буолбакка, өйдөөн-дьүүллээн тугу эмэ гын, толкуйдаа. ☉ соотв. работать головой
Манна төбөнү үлэлэтиэххэ наада. «ХС»
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). [Кини] дьахтар көмөлөһөөрү гыммытын аккаастаммыта. Алла Лазаревтыын төбөлөрүн холбообуттара. Далан
«Махынаасыйаларга» биир буола түһэн, төбөлөрүн холбууллара. Р. Баҕатаайыскай. Төбөҕүттэн мат — олус улаханнык накаастан. ☉ соотв. лишиться головы
Быть сурово наказанным. Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Н. Заболоцкай. Төбө иччитэ — сиэрэ суох улахан төбө; оннук төбөлөөх; олус ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Чрезмерно большая голова; большеголовый; сильно исхудавший
[Бөрө] уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Төбөҥ бүтүн эрдэҕинэ калька. — тутуллан накаастана иликкинэ. ☉ Пока голова цела
Төбөҕүт бүтүн эрдэҕинэ, Төннө туруҥ, түөкүттэр! Эллэй
Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Туоскун төрдө-төбөтө биллибэт чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ үлэҕэ төбөтүнэн түспүт быһыылааҕа. Софр. Данилов
Үлэҕэ төбөм оройунан түспүтүм. М. Доҕордуурап
Эрэдээксийэ күргүөмнээх олоҕор бастакы күммүттэн төбөбүнэн түспүтүм. НАГ ЯРФС II. Төбөтө буһарар калька., кэпс. — барыны бары үчүгэйдик ырыҥалаан быһаарар. ☉ Голова варит у кого-л.
Дьүһүнэ бүрэтин көрүмэ — төбөтө буһарар. НАГ ЯРФС II. Төбөтө саахынаата кэпс. — төбөтө куугун-хааҕын буолла. ☉ Шумит в голове
Тыастан-уустан төбөм дэлби саахынаата. НАГ ЯРФС II. Төбөтө төкүнүйэр — өлөрүллэр, суох гыныллар. ☉ Быть убитым, уничтоженным (букв. голова покатилась)
Төһө эрэ дьонум Төбөлөрө төкүнүйэр?!! П. Ойуунускай
Төбөтө (өйө, мэйиитэ) хамсаабыт — өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт диэн курдук (көр өй). Бу киһи туох үлүгэрдээҕин айманна, төбөтө хамсаабыт дуу? Төбөтө ыаҕастаах (тордуйалаах) уу курдук <дьалкыҥнас> — баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> диэн курдук (көр бас II). [Томмот] хамсаатар эрэ, төбөтө тордуйалаах уу курдук дьалкыҥныы түһэр. Софр. Данилов
[Маша] төбөтүгэр ыаҕастаах уу дьалкыҥныырга дылы. «ХС». Төбөтө ыалдьыбат — туох эмэ туһунан долгуйан, санаан, толкуйдаан, кыһаллан көрбөт. ☉ соотв. голова ни о чём не болит
[Кинээс хамначчыттара аччыктыылларын туһунан] төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Былыр кыһынын төбө ыалдьыбат гына оттууллара. С. Никифоров. Төбөтө ыараата — утуйуон олус баҕарда, наһаа утуктаата. ☉ Сон одолел (букв. голова стала тяжёлой)
Айакка, төбөтө ыараата, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Төбөтө эргийэр — туохтан эмэ олус дэбдэйэр, киһиргиир, тугу да дьиҥнээхтик өйдөөндьүүллээн быһаарбат буолар. ☉ Утрачивать способность здраво рассуждать, трезво относиться к окружающему, сильно бахвалясь (соотв. голова вскружилась у кого-л.)
Хайҕана эрэ түстэллэр, төбөлөрө эргийэр Төбөттөр син элбэхтэр. М. Ефимов. Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Төбөтүгэр таҕыста — мэйиитин эргитэн барда, холуочутта (арыгы туһунан). ☉ соотв. ударило в голову (о водке, вине)
Арыгылара төбөлөрүгэр тахсан, …… Коляны хайҕаан таҕыстылар. Болот Боотур
Сокууската суох испиттэрэ арыгылара төбөлөрүгэр тахсан барар. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн, дьэ буолан турда. С. Никифоров. Төбөтүгэр түс- пэт (киирбэт) — 1) хайдах да кыайан өйдөммөт, өйгө хатаммат, баар буолбат. ☉ соотв. не идёт, не приходит на ум кому-л.
Бу түүн онтон атын өй төбөтүгэр киириэ суох быһыылаах. Софр. Данилов
Быһаара сатаата да, төрүт төбөбөр түспэт. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кыайан өйдөөбөт, ылыммат, өйгө баппат. ☉ Никак не укладывается в голове
Оо, тукаам, мин төбөбөр түспэт сэһэни сэһэргээтиҥ. Эчи саныахпын да саллабын. Болот Боотур. Төбөтүн илгистэр — тугу эрэ олус сөҕөр. ☉ Удивляться чему-л., восхищаться чем-л.
Уйбаныап судаарыскай мин охсорбун көрө-көрө, төбөтүн илгистибитэ. Р. Кулаковскай
Төбөтүн <быһа> илгистэр — баһын (төбөтүн) быһа илгистэр диэн курдук (көр бас II). Оҕонньор ылыммата, …… төбөтүн илгистэн кэбистэ. Софр. Данилов
Анарааҥыта сонньуйан ылла, төбөтүн быһа илгиһиннэ. П. Филиппов
[Аида] өйдөөбөтөҕүн биллэрэн, төбөтүн илгистибитэ. «ХС». Төбөтүн иирт — ким эмэ өйүн-санаатын дэлби булкуй, сыппат. ☉ Морочить голову кому-л., вводить кого-л. в заблуждение
Төбөҕүн ким эрэ иирдибит быһыылаах?! Наһаар буолуо? Р. Баҕатаайыскай
[Михаил:] Эн төбөҕүн ити Бадин курдук нууччалар иирпиттэр. С. Ефремов
[Өҥүрүк куйаас] төрүт да мөлтөөн иһэр төбөнү …… иирдэн кэбистэ. Н. Заболоцкай. Төбөтүн (төбөтүттэн) имэрий — ааттаа, аһын, өрө тут, көҥүл ыыт. ☉ Гладить по головке кого-л., потакать, потворствовать кому-л.
Доҕорбун кыра оҕо курдук төбөтүн имэрийэ, ааттаһа олорбутум. Амма Аччыгыйа
[Эдэр байыас:] Төбөҕүттэн имэрийбэттэрэ буолуо. Мин эйиэхэ ымсыырбаппын. И. Гоголев
Кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпын дуо? А. Фёдоров. Төбөтүн көтөхтө (өндөттө) — бэйэтин көрдөрөн, актыыбынай буолан барда. ☉ соотв. поднимать голову
Булуҥ диэкинэн үрүҥнэр төбөлөрүн көтөҕөн эрэллэр. Болот Боотур
Вейтлингк уонна Кабе диэки буолааччылар эмиэ төбөлөрүн өндөппүттэрэ. ЛВ МТА. Төбөтүн кэҕиҥнэ- тэр — сөбүлэһэр, биһириир. ☉ Соглашаться, одобрять, согласно кивать головой
Мин эйиэхэ биир сэһэни кэпсиэхпин истиэҥ дуо? Кыыс төбөтүн кэҕиҥнэттэ. «ХС». Төбөтүн олоруута үчүгэй кэпс. — булугас өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах. ☉ соотв. голова на плечах. Бу оҕо төбөтүн олоруута үчүгэй эбит. Төбөтүн оройо аһыллар — улаханнык куттанар, долгуйар, соһуйар. ☉ Сильно испугаться, взволноваться
Эмискэччи, тымныы уунан ыспыттыы, этэ дьар гына түстэ, төбөтүн оройо аһыллан, сүрэҕэ ыйыллан ылла. Т. Сметанин. Төбөтүн оройунан истэр — тугу эрэ олох сөбүлээбэт, букатын ылыммат. ☉ Совершенно не воспринимать что-л., никак не соглашаться с чем-л. [Гаас киириитин] оҕонньор төбөтүн оройунан истибитэ. В. Иванов. Төбөтүн оройунан көрбүт — оройунан (төбөтүнэн, уолугунан) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр орой). Уол мэниктээн эмиэ төбөтүн оройунан көрбүт дии. Төбөтүн санньыппыт — санаарҕаабыт, санньыйбыт, улаханнык хараастыбыт. ☉ соотв. повесить голову
Баһыккалаах, Нараҕаннаах, Ньургуһуну кистээн бүтэрээт, төбөлөрүн санньытан, …… дьиэлэригэр бара тураахтаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Төбөтүн сүүйтэрбит (сүтэр- бит) — кимиэхэ, туохха эрэ олус ылларбыт, убаммыт, онто суох сатаммат курдук буолбут. ☉ соотв. потерять голову (напр., влюбившись в кого-л.)
Ханнык да тойон-хотун бэриккэ былыргыттан төбөтүн сүүйтэрэр суола. Болот Боотур
Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит. П. Аввакумов
Дьахтар [эр киһини] сөбүлээтэҕинэ, былыр да, быйыл да төбөтүн сүтэрэр диэччилэр. НАГ ЯРФС II. Төбөтүн тарбанар — тугу эрэ саарбахтыыр, туохтан эрэ симиттэр, кыбыстар. ☉ соотв. чесать в затылке
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанна. Болот Боотур
[Егор Егорович:] [төбөтүн тарбанар] Ким билэр, доҕор. С. Ефремов
Төбөтүн төргүүлэммит (ыйаабыт) — төбөтүн санньыппыт диэн курдук. Тоҕо төбөҕүн төргүүлэнниҥ? Хайа, бу тоҕо төбөҕүн ыйаатыҥ? Софр. Данилов. Төбөтүн уган биэрдэ — туохха эрэ (хол., буруйга) бэйэтинэн киирэн биэрдэ. ☉ соотв. совать голову в петлю
[Тарбыыкын] Тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов. Төбөтүн уурар калька. — сэриигэ сиэртибэ буолар, өлөр. ☉ соотв. сложить голову. Сэриигэ элбэх киһи төбөтүн уурар. Төбөтүнэн моһуогурар — өйүнэн булкуллар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Страдать от психического расстройства
Төбөҕүнэн моһуогурбакка дылы этиҥ дии. Агидель к. Төбөтүнэн тыынар (көрөр) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт диэн курдук (көр көр I)
[Хабырынар Хабырыыс:] Остуорас Охонооһу дьэ аҕаллылар ээ. Сопхуос аһыгар туолан-тотон, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. Күндэ
Үөрэххэ сылдьар ыччат ортотугар төбөтүнэн көрбүт аҕыйаата. А. Сыромятникова. Төбөтүнэн хаа- мар — иһэн-аһаан көрүлүүр, көҥүл-босхо барар. ☉ соотв. ходить на голове
Кууһума бириискэҕэ хаартылаан-арыгылаан төбөтүнэн хааман сырыттаҕына, Торуой уола Микииһэ көрсө биэрдэ. НАГ ЯРФС II
Төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Бу дьахтар төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут. М. Попов
Төбөтүнэн харахтаах — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр көр I). Бу мэник, төбөтүнэн харахтаах тыла диэн аахсыма. Ньургун Боотур
Төбөлөрүнэн харахтаах Ньүкэн Буурай удьуордарын …… Сүүрдэ сылдьаммын, Сүнньүлэрин үүттэттим. П. Ойуунускай
Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын. Амма Аччыгыйа
Төбөтүнэн чокуттарбыт — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Өскөтө ас биэрэн, уус төрдүттэн Кудай Бахсыттан алҕаан көрдөстөххө, …… уус төбөтүнэн чокуттаран ыалдьыан сөп үһү. МАП ЧУу
Төбөтүнэн ыалдьар — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Киһибит төбөтүнэн ыалдьаары гынна быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
[Сыкына:] Соһуйан төбөтүнэн ыалдьыбыт. Суорун Омоллоон
Лэкээрик аҕыйах сыллааҕыта төбөтүнэн ыалдьан сайын иирэ сыспыта. «ХС». Төбөтүттэн көппүт калька. — олох умнуллан, сүтэн хаалбыт (хол., этиэх буолбута). ☉ Вылетело, выскочило из головы
[Лөкүөрүйэ] субу-субу көхсүн этиттэ, этиэх, саҥарыах буолбут тыллара төбөтүттэн көтөн хаалбыта. М. Доҕордуурап
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. [Отторун] төбө тыырбыт аҥаара, аһыҥа кирбит ходуула этэ. В. Протодьяконов. Бириис төбө тыырбыт аҥаарын маймааннар уйунуохтаахтар. Уот ч. Тылын төбөтүгэр олордор кэпс. — дэлби мөҕөр-этэр, саҥардыбат, дэлби силбиэтэнэр. ☉ Распекать кого-л., метать громы и молнии
Маайа обургу Ньукуукканы тылын төрдүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков
◊ Төбөтө эргийэр — мэйиите эргийэр диэн курдук (көр мэйии) ☉ Голова кружится у кого-л.
Итирдим, …… төбөм эргийдэ. Амма Аччыгыйа
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев. Төбө-түөс биол. — араак чаастара; төбөлөөх түөс хамсаабат гына эпсэри сыстыбыт: инники (төбө өттүнээҕи) уонна кэнники (түөс өттүнээҕи) — чаастара. ☉ Головогрудь
Араак этэ-сиинэ икки салааҕа — модороон төбө-түөскэ уонна тиһиликтээх хаптаҕай искэ араарыллар. ББЕ З. Төбө уҥуоҕа — киһи, сүөһү төбөтүн дьардьамата. ☉ Череп. Саахалга төбөтүн уҥуоҕун эчэппит. Төбө хаппаҕа — мэйии уҥуох хаата, сабыыта. ☉ Черепная коробка
Поскачин инньэ диэбитигэр төбөм хаппаҕа аһылларга дылы буолбута. Багдарыын Сүлбэ. Төбө ыары- һах — төбөтө ыалдьар киһи. ☉ Страдающий головной болью
Төбө ыарыһахтары хаанныыр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төпү ‘темя, макушка; голова; вершина’, тюрк. төбө, түбэ ‘вершина; верхняя часть чего-л.’

I
аат.
1. Эт-сиин килиэккэлэригэр веществолар атастаһыыларын хааччыйар, тымыр устун сүүрэр кыһыл өҥнөөх убаҕас. ☉ Жидкость, текущая по венам и артериям человека, кровь
Чабырҕайыттан хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хараара хаппыт. Н. Якутскай
Люда сүүһүн туттан көрбүтүгэр, илиитигэр хаан биһиллибитэ. С. Никифоров
Мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата. Т. Сметанин
2. Сүөһү (сылгы, ынах) хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Блюдо, изготовленное из говяжьей или конской крови, смешанной с молоком и налитой в кишки, кровяная колбаса (в сыром или варёном виде)
Силтэһин сүүнэ улахан чаан олгуйу толору кутуллубут хааны сулбу тардан ылла. Күннүк Уурастыырап
Бэлэмнэниллибит хааны оһоҕос үс гыммыт иккитигэр кутуллар уонна суон кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэнньэ сүрүн аһылыга буолбут этүүт аһылыктар: хаан, ойоҕос, хаһа, мүһэ, сыма, үөрэ, күөрчэх, о. д. а. «ХС»
3. көсп. Киһи сирэйин дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, облик, лик
Дьэргэлээх Уолуктай сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр, хааннара сырдаан кэллэ, өрө тыыннылар. Болот Боотур
Кини аттыгар маҥан халааттаах, ис киирбэх дьүһүннээх, нууччалыы хааннаах эдэр кыыс куру-сири буолан олорор. С. Никифоров
Тыыкан уруккута уруккутунан эрээри, хаана хараарбыт, сылайбытэлэйбит көрүҥнээх. Н. Борисов
4. көсп. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн удьуорданар омук, аймах дьон туох эмэ уопсай уратыта. ☉ Унаследованное от предшествующих поколений какое-л. свойство, качество человека
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Саха омук былыргы төрдүн ырыттахха, икки хаан былаастаах соҕурууттан төрүттээх омук эбит. НСА ПШЯП
△ Сүөһү, кыыл утумнуур боруодата. ☉ Признаки породы, порода
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбатахтарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов. Хотугу оройуоннар сылгылара ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. Сылгыһыт с.
♦ Абааһытын хаана аста эргэр. — улаханнык уордайда, омуннаахтык кыыһырда. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться. Ньургун Боотур хараҕа уоттанна, тыла иччилэннэ, абааһытын хаана аста
Саха фольк. Хараҕа уоттанна, өлөрөр курдук сананна, абааһытын хаана аста. Саха фольк. Айыҥат хаан аймаҕа көр аймах I. Аньыы-хара аҕыйах эрдэҕинэ, Айыҥат хаан аймаҕа Айхаллаах түһүлгэлэрин Анааран-алҕаан ааһаллара. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эйигин] Айыҥат хаан аймаҕыттан миэхэҕэ Анаан айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Айыҥат хаан аймаҕыттан Алгыстаах оҕону Айар күммүт Анаммыт буоллаҕа. «ХС»
<Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Кини алҕаһаан бу ампаарга сытан биэрбитин, биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуурга сорунна. Д. Токоосоп. Булт хаанын кэс кэпс. — өлгөм куһу-хааһы, көтөрү бултаа. ☉ Поохотиться на славу (на дичь)
Сааһыттар бэҕэһээ булт хаанын кэһэн, сылайан-элэйэн кэлэн эрдэ сыппыттара. «Чолбон»
Илиигин хааннаа көр илии. Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» — диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. <Илиигин> хаанынан сууй көр сууй. Өһүсааһы тутар, илиини хаанынан сууйар сыыһа буолуо. Имин хаана оонньообут көр им III. Кыыс килбигийэн имин хаана оонньоото
□ Имин хаана оонньообут иэдэстээх, Чоҕулуйбут хап-хара харахтаах Кыыс оҕо кэлэн турар эбит. Саха фольк. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) көр иҥ II. Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу Иҥин хаана быһытталанна, Сүүрэр хаана оонньоото. Ньургун Боотур
Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) көр иҥ II. Сүүрбэччэлээх Хабыычча иҥин хаана кэйбит, киниэхэ туох барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр, күлэр. Күндэ
Миигин көрөөт, иҥин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Эмээхсин эрэммит харахтарынан сып-сылаастык көрбүтүгэр Дабыыт уйулҕата хамсаата, иҥин хаана кэйитэлээн ылла. И. Никифоров
Ириэнэх хааннаах көр ириэнэх. Итинник ириэнэх хааннаах, эйэҕэс майгылаах саха уолаттара биһиэхэ баар буолтарын кэннэ, ама, ким күлбэт, ыллаабат буолуой!? Амма Аччыгыйа
Ол оҕо уруккута ириэнэх хааннаах, үтүө-мааны майгылаах этэ. «Кыым». Ис хааныт- тан көр ис IV. Кини хайдах эрэ ис хааныттан дьоҥҥо көмөлөһөр аналлааҕа
□ «Бэйэтэ бороҥ да, ис хааныттан оҕус курдук сүөһү буолбаат», — Уйбаан Уоһукап аты хайгыыр. С. Маисов
Мария Петровна түөн ууруутугар аҕата Чооһой Дьөгүөрдээнтэн үөрэнэн, ис хааныттан баҕаран, дьулуһан туран уһуллубут эбит. «Сахаада»
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Туматтар былыргы төрүт-уус төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэриттэн арахсыбыттара быданнаабыт быһыылааҕа: хайалара да кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билбэтэ. Далан
Сахалыы эттэххэ, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах киһи этэй, бу, уостан түспэккэ ахтыллар Гриша Ладейщиков? ПНИ ОСОТ
Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) көр көт I. Көлүөнэ көппөт, хаан хаалбат диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Көхсүн хаана кырылыы түстэ көр кырылаа. Онуоха бухатыыр обургу Көхсүн хаана Кырылыы түстэ, Уолугун хаана сүүрэлээтэ. Саха фольк. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) көр көҕүс II. Оройунан оонньоон, Уһугунан дуксунан, Уонунан уоҕуран, Көҕөн этэ күүрэн, Көхсүн хаана көөнньөн таҕыста. П. Ойуунускай
Лэгиэн ыраахтан көрөн, кытыл кумаҕар мөхсө турар дьоҥҥо тыына тымныйан, көхсүн хаана буһан, хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Борисов
[Оҕонньор:] Билигин да мин оҕом туһунан араас тыл тарҕанар, ол иһин көхсүм хаана кыынньан эрэр. А. Сыромятникова
Кураанах маска хаан аҕыыр көр аҕаа. Хайа, бу туох буолбут киһиний, кураанах маска хаан аҕыыр диэн ити буоллаҕа! «ХС»
Кыайар хаан кыайда көр кыайар. «Ону кыайар хаан кыайдаҕа», — дэһэ-дэһэ атыттар күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
Бу сырыыга уксубут аттара бастакынан кэлбитэ, дьэ, кыайар хаан кыайдаҕа. «Кыым». <Кыа> хаанынан устар — бүтүннүү хаан-билик буолар. ☉ соотв. обливаться кровью
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов. Тайах арыт тибии типпит сиригэр моонньугар диэри түһэр, хатаҥаттан атахтара хаанынан устар. И. Федосеев. <Кыа> хаанынан уһуннар — кими эмэ өлөр-өһөр, сууһар. ☉ соотв. утопить в крови
Ийэ дойдубутун тоҕо кэспиттэрин, куораттарбытын үлтүрүппүттэрин, бар дьоммутун кыа хаанынан уһуннарбыттарын ньиэмэстэртэн ситиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит, Ийэ дойдубутун хаанынан уһуннарбыт гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! В. Протодьяконов
Онтон күһүөрү сайын, саха сирин-дойдутун, киһитин-сүөһүтүн иккиһин кыа хаанынан уһуннараары, илин диэкиттэн Бэппэлээйэп сэриитэ иһэр сураҕа иһиллэр. Бэс Дьарааһын. Кыыс хаана киирбит — бэйэтин сааһыгар сөбө суох эдэр көрүҥнээх. ☉ К ней пришла вторая молодость (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет). Кини көрдөҕүнэ, саас ортолоох дьахтар, кыыс хаана киирэн, тупсан, төлөһүйэн хаалбыт. Кыыһырар хаана суох кэпс. — олус холку майгылаах, хаһан да кыыһырбат киһи. ☉ Спокойный, невозмутимый. Ээ, кини киэҥ көҕүстээх, кыыһырар хаана суох киһи. Муннун хаана бууралаабыт көр бууралаа. Киһилэрэ муннун хаана бууралаата, көхсүн өһөҕө хойунна. Саха фольк. Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Күрүөлэрин бүтэрэ сатаан, бу куйааска муҥ хааны көрдүлэр. Одун хаан оҥоһуута, чыҥыс хаан ыйааҕа фольк. — киһи сирдээҕи анала, дьылҕата. ☉ Судьба, рок человека
Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> көр одун. Одун хаантан оҥоһуулаах, чыҥыс хаантан дьылҕалаах киһи диэн тойугулаабыт киһини, дьэ, бэркэ сөбүлүүр. Саха фольк. Сэмэн бэйэтин кэпсээнинэн, одун хаантан оҥоһуулаах, дьылҕа хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа. Оон- ньуур хаана уолугунан мөхсөр (сүүрэр) фольк. — тулуйан-тэһийэн олорбот, өрө мөхсө, хамсана түһэр. ☉ Приходить в состояние нервного напряжения, подъёма, волноваться. Дьиэлээх киһи аһаан имиппитинэн барда, ону көрөн Ньургун Боотур оонньуур хаана уолугунан мөҕүстэ, үллэр өһөҕө үллэн кэллэ. Ньургун Боотур
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Өйдөөх хаан кэпс. — чэгиэн, тугунан да туймаардыллыбатах, өлбөөдүйбэтэх өй-санаа. ☉ Здравый ум
Арыгыга тэҥнээтэххэ хаарты — Өйдөөх хааҥҥа үөрэкөтө Күҥҥэ көстүбүччэ көччүйэр Көр буоллаҕа дии. А. Софронов
Кини кэнникинэн улам уоскуйан, хомолтотун, кыһыытын-абатын мүлүрүтэн, сыыйа өйдөөх хаанын ылынан барбыта. В. Яковлев
Бүгүн испэккэ, өйдөөх хааҥҥынан олордоххуна кэпсэтэ, быһаарса кэлэллэр үһү. Күрүлгэн. Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн кэпс. — үчүгэйдик болҕойон, боччумуран туран. ☉ Очень внимательно, максимально сосредоточенно
Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй. НАГ ЯРФС II. Өһөс хаанын киллэрбит (хааннам- мыт) — өсөһүөҕүнэн өһөстө, өсөһөн олордо. ☉ Заартачиться, заупрямиться
Сэмэн өһөс хаанын киллэрэн, өссө өрө барда. Н. Якутскай
Тогойкин өһөс хаанын хааннанан, кыыһы одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа. Өһөх хаан — хара дьайдаах санаа. ☉ Тёмные, порочные мысли
Үтүө ытык-мааны бэйэтэ көмнөхтөөх күөх хара санааланан, өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Таптыыр сахам норуота Көҥүл-босхо тыыннын диэн Өстөөх өһөх хааныттан Өһү-сааһы сиппитиҥ. П. Тобуруокап
Оо, дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин эн тыыҥҥын тыыннаныам. Баал Хабырыыс
Сиһик хаан (сиһик мунду) буол көр сиһик. Аҕата икки илиитин быластыы уунан, сиһик хаан буолан буорга умса түһэн сытара. Н. Якутскай
Сир-дойду сиһик хаан буолла. «ХС»
Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор. Интэринээт оҕолорун аһылыгын хоро сии олороҕут диэн сор хааммытын сордообуттара. А. Данилов
[Арыгы] Миигин, туох да буруйаайыыта суох киһини, сор хааммын сордоон, айыы кэриэспин этитэн эрэр. «Кыым». Сор хааны көр (хаанын көрдөр, кэтэрт) — улахан эрэйи, кыһалҕаны көрүс; кими эрэ эрэйгэ, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Испытывать страдания, терпеть мучения; подвергать кого-л. тяжёлым испытаниям
Муҥутуур баайдарга Солкуобай харчы Соболоҥо суох Сор хааны көрөммүн Сорсуйбут эбиппин. Саха нар. ыр. II
Сымыйа дьыала тэрийэн, сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов
Оттон суотчут уол сор хааммын көрдөрөр эбээт. М. Доҕордуурап
Сүҥ хаан көр сүҥ. Сүҥ хаан улуустара, Сүгэ тойон аймахтара, Сүҥкэн Эрилик удьуордара. Ньургун Боотур
Сүҥ хаан аймахтара, күн өркөн улуустара, буор куттаах, салгын тыыннаах урааҥхай саха норуота. П. Ойуунускай
Сайсары күөлүн диэки Ньукуола таҥаратын дьиэтин сүҥ хаан куолакала дуораһыйара. А. Софронов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр (оҕуолуур) көр сүрэх I. Таня сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур курдуга, дууһатын Бииктэр Бадаайап тырыта тыыппыкка дылыта. Л. Попов
Оҕонньор сэрии уотун санаатаҕына сүрэҕэ хаанынан ытыыра. Күрүлгэн. Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Тугу барытын сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан оҥоро сатыыбын. Таммах хаан баарын тухары — тыыннаахпыт, баарбыт тухары. ☉ соотв. до последней капли крови
Күн ыраахтааҕыны таммах хааммыт баарын тухары көмүскүөх, харыһыйыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап. Тоҥ (уордаах) хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ олус уордай, кыыһырбыккын биллэр. ☉ Злиться на кого-л., раздражаться
Оҕонньор сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, тоҥ хаанын көрдөрдө. «ХС»
Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах көр тоҕун. Бандьыыттар да тохтор хааннаах, быстар тыыннаах дьон буоллахтара. «ХС». Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, сөпкүн көрдөрөр, моһуораҕын көннөрөр күнүмдьылым дьэ үүннэ! Саха фольк. Тылыттан хаан оҕуолуур — олус кэччэгэй, наар суох диир. ☉ Очень скупой, жадный, скаредный (букв. на языке кровь выступила)
«Атын баайдар наар кэриэлийэн, тылларыттан хаан оҕуолуур буолааччылар», — дии санаата оҕонньор. Болот Боотур
Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хаан- наах киһи> көр тэп I. [Бухатыыр] Түҥнэри соҕус дьүһүннээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах, бараа быччыҥнаах, баттах сарыннаах. Саха фольк. Мин да син тэбэр сүрэхтээх, оонньуур хааннаах киһи буоллаҕым. Болот Боотур
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос III. Уоһа уоһахтаах, хараҕа хааннаах эдэр ыччат саҥа олоҕу тутар кэмэ үүннэ. Кустук
Үтүгэн хаан иччитэ көр үтүгэн II. Үтүгэн хаан иччилэрэ, Антах хайыһыҥ, Дьалты буолуҥ. Саха сэһ. I
Хаанаартык (аартык-хаан) көр аартык. Хаан аартыктаах, Ыыс-быдаан ыыспалаах Аллараа дойду. Ньургун Боотур
Хаан айах көр айах I. «Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап. Хаана буһар (хойдор) кэпс. — улаханнык абаланан ыга кыыһырар, киҥэ-наара холлор. ☉ Быть в гневе, ярости, рассвирепеть (букв. кровь его варится (густеет))
Көстөкүүн хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллан испитэ. Күндэ
Мин итинтэн эбии тымтан, ис-испиттэн кыйаханан, хааным буһан кэлбитэ. П. Аввакумов
Николай Иванов бүгүн сопхуос дириэктэригэр Сергеевкэ сылдьан, кыыһыран, хаана хойдон аҕай кэлбитэ. С. Дадаскинов
Баайдар сыдьааннара онон-манан сирэйдэнэн, Хабырылла хаана буһан, санаата алдьанан, уолҕамдьы быһыыны оҥорорго күһэллибитэ. ФЕВ УТУ
Тэҥн. хаана оргуйар. Хаана быһытталанна көр быһытталан. Хаана быһытталаммыт, Хааһа түрдэстибит, Хараҕа кырыыламмыт Тохороон Миитэрэй Туран кэллэ. Болот Боотур
Киһи эмиэ хараҕа уоттанан, хаана быһытталанан кэллэ, олоро түһэн, дьигиһийтэлээн ылла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ хараҕа уоттанна, Хаана быһытталанна, Илиитэ салҕалаата, Иһин түгэҕиттэн аҕылаата. С. Васильев. Хаана дьэби- дис гына түстэ (гынна) — кыйаханан хаана-сиинэ уларыйа, тыйыһыра түстэ. ☉ соотв. побагроветь от злости
Онуоха эр киһи хаана дьэбидис гына түстэ. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа кээлтин билэн Ньоҕоруктар, Молоохтор хааннара дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаана дьэбидис гынна, билигин күлэ олорбута мэлийэн хаалла. А. Данилов. Хаана киирбит — кубарыйбыта ааһан, сирэйэ тэтэрбит. ☉ Разрумянились щёки у кого-л.
Мариса хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрбит. Эрилик Эристиин
Кыыс арыый буолбут, кэнникинэн хаана киирбит. «ХС». Хаана кыыһар — сирэйэ ыгыллан кытара үллэр; иэдэһэ кытар гынар (дьахтары этэргэ). ☉ Пылать, краснеть (о лице); покрываться лёгким румянцем (о женщине)
Онуоха эр киһи хаана кыыһан, сүрэҕэ минньийбитин бэйэтэ да билиминэ хаалбыт. Саха фольк. Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кыыспат, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Чоочо хаана кыыһар, дэйбииринэн көлөһүнүн соттор, ойоҕор тугу эрэ сибигинэйэр. В. Протодьяконов
Хаана оонньуур көр оонньоо. Панфилы оҕото суоҕуттан хаана оонньоон арыгыны иһэр буолбута диир. Болот Боотур
Уолу өйдөөн көрөөт, Наташа дьигис гынна уонна кыыһырар хаана оонньоото. «ХС». Хаана оргу- йар — олус абаккарар, кыһыйар-абарар, уора-кылына киирэр. ☉ Быть в глухой ярости, бешенстве (букв. кровь кипит в ком-л.)
Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Абаккатыгар хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
Охсуһуук баабыр ити ынырык, киҥнээх хаһыыттан хаана оройугар оргуйа түстэ да, суос-соҕотохто ол диэки ыппыт охтуу ыйылыы турда. Куорсуннаах
Хаана тардар көр тарт. Ол иһин да, хаана тардыахтаах этэ диибин ээ, удьуор харылы, Ала Кыырсын сиэнэ. Л. Попов
Уолчаан өйдүүрэ дуу, аҕа аата аҕа, хаана тардар ини. В. Гаврильева
Кыыһым Леночка хаана тардар буоллаҕа дуу? «ХС». Хаана тоҥор — дьэбир, тыйыс көрүҥнэнэр. ☉ Стать жёстким, строгим, суровым
Бастаан утаа киһим аламаҕайдык кэпсэппитэ, онтон көрдөһүүбүн истэн баран, хаана тоҥон киирэн барда. ГНС СТСДТ. Хаана уларыйар — туохтан эмэ соһуйан, уолуйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Измениться в лице (напр., от неожиданности)
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор сахалыы билэр киһи хаана уларыйа түһэр. ГНС СТСДТ. Хаана умайар — туохтан эрэ улаханнык өрө күүрэр, өрүкүйэр. ☉ Испытывать сильное волнение, страсть, порыв чувства
Биһиги дьоруойдарбыт кыайыыга-хотууга үөрэн, сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайбат дуо? П. Ойуунускай. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна — 1) сирэйдиин-харахтыын, хаанныын-сиинниин дьиппиэрэр, тыйыһырар, майгыта холлор (хол., олоҕор туох эрэ ыараханы көрсүбүт киһини этэргэ). ☉ Ожесточиться, озлобиться (обычно о выражении лица — букв. кровь испорчена у кого-л.)
Дьонун өлөртөрбүт Мэхээлэйэп хаана алдьанан, хайдах-туох буолан туруо биллибэт этэ. Е. Неймохов
Киһини өлөрбүт киһи хаана-сиинэ алдьанар, сирэйдиинхарахтыын уларыйар дииллэр. М. Тимофеев; 2) ис-иһиттэн уордайда, кыыһырдаабарда. ☉ Разгневаться, прийти в ярость, пойти пятнами от гнева
Биир тылым минньигэс диэн Бигэргэтэн биэрдэ, Хараҕа уоттанна, Хаана алдьанна, Үҥүүбатас курдук Үөрбэ-чаҕаан дьүһүннэннэ. Ньургун Боотур
Хара сонноох киһи сирэйэ уларыйа, хаана-сиинэ алдьана түстэ, мэктиэтигэр чачархай бытыга илибирииргэ дылы гынна. Н. Якутскай
Хаабыһап атаҕастанарын көрөн, Хоруо Баһылай сүрдээхтик хаана алдьанна. Н. Түгүнүүрэп
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Ханыылаах бииһин ууһа Хаана ирэн, Харылас сүүрүгү Харсыһа харбаан Хаҥаан, элбээн кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини долгуйбутун, итэҕэйбитин көрөн, кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн мичээрдиир. «ХС». Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата — олус уолуһуйда, айманна, ороһуйда. ☉ Растеряться, сильно взволноваться, растревожиться
Адычча уола киһитэ хаанасиинэ хамсаабытын көрөн, уҥуох-уҥуоҕа босхо баран, эппитин кэмсиммит курдук туттан, киэр хайыспыта. Н. Якутскай
Абата бэрт ээ, өстөөх ытар тыаһын истэн, хааман элэҥнэһэллэрин көрөн, хааным хамсаата. Н. Борисов. Хаана (хаана-сиинэ) ыараата — санаарҕаабыт, хараастыбыт көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Выглядеть мрачным, хмурым, угрюмым
Буокай оҕонньор хаана-сиинэ улам ыараан барда, өрүтэ тыыныталыыр. А. Сыромятникова
«Сэрии миигин кураанахтаабыта», — диэт Смирнов хаана ыараан дьиппиэрбитэ, күөмэйэ кэһиэҕирбитэ. СҮК. Хаана хараастар — олус хомойор-хоргутар, санааргыыр. ☉ Испытывать чувство обиды, расстраиваться, страдать
Ол ааспыт аас-туор сыллары санаатаҕына, оҕонньор барахсан хаана хараастар. «Чолбон»
Хаан билик буол көр билик. Баккылаах, ырбаахылаах, төбөтө хаан билик буолбут хаайыылааҕы умса-төннө анньыалаан иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Ф. Софронов
Буулдьаҕа сиритэ-хайыта ыттаран, хаан билик буолан, тыыннаах эрэ хаалбыппыт. И. Сосин. Хаанна тоҕус көр тоҕус I. Кыа хааннарын тохсон, инчэҕэй эттэрин элийсэн тохтуур да кэмнэрэ кэллэ. Саха фольк. Хаан олбохтоох (олбохтоммут) фольк. — элбэх киһини өлөрбүт-өһөрбүт, кыдыйбыт, элбэх сиэртибэлэммит. ☉ Запятнавший себя кровью многих жертв, кровожадный
Былыргы дьылларга Александр Македонскай диэн дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аккаастанным ааспыт суолбуттан, хара дьайтан, хаан олбохтоммут өһөх санааттан. Суорун Омоллоон
Хаан олбохтоммут хара батталы, үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни дьүүллээччи, кэлэргэр кэмэ кэрдиитэ ситтэ. «Чолбон». Хаан өстөөх — кырыктаах, эйэлэспэт санаалаах кыр өстөөх. ☉ соотв. кровный враг
[Өрүүскэ:] Ити Онтоон оҕонньор, Ыстапааһа эмээхсин биһиги хаан өстөөхтөрбүт. Күндэ
Эһэ хаан өстөөҕүн диэки хайаны таҥнары ыстанан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баайтот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Хаан сатай көр сатай I. Аллараа дойду Хаан сатай халлааннаах, Ыыс-быдаан туманнаах эбит. Саха фольк. Хаан силик буол — хаан билик буол диэн курдук (көр билик). [Сүөкүлэ:] Хаан силик буолан хайа быыһыгар сытаргын субу көрөбүн, Кииригиэм. С. Ефремов
Кыргыһыы хонуутугар хаан силик буолуохтарыгар диэри киирсэллэрэ. «Кыым». Хаан тардыс — кими эмэ аймаҕыргыы, уруургуу санаа. ☉ Испытывать к кому-л. родственные чувства
Өйдөөх, улахан омук буоланнар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин хаан тардыһаннар, мэлдьи харыстаһаллар, көмүскэһэллэр. Болот Боотур
Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардыһарга дылыта. А. Сыромятникова
Сахалары көрдөхпүнэ, хаан тардыһан, быһа аһарбат буоларым. «Кыым»
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Былыр, сэрии саҕана интэринээккэ бииргэ кыстыырбыт, сээн диир, хаан тамайар ини. С. Тимофеев
Ити уол хаан тамайар быһыылаах, уруккуттан билэр киһитин курдук киниэхэ олус истиҥник сыһыаннаһар. Күрүлгэн. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) көр дьабадьы. Хааннаах дьабадьы саҥатын истэҕиэт? Саха фольк. Хаан хааҥҥа <тыын тыыҥҥа> — «син биир ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит, өлөрсүөхпүт-өһөрсүөхпүт» диэн этии. ☉ соотв. кровь за кровь
Үҥүүнү сулбу тардан ылан, биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!». П. Ойуунускай
Арҕаа — сэрии, кутаа уот …… Дьэ, буоллун, хаан хааҥҥа! П. Тобуруокап
«Хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа!» — диэн капитан Спивак бэриммэтэ. НТГ СУоС. Хаан хабан, эт тардан — төрдүҥ-ууһуҥ, өбүгэлэриҥ ситимнэрин быспакка, утумнаан. ☉ Продолжая традиции, не прерывая связи с корнями
Мин ол төрүттэрбиттэн хаан хабан, эт тардан, Сыл аайы бугул оту оттуубун, Сыл аайы хойуу сүөгэйи сомсобун. Н. Босиков
Норуот ырыаларыттан, тойуктарыттан хаан хабан, эт тардан тахсыбыт уонунан тойуксуттар бүгүн биһиги дьоллоох-саргылаах олохпутун туойаллар. С. Тумат
Актриса Слепцова талаана норуот олоҕуттан, духуобунай культуратыттан хаан хабан, эт тардан, силистэнэн-мутуктанан тахсыбыта. «ХС»
Хаанынан илгиһин көр илгиһин. Баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин. Хаанынан ытат — хараҥа батталга олорт, баттааүктээ; сорго-муҥҥа тиксэр. ☉ Угнетать, притеснять, мучить кого-л.; заставить умываться слезами
Хаарты илбиһэ, дьайыҥа кими хаанынан ытаппатаҕай?! П. Ойуунускай
Кырдьык, үйэ-саас тухары кыра-хара норуоту үтүргэҥҥэ олордубут, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх, хаанынан ытаппыт буруйдаахпын. Суорун Омоллоон
Хаанынан ытаппыт хараҥа батталлаах Халаахтыыр хара суор баайдары кыайабыт. Күннүк Уурастыырап. Хаанын ис (уулаа) — кими эмэ олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ соотв. пить чью-л. кровь
Баайдар кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттарын, кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Күндэ
Батараак хаанын уулууллар, Бастаах аатырааччылар. Эллэй
[Варвара:] Хас хамначчыт, хас дьадаҥы хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргутуттан букатын куттаммаппын. С. Ефремов. Хаанын кэс — кими эмэ өлөр, ким эмэ хаанын тох. ☉ Проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.
Өстөөх үгүс киһи хаанын кэспитэ, куораты урусхаллаабыта. «Кыым»
Хаанын (хааны) тох көр тох. «Норуот хаанын тохпуккунан чыын-хаан туттума, эн курдук бандьыыты билиэхпин да баҕарбаппын», — диэн саҥарбыта. П. Ойуунускай
Сорохтор наһаа түһэллэр, хааны тоҕорго тиийэ харса суох охсуһарга ыҥыраллар. Болот Боотур
Хас кыбартаал, уулусса, ону ааһан хас дьиэ аайы сэриилэһэн, хааны тоҕон туран, куораты босхолообуппут. И. Сосин
Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай көр суудай. Хааҥҥа суудайааччы, Хараҥа дьайдаах, Өстөөх халабырдьыттара. Саха нар. той. IV. Хааҥҥа (хаанынан) суун — кими эмэ өлөр-өһөр. ☉ Убить кого-л., обагрить себя кровью
Үлүгэрдээх өстөөх, хааҥҥа суунан Самнар чааһа саҕаланан кэллэ. Эллэй
Соллоҥноох аймаҕын буулдьата Сахаарап хаанынан сууммута. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри күбүрүнээтэр Неустроевы анныгар баттыыр, кини хаанынан суунар хара санаатын мүнүүтэҕэ да халбаҥнаппатаҕа. П. Филиппов. Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) түөлбэ. — кими, тугу эмэ өлөрүөнөһөрүөн баҕарбыт. ☉ соотв. жаждать крови
Хаарыан атастыыларын хааллардылар, Харыларын хастастылар, Хааннарыгар хараҥардылар, Хардарыта дайбастылар. А. Софронов. Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. Саха фольк. Хааныгар хараҥарда, Хам баттыан баҕарда, Кынатын кыптыыйдаата, Кустук курдук куугунаата, Көҕөҥҥө түстэ. «ХС». Хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ кыыһыр, туохтан эмэ кыйаханаргын биллэр. ☉ Сердиться на кого-л., гневаться
Хаһан эрэ хаанын көрдөрүө ээ. «Чолбон»
Хааҥҥын тарҕат көр тарҕат. Хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ, бурдук сирэ, от сирэ, уһаайба онно ылыаҥ. П. Ойуунускай
Кини туох киһи майгылаах киһитэ диэтэххиний — кини хаанын эрэ тарҕатыан наада. «Чолбон»
Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Аҕа дойдубутун көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. «ХС». <Хара> хаанынан уһун (уһуннар) — элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх буол; үгүс-элбэх киһини өлөр-өһөр, сууһар. ☉ Искупаться в крови; совершить массовое убийство, кровопролитие
Өстөөх хара хаанынан устан иннин диэки киирдэр киирэн иһэн, Москва аттыгар кэлэн эт түөһүнэн кэтиллибитэ. В. Протодьяконов
[Филипп:] Ситигирдик биһиги дьоллоох олохпутун алдьатан, хаанынан уһуннараары гыммыккытын сэбиэскэй былаас тос мааскаҕытын биэриэ. С. Ефремов. <Хара> хаанынан ытыыр — наһаа аһыйар, муҥатыйар. ☉ Горевать по утраченному (букв. плакать кровавыми слезами)
Билбэтим, сэгэрим, Бу тэбэр сүрэҕим Хаста бааһырбытын, Хаста хаанынан ытаабытын. И. Федосеев
Кини бас билиититтэн, оҕустарыттан, баай сириттэн хаанынан ытаан арахсыбыта. М. Шолохов (тылб.). Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) — улаханнык уордайбыккын биллэр, кырыктан. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться
[Ньургун Боотур] Өһөҕүрэ үллэн, Өрө күүрэн, Хахай хаана хааннанан, Хачыгыраччы хабырына турда. П. Ойуунускай
Имэҥ санаа түһэн, Икки атах түмсэн, Хахай хаана киирэн Үллэнтүллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Хахай хаанын хааннанан, Өстөөҕү утары өлөрсөн, Өлбөт өлүүгэ өлөр Үрдүк дьолум буолуохтаах. П. Тобуруокап
◊ Араҕас хааннаах көр араҕас
Мэнэх кыыл Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх Сырдаан көстөр араҕас хааннаах, Үрүҥ хопто сымыытын Кэккэлии туппут курдук Дэгдэгэр имнээх. С. Зверев
Эмээхсинэ кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, саһархайдыҥы харахтаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Лоокуут араҕас хааннаах, кэтит сүүстээх, дэбдэгэр соҕус имнээх, модьу харылаах, толору быччыҥнаах төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арыы саһыл хааннаах көр арыы II. Сайыҥҥы күн тахсар Саһарҕатын курдук Арыы саһыл хааннаах. А. Софронов
Анды курдук арыы саһыл хааннаах киһини сахалар доруобай, чэгиэн-чэбдик киһинэн билинэбит. С. Тумат
Дьэдьэн курдук тэтэрбит иҥнээх, арыы саһыл хааннаах, чоҕулуспут кыра оҕолор тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Балай хаан көр балай. Лэгиэнтэй сирэйэ балай хаан, хараҕа букатын көстүбэт. Эрилик Эристиин
Батталлаах баай үрүҥ баандалара Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Булкаас хааннаах — атын удьуордаах, булкаас боруодалаах (сүөһүнү этэргэ). ☉ Смешанной породы (о скоте)
Саха сирин киин оройуоннарыгар аҥаардас үүтү биэрэр эбэтэр эт хайысхалаах булкаас хаана суох боруодалары иитиигэ идэтиллибит пиэрмэлэр суохтар. НАА ҮүЫаАХТ
Буһуу хаан көр буһуу. Сэрии хонуута буһуу хаанынан устубукка дылы буолбута. «Чолбон». Буһуу хааннаах (хааннаах-сииннээх) көр буһуу. Сэргэх көрүҥнээх, буһуу хааннаах кырдьаҕас киирэн кэлбитэ
□ Буһуу хааннаах, чиргэл, киппэ көрүҥнээх дьон, сүрдээх эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр эбит. БН СУ
Быыһастаах хаан көр быы- һас IV. Ыалдьыты быыһастаах хаанынан, сыалаах убаһа ойоҕоһунан күндүлээтилэр. Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Оокком! Орто аан дойдуга Оҥоһуллубут эрэ киһи Олох олордун, Оҕо төрөттүн диэн Одун биис оҥоһуута, Дьылҕа хаан ыйааҕа буолар. А. Софронов
Онно эмиэ мин буруйум суох, дьылҕа хаан оҥоһуута оннуга. Е. Неймохов
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи кэллиҥ? Ньургун Боотур
«Бу кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тутаахтаах, тугу гына сылдьар киһигиний?» — диэн дьиэлээхтэр ыйыппыттар. Н. Неустроев
Кыа хаан көр кыа. [Тимир Иҥиир:] Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
Баайдар үлэһит бааһынай кыа хаана тохтор сэриитин ыыппыттарын курдук ыыта туруохтарын баҕараллар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл хааннаах көр кыһыл. Одинцов иннигэр күөх сукуна сонноох, чачархай баттаҕын ньылаарыччы тарааммыт, кыһыл хааннаах киһи олорор. М. Доҕордуурап
Чысхаан синньигэс сирэйдээх, кыһыл хааннаах, толору куҥнаах, көнө уҥуохтаах киһи эбит. В. Чиряев
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, кыһыл хааннаах, көнө уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас сытыы оҕо буолбут. МНН
Лип хаан көр лип I. Лип хаан халҕаннарын Астахтара буолуо, Айанныы охсуохха. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ толуу толомон бухатыыр Сэтинньи ый туолар киэһэтиттэн Сэттэ эргэтэ буолуор диэри Сэгэлдьиппэт лип хаан халҕаннаах эбит. ТТИГ КХКК. Мурун хаана — киһи муннуттан кэлэр хаан. ☉ Кровь из носа
Мундербек муннун хаана иэдэһин куоһаахтарынан таҥнары саккырыы сытар. Эрилик Эристиин. Өһөх хаан — хаан хойдон хараҥа кыһыл өҥнөммүтэ; хараҥа кыһыл өҥ. ☉ Сгусток крови тёмно-красного цвета; тёмно-красный цвет
Киһи биир көрүүгэ өһөх хаан өҥүнэн кытар гыныа, иккис көрүүгэ ыраас халлаан күөҕүнэн күлүм аллыа. Н. Лугинов
Өһөх хаанын холбуйан ылан баран, убаҕаһын ылаллар. Кустук
Суо хаан (дархан) көр суо. Мин дьиэм Киһи дууһатын курдук — Ортотугар аал уот Күлүбүрүү умайар Суостуганнаах суо хаан оһохтоох. М. Тимофеев-Терёшкин
Кинини ордук суо хаан суорба таас хайалар онон-манан уһулута ойон тахсыбыт чымаан арҕастара улаханнык сонурҕатта. И. Петров
Сырдык хаан көр сырдык. Адаҕа кэтэрдэн, Буулаҕа бурҕалдьылаан, Сырдык хааннарын уулаан, Үрүҥ сүмэлэрин оборон, Иҥнэри үктээн эрэллэр. С. Зверев
Сырдык хааннаах көр сырдык. Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах нуучча дьоно — Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.). Тымныы хааннаахтар көр тымныы. Тымныы хааннаахтар этэрээттэрэ. Убаһа (сылгы) хаана — субай I
1.
1 диэн курдук. Варя тэриэлкэҕэ буруолуу сылдьар сылгы хаанын остуолга илдьэн иһэн, дьаһайан ааста. Г. Нельбисова
Ханна эрэ убаһа хаана кэһиилээх этим, онтубун булан киллэриим. «Чолбон»
Миэхэ көстүрүүлэ булан биэрдэргит, убаһа хаанын буһарыам этэ. Күрүлгэн. Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Улай хааннара тохтубут. Уу субай хаан көр уу I. Дьахтар уу субай хааны кута олорор. Хаана барар эмт. — хаана олус элбэхтик, тохтообокко кэлэр. ☉ Открылось кровотечение, сильно кровоточить
Нахаарар эрэйдээх сонно тута муннунан, айаҕынан хаана баран, тиэллэн таҕыста. М. Доҕордуурап
Кийиитим оҕолоноругар хаана барбыта, ону таһынан хаанын баттааһына үрдүк этэ. «Кыым»
Сэрииттэн эмсэҕэлээн кэлиэҕиттэн доруобуйата олох мөлтөх этэ, соторусотору хаана барара. ХБИДК. Хаан алын (оҕуолаа) — кыралаан хаан таҕыс. ☉ Сочиться (о крови)
Биһиги олорон иһэр табаларбыт харахтарын тыал быһыта сынньан, хаан аллыбыттар. Далан
Тириим хайыта барда, хаан оҕуолаата. Я. Семёнов. Хаан аҥаардаах — булкаас боруода, сиэнчэр (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Смешанной породы, гибридный, полукровка (о животном)
Оҕонньор, атастаһыыга диэн, бастыҥ үүттээх, төрүөхтээх, хаан аҥаардаах Маҕааччыйа ынахпытын илдьэ барда. В. Протодьяконов
Бу сылгы — Герой диэн хаан аҥаардаах тураҕас атыыр, соҕурууттан аҕалыллыбыта. ҮБНьТ. Хаана оонньуур — 1) туохтан эмэ долгуйан сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Кровь прилила к лицу от волнения
Даша ах барда, сүрэҕэ битийэ тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон, кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап; 2) курдаттыы тартаран баҕарар, имэҥирэр. ☉ Испытывать сильное чувственное влечение, пылать страстью
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн сүрэхтэрэ тэбэрэ күүһүрэрэ, хааннара оонньуура уонна туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин, син сэнэх дьахтар, хааным оонньуура ханна барыай, туох барыта бааралаһыан баҕарар ыйааҕа эмиэ баар эбээт. Н. Габышев. Хаан баайыыта — оһоҕоско кутуллубут хааны икки өттүттэн холбуу баайыллар сирэ. ☉ Место обвязки кровяной колбасы
Эбэтэ хаан баайыытын быһан ылан туспа уурбута. Күрүлгэн. Хаан барыыта эмт. — хаан олус элбэхтик, тохтоло суох кэлиитэ. ☉ Сильное кровотечение
Сороҕор ити курдук үлүбээй тиэтэтииттэн хаан барыыта үгүс ини диэхпин баҕарабын. Лоһуура
Сорох эмтээх үүнээйилэри хаан барыытын буойууга, айаҕы, күөмэйи сайгыырга эҥин тутталлар. МАА ССЭҮү
Эмтээх оту хаан барыытын тохтоторго эмиэ туһаныахха сөп. Кустук
Хаан баттааһына көр баттааһын. Мин өр сылларга хааным баттааһына үрдүк буолан олус эрэйдэммитим. АА ИБ
Быраас арамачыыһы анаалыс көмөтүнэн, киһи кыраадыһын, хаанын баттааһынын бэрэбиэркэлээн быһаарыан сөп. АВД РОХ. Хаан булкус — атын омуктан оҕолон. ☉ Родить ребёнка от человека другой национальности
Аны бэйэлэригэр маарынныыр омуктары кытта хаан булкуһаллар эбит. Болот Боотур. Хаан кыһыл — хаан курдук кытарымтыйан көстөр дьүһүн. ☉ Кроваво-красный, кроваво-красного цвета
Ол биэс уол түөһүгэр хаан кыһыл хаалтыстар тэтэрэллэрэ. Н. Габышев
Сылгы кутуруктары, сиэллэри, өрөҕөтүн түүлэри хаан кыһыл аалыктаах түүлээх буоллаҕына, далан араҕас диэччилэр. СИиТ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх: соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Хаан өһөҕө – бөлүөхсүйэ хойдубут хаан (өһөх) курдук кыһыллыҥы хара өҥ. ☉ Красновато-чёрный, цвета сгустившейся крови (өһөх). Харамайтан ситимнээх өҥнөр: хаан өһөҕө, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа уо. д. а. НБФ-МУу СОБ
Хаан сүһүрүүтэ көр сүһүрүү. Бааһырбыттар ортолоругар хаан сүһүрүүтэ элбээбитэ. «ХС»
Хаан сүүрээнэ көр сүүрээн. Хаанын сүүрээнэ бытаарбыт. Хаан тохтуулаах көр тохтуу. Ол кэмҥэ Волга уҥуор Сталинград аттыгар улахан хаан тохтуулаах суоһар охсуһуу буола турара. С. Никифоров
Бу хаан тохтуулаах кыргыһыы икки хонук иннинэ А. Миронов дьонугар суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Хаан тураҕас көр тураҕас II. Сылгы дьүһүнэ: сырдык тураҕас, хаан тураҕас. А-ИМН ОЫЭБЫ
Тураҕас дьүһүн хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, өһөх тураҕас диэннэргэ арахсар. ОМГ ЭСС
Өбүгэлэрбит барахсаттар сүөһүнү, сылгыны хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас, онтон да атыннык дьүһүннүүллэрэ. НБФ-МУу СОБ. Хаан турбут — хаан бөлүөхсэн тирии аннынан харааран биитэр чараас бүрүөһүнү бүтэйдии кытаран тахсыбыт (хол., харахха). ☉ Образовался кровоподтёк, небольшое кровоизлияние где-л. (напр., в глазу). Уоһугар хаан турбут
□ Хараҕар хаан турбута буолуо, олус кытарбыт этэ, сыыйа ааһар ини. С. Никифоров. Хаан туруута эмт. — тымыр быһыта барыытыттан, киһи-сүөһү этигэр-сиинигэр хаан бөлүөхсүүтэ, хаатыйаланыыта. ☉ Сгусток, скопление крови в мышцах при повреждении органов и тканей человека, животных, гематома
[Эһэм:] Көхсүгэр хаан туруута быһа барбыт эбит, баартаах киһи эбиккин. НЭНь. Сороҕор таал кыратык дьуккуруйбут уонна бүөр хах араҥатыгар, иннэнэн тэһитэ аспыт курдук, хаан туруулара баар буолаллар. ТВС ССНьСЫа
Мэйиигэ хаан туруута инсульт төрүөтүнэн буолуон сөп. «Кыым»
Хаан уруу көр уруу I. Оҕо-уруу, хаан уруу хаалбакка, Бараада үрэҕэр төрдө-ууһа суох, быстаойдо сылдьар дьон олохсуйбуттар. Болот Боотур
Мин сааспар үөрбэтэхпин үөрбүтүм: хаан уруу, чугас дьоммун дьэ булбутум. А. Сыромятникова
Ол курдук, Сэргэй хаан уруу ыччаттарыгар суол-иис хаалларар бүччүм санаалаах. Дылбаны. Хаан уута — өһөхтөммүт хаан үрдүгэр тахсар убаҕаһа. ☉ Плазма, сыворотка крови
Өһөхтөммүт хаан дьэҥкир уута. АНК ТСТЗС. Хаанын боп (буой) — ким, туох эмэ хаана барарын тохтот. ☉ Унимать, останавливать кровотечение
Киһилэрин хаанын буойан нэһиилэ тохтоппуттара. «Чолбон». Хаанын уулаа — ким, туох эмэ хаанын обор, ис (хааны уулуур үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Высасывать кровь у кого-л. (о кровососущих насекомых)
Кыыбаайы далаҕа Кыыс хаанын уулуура, Ыам ыйын бырдаҕа Ыксары муҥнуура. Күннүк Уурастыырап. Хаан эргиирэ эмт. — киһи-сүөһү организмыгар сүрэхтэн уонна тымырдартан турар бүтэй эргимтэ устун хаан тохтоло суох сүүрдүүтэ. ☉ Кровообращение. Тураах отоно ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин уонна хаан эргиирин күүһүрдэргэ туһалыыр. МАЕ ССЭҮү. Хара хаан — хаан өһөҕүн ытыйан, үүтү былаан баран, оһоҕоско кутан оҥоһуллубут ас. ☉ Кровяная колбаса, приготовленная из сгустившейся говяжьей или конской крови, которую сбивают с добавлением молока и разливают по кишкам
Куппут хааннарыттан хара хааны араартаан ылан, туспа иһиккэ угуталаатылар. А. Софронов. Ынах хаа- на — ынах хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Кровяная колбаса из говяжьей крови
Сылгы хаанын субай диэн ааттыыллар уонна ынах хаанынааҕар ордороллор. Кустук. Ыраас хааннаах — сырдык дьүһүннээх, оннук сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый
Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, искиирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Маша кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Дабыыт ыраас хааннаах сирэйигэр, ыйаастыгас харахтарыгар санаарҕабыл бэлиэтэ көстөн ааһар. И. Никифоров
др.-тюрк., тюрк. хан, кан
II
аат. Сорох түүрдүү, монгуоллуу омуктар үрдүкү сололоох аҕа баһылыктара, кинээс. ☉ Правитель, князь у некоторых тюркских и монгольских народов, хан
[Татаардар — кыргыттарга:] «Биһиги ыраахтааҕыбыт хаан аһыныытын ылынан, бэриниҥ!» — дэспиттэр. Суорун Омоллоон
Хаан былыргыта түүрдүү, монгуоллуу биис уустарын кинээстэрэ, үрдүкү баһылыктара, муҥур тойонноро этэ. ЕВФ УуДК
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллара. ВУА БС
др.-тюрк. хаҕан, тюрк. хан
III
аат эб. Саҥарааччы кимиэхэ, туохха эмэ, кини хаачыстыбатыгар үрдэтэн-ытыктаан сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возвышенно-почтительное отношение говорящего к предмету речи, его качеству
Бу аҕамсыйбыт тойон хаан киһи Арбатскайы тоҕоноҕуттан ылан, дьиэ таһыгар диэри атааран биэрбитэ. В. Яковлев
Кыыдааннаах кыһын хаан Кыайтаран кыйданна. Күннүк Уурастыырап
Сааһыра барбыт, лэскэспит, дээдэспит дьоһун хаан дьон кинини үөрэ-көтө атаардылар. Кустук