м. жетон (куруһуок эбэтэр тэрилтэ чилиэнэ кэтэр значога).

даҕ. Салаҥ улахан, кэтит, сараҕар; модороон көрүҥнээх. ☉ Слишком большой, крупный
Сорох таас очуостар уһулуччу ойон тахсан адаарыспыттар, чочоруспуттар, сорохторо балтархай сымара таас балталар буолан олороллор. Болот Боотур
Ньукулай уус чэрдээх, хап-хара бакыспыт тарбахтаах, лаппаакы курдук балтархай илиитин бобо тутта. А. Сыромятникова
«БАМ» диэн балтархай суруктаах улахан значогу бинсээгин ласкааныгар анньыммыт этэ. П. Аввакумов
Бухатыырга боһуомнаах Балтархай баһаам улахан Баараҕай киһи эбит. Күннүк Уурастыырап

приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) хайааһын предмет ньууругар туһайарын, хол. налететь на изгородь бүгэйгэ кэтиллэ түс; наклеить на стену истиэнэҕэ сыһыар; 2) хайааһын предмет ньууругар буоларын, хол. грязь налипла на сапоги саппыкыбар бадараан сыстыбыт; 3) хайааһын толорутун, элбэх предмеккэ тарҕанарын, хол. набрать ягод (элбэх) отонно отонноо; настирать белья таҥаста сууй; 4) хайааһын кичэллик оҥоһулларын, хол. нагладить белья таҥаһы кичэйэн өтүүктээ; начистить ботинки бачыыҥкаҕын килбэччи ыраастаа; 2. аат тылы уонна даҕааһыны үөскэтиигэ туттуллар уонна ту ох эмэ үрдүгэр баары бэлиэтиир, хол. настольные часы остуол чаһыта; нагрудный значок түөскэ анньынар значок; детский нагрудник оҕо түөһүн таҥаһа; З. сыһыаты үөскэтиигэ туттуллар уонна этиллэр бэлиэ орду к улаханын көрдөрөр, хол. привязал накрепко ыксары кэлгийдэ.

аат. Биир эбэтэр икки кэккэ тимэхтээх, тиэрэ түһэр саҕалаах куурка курдук кэтиллэр таҥас. ☉ Пиджак
Ол аттыгар [кырабаат] биир таба тыһа этэрбэстээх, сукуна бинсээктээх, саар тэгил уҥуохтаах, үөһээ уоһугар халтаҥ соҕус хара бытыктаах саха олорор. Эрилик Эристиин
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна уонна иттэрдии, дьыбартан көмүскэнэрдии, кумуччу туттан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
[Хабыыча] «БАМ» диэн балтархай суруктаах улахан значогу бинсээгин ласкааныгар анньыммыт этэ. П. Аввакумов

аат.
1. Бочуоттаах аат, соло. ☉ Звание, должность
Билигин мин чыыныттан-хааныттан тутулуга суох ханнык баҕарар эр киһини муннуттан сиэтэр кыахтаахпын. С. Юмшанов
2
чыын 2 диэн курдук. Бары чыынахаана, икки мэтээлэ иилиллибит халтаҥ хомуһуолунан остуолугар оҥостон олорунан кэбистэ, баттаҕын өрүтэ анньыалаата. Болот Боотур
Маршал Тимошенко — чыынын-хаанын барытын иилиммит астык көрүҥнээх киһи. Түһүлгэҕэ т. Бырааһынньык үгэһинэн …… киэргэнэн, бары наҕарааданы, чыыныхааны, депутатскай значогу, үтүөлээх аат бэлиэлэрин иилинэн, эрдэттэн үөрэргэ-көтөргө, дьону үөрдэргэ бэлэм кэллилэр. «Кыым»

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз

1. (знак препинания, графический значок) чоп; 2. (крапинка) эбир; ситец в красных точках кыһыл эбир ойуулаах сиидэс; 3. (место, пункт) сир; самая высокая точка горного хребта хайа арҕаһын муҥутуур үрдүк чыпчаала; огневая точка дурда; точка опоры тирэх; торговые точки эргинэр сирдэр; 4. мат., физ. чоп ; точка пересечения прямых көнөлөр быһа охсуһар чоптор; точка кипения оргуйар итиитэ; # точка зрения өттүттэн көрүү; точка в точку үүт түһэрэн; ставить точки над "и" 1) (уточнять все подробности) барытын быһааран биэр; 2) (доводить до логического конца) уһугун булан араҕыс, төрдүгэр-төбөтүгэр тиий; попасть в самую точку 1) (точно в цель) чопчу түһэр; 2) (догадаться) уот хараҕар түбэһиннэр, уот харахха эт.

аат. Киһини ытыктаан дьон иннигэр үрдүктүк тутуу, ытыктабылы биллэрии. ☉ Оказание кому-л. чести, большого уважения обществом, окружающими, почет
Норуодунай тыйаатыр артыыһын аатын сүгэн сыанаҕа тахсыы — улахан чиэс уонна бочуот. АҮ
Бочуоту да билбитиҥ, баай-талым олоххо олорбутуҥ уонна өссө туох нааданый? Г. Угаров
◊ Бочуокка сырыт — дьоҥҥо ытыктат эбэтэр улаханнык сөбүлэт, сыанабылга сырыт. ☉ Быть в почете, пользоваться популярностью
Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов. Бочуот дуоската — үлэ бастыҥнарын мэтириэттэрин дьон көрүүтүгэр ыйыыр битириинэ, оҥоһуулаах муннук. ☉ Доска почета
Кини үрдүк көрдөрүүтүн иһин «эргиэн туйгуна» значогунан наҕараадаламмыта, хаста даҕаны бочуот дуоскатыгар тахсыбыта. «ХС»

I
1. аат.
1. Үс туорайдаах туруору сүрүннээх христианскай итэҕэл символа (си- бэлиэтэ) уонна предметэ. ☉ Крест (символ и предмет христианского культа)
Эдэр магистр кириэһин уонна аҕабыытын таҥаһын уһулбута. Л. Попов
Мас таҥара дьиэтин кириэһэ килбэйэн көстөр. Н. Якутскай
Кириэс түөрт салаата — таҥара түөрт илиитэ буолаарай! И. Гоголев
2. Бэйэ-бэйэлэрин туорайдыы быһыта охсуһар икки көнө, оннук бэлиэ. ☉ Крест (фигура), метка, значок (в виде такой фигуры)
Киһи куоластыыр бүлүтүөнүгэр кириэс туруорда. — Сир шаарын хаартатыгар Эмиэ кириэстэр турбуттар. И. Эртюков
Хара кириэстээх сөмөлүөт …… бу бирилээн иһэр эбит. И. Сосин
Кини кыһыл кириэстээх санитарнай суумкатын санныттан араарбата. ПНИ ДКК
3. Итинник быһыылаах бойобуой мэтээл. ☉ Георгиевский крест
[Ганна уола Мэхээлэ] сэрииттэн Георгиевскай кириэстээх эргиллэн кэлбитэ. Амма Аччыгыйа
Сэриигэ сылдьан Георгиевскай кириэһинэн наҕараадаламмыта. Н. Якутскай
Көрүҥ эрэ, бу икки Георгиевскай кириэһи миэхэ туох иһин биэриэхтэрэй? Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Туорайдыы быһыта охсуһар көнөлөрдөөх, оннук бэлиэлээх. ☉ Крестовидный, крестообразный
Кыһыл кириэс ойуулаах үрүҥ таҥас маска анньыллан тэлибирии турар. Амма Аччыгыйа
[Күүстээх Көстөкүүн] кириэс бэчээти сөмүйэтинэн баттаамахтаата. Л. Попов
[Уйгу-быйаҥҥа] Киҥкиниир киэҥ халлаан Кыптыый кириэс кынаттаах Кыылларын …… Бииһин уустара мустубуттар. П. Ядрихинскай
♦ Кириэс баарына — хаһан даҕаны, туох да иһин (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Никогда, ни за что (употр. в отриц. предл.)
— Суох, кириэс баарына туораан биэриэхпит суоҕа. Н. Якутскай
◊ Кириэс оҕус — атын киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ уҥа илииҥ, үс тарбаҕын холбуу туттан, кириэс ойуулаа. ☉ Творить крестное знамение, осенять кого-л. крестным знамением, перекрестить кого-л.
Аҕабыыт Евлампий Ананьевич …… харахтарын сабыталаата, илиилэрин быар кууһуннарда, кириэс оҕуста. Л. Попов. Кириэс охсун — уҥа илиигинэн кириэс ойуулаан, кириэстэн; таҥараҕа үҥк. ☉ Перекреститься
Эмээхсиним кириэс охсуммута. Суорун Омоллоон
Дьиэлээх тойон дьоһумсуйан туран, кириэс охсунан барбыта. Н. Якутскай. Кириэс туруор — хаһан да эргиллибэт гына, бүтэһиктээх түмүк оҥор, быһаарыы ылын. ☉ соотв. поставить крест на чем-л.
Биир киһиттэн хомойон баран, күн сиригэр бүтүннүү кириэс туруораары гынаҕын. Н. Лугинов
Кини олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. Н. Заболоцкай. Кириэстээх (атыыр, таалыр) манньыат — кириэс ойуулаах былыргы бөдөҥ үрүҥ көмүс харчы. ☉ Старинная большая серебряная монета с изображением креста
[Ойууннар, удаҕаннар кини] кириэстээх манньыатын, лоһуор алтан харчытын көрдөтөн туойаллар. Саха фольк. Кириэстэрдээх манньыаттаах Килбэчийэр туоһахталаах …… Хааннаах дьабака таҥаһын Ханалдьыччы анньыммыт. С. Зверев
Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэччи туппут курдук, Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит Килбэйээнэ дьэрэлигим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кириэстээх ооҕуй зоол. — көхсүгэр сырдык кириэс ойуулаах ооҕуй. ☉ Крестовик (паук)
Кириэстээх эбэтэр атыыр да ооҕуй илимин булуҥ. ББЕ З. Кириэстээх (кэрэмэс) саһыл — көхсүгэр кириэстии ойуулаах хара саһыл. ☉ Крестовка, лиса-сиводушка
Кириэстээх хара саһыл …… сүүрэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Саха сиригэр …… кириэстээх кэрэмэс уонна сырдык кэрэмэс саһыллар үөскүүллэр. ТСКБ. Кириэс уур — таҥараҕа кириэстэн, үҥк. ☉ Перекреститься, молиться богу
Мин кириэс уурабын, таҥара абыраа. П. Ойуунускай
Таҥараҕа үҥэр да, кириэс уурар да барыта хаахтыйда. П. Филиппов
II
саҥа алл. Туохтан эмэ кыккыраччы аккаастаныыны көрдөрөр. ☉ Выражает категорический отказ от чего-л. [Күкүр Уус:] Дьэ, оччоҕо кириэс, бууйат, [холкуоска] киирбэппин, ол кэриэтэ сүнньүм быстыа. Суорун Омоллоон