приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) хайааһын предмет ньууругар туһайарын, хол. налететь на изгородь бүгэйгэ кэтиллэ түс; наклеить на стену истиэнэҕэ сыһыар; 2) хайааһын предмет ньууругар буоларын, хол. грязь налипла на сапоги саппыкыбар бадараан сыстыбыт; 3) хайааһын толорутун, элбэх предмеккэ тарҕанарын, хол. набрать ягод (элбэх) отонно отонноо; настирать белья таҥаста сууй; 4) хайааһын кичэллик оҥоһулларын, хол. нагладить белья таҥаһы кичэйэн өтүүктээ; начистить ботинки бачыыҥкаҕын килбэччи ыраастаа; 2. аат тылы уонна даҕааһыны үөскэтиигэ туттуллар уонна ту ох эмэ үрдүгэр баары бэлиэтиир, хол. настольные часы остуол чаһыта; нагрудный значок түөскэ анньынар значок; детский нагрудник оҕо түөһүн таҥаһа; З. сыһыаты үөскэтиигэ туттуллар уонна этиллэр бэлиэ орду к улаханын көрдөрөр, хол. привязал накрепко ыксары кэлгийдэ.
Русский → Якутский
наг
Еще переводы:
эҥэһий (Якутский → Якутский)
эҥэй I диэнтэн хамс
көстүү. Мыраан үрдүттэн Өлүөнэ эбэм эҥэһийэн көһүннэ. «Чолбон»
Эҥэһийэр Элиэнэм Эҥээригэр улааппыт этэртыынар көлүөнэм Эдэр сааһа ырааппыт. НАГ АБС
муоҕа-чуоҕа (Якутский → Якутский)
муоҕа-чуоҕа суох түөлбэ. — хайаан да булгуччу, биир биэс тыла суох (тугу эмэ оҥор). ☉ Непременно, без лишних слов, без возражений (делать что-л.)
Эн биһикки, муоҕачуоҕа суох, бииргэ, күүспүтүн, санаабытын түмэн үлэлииһибит. Э. Соколов
Муоҕа-чуоҕа суох барыахтааххын. НАГ ЯРФС II
экчи (Якутский → Якутский)
сыһ., кэпс. Эппит тыл биир, хайаан даҕаны. ☉ Непременно, обязательно, во что бы то ни стало. Биэрбит тылбын экчи толоруом
□ Биһиги кинини хайаан да тылбытыгар киллэрэр санааны экчи ылынныбыт. А. Бэрияк
♦ ЭКЧИ БААЧЧЫ — хайаан да, булгуччу. ☉ Непременно, обязательно
Уларсыбыт устуруускун үс хонугунан экчи бааччы баар гын. НАГ ЯРФС II
ср. тув. эки положительный, тат. якши ‘ладно, хорошо’
өнчөх (Якутский → Якутский)
аат. Биилээх сэп кэтэх, халыҥ өттө. ☉ Спинка (напр., ножа), обух. Хотуур өнчөҕө. Быһах өнчөҕө. Саабыла өнчөҕө. Батыйа өнчөҕө
□ Чохороон сүгэ өнчөҕүнэн тоһоҕо төбөтүн ураҕаска тимиччи охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Быһах биир өттүнэн биилээҕэ, өнчөҕө халыҥ этэ, хара үөстээҕэ, быһыта сынньыы ойуулааҕа. Далан
♦ Өнчөҕүн көрдөрдө — этэн эрэннэрэн баран, тылыгар турбата, төттөрү хайыста, куотта. ☉ Отступать, нарушать данное слово, идти на попятную. Киһибит өнчөҕүн көрдөрдө
□ Өнчөҕүн көрдөрөр эрэлэ суох киһи эбит. НАГ ЯРФС II
ср. бур. үнсэг ‘обух’, монг. өнцөг ‘угол’
хады (Якутский → Якутский)
көр хадьы
Үрэхтэн хады тахсар дириҥ көҥүстээх талах үрүйэ төбөтүгэр баарбыт. Амма Аччыгыйа
Мин да үргүтүмээри, кинини одууласпакка хады хаамабын. Н. Борисов
[Терентий:] Оол хады соҕус турааччы — кини дьиэтэ. Пьесалар-1956.
♦ Хады харбаа — 1) тугу эмэ анаммыттан элбэҕи ыл. ☉ Получать больше, чем следует. Муҥхаҕа сорох дьон балыгы хады харбаабыттар; 2) ким эмэ тугун эмэ бас бил, иҥэрин. ☉ Перехватывать что-л., завладевать чем-л. (не имея на это права)
Биэс тарбахтаах хады харбаабатын! ПЭК СЯЯ
Харчы бөҕөнү хады харбаабыт. НАГ ЯРФС II
сытыылаа (Якутский → Якутский)
туохт.
1. Сытыыта тахсарын курдук аал, буруустаа (хол., быһаҕы). ☉ Точить, затачивать (напр., нож)
Хотуур сытыылыыр тыас иҥсэлээхтик чыыбыргыыр. М. Доҕордуурап
Сэргэй мас мастаабыта, сүгэтин, быһаҕын сытыылаабыта. «ХС»
Хадьымалын саҕатыгар тиийэн хотуурун «кыыр-кыыр», «хаар-хаар» сытыылаата. «Чолбон»
2. көсп. Тугу эмэ чорботон, суолта биэрэн болҕомтоҕун хатаа. ☉ Подчёркивать значение чего-л., заострять внимание на чём-л.
Мин ити боппуруоһу уот ааныттан сытыылаан — буруустаан, тууһаан-тумалаан — туруорарга сананным. Г. Нынныров
Ханнык эрэ проблеманы аҥаардас публицистическайдык сытыылаан туруоруу уочаркаҕа кылаабынайа буолбатах. «ХС»
♦ Тиискин сытыылаа — тохтообокко үөх, саҥар, хомуруй. ☉ соотв. точить зуб на кого-л.
Мин уолум биһиэхэ тииһин сытыылаан ахан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кэнники наар миэхэ тииһин сытыылыыр буолла. НАГ ЯРФС II
тириэрт (Якутский → Якутский)
туохт.
1. Кими, тугу эмэ ханна эмэ илт, илдьэн биэр. ☉ Доводить, провожать кого-что-л. куда-л. Бурхалей Бахтайга тойону тириэрдэ таарыччы бэйэтэ эмиэ биир наадалаах этэ. Эрилик Эристиин
2. Туһааннаах кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л. [Өрүүскэ:] Мэ, бу кумааҕыны Кириисэҕэ тириэрт. Күндэ
3. Айаххар, уоскар тугу эмэ чугаһат. ☉ Поднести что-л. ко рту, к губам
[Биэрэ] сигарета ылан, кырааскалаах уоһугар тириэртэ. П. Аввакумов
♦ Муҥур уһугар тириэрт көр муҥур
Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС II
үрдүктүк (Якутский → Якутский)
сыһ.
1. Күөрэччи, үөһэнэн (көт, көһүн). ☉ Высоко, далеко от земли (лететь, появляться)
Киэһэ, сарсыарда туман үллэр, Түүн ый күөрэйэр үрдүктүк. Баал Хабырыыс
Кураан сайын буоларыгар күн үрдүктүк күөрэйэр. И. Сосин
2. Таһыччы суолталаахтык (сыаналаа). ☉ Высоко (оценить)
Историческай үлэлэри өссө былыр наһаа үрдүктүк сыаналыыллара. КФП БАаДИ
Саха поэзиятын сайдар суолун сийиэс дэлэгээттэрэ үрдүктүк сыаналаатылар. «ХС»
♦ Үрдүктүк тутун көр тутун
Эн бэйэҕин үрдүктүк туттунаҕын. Тэҥнээҕин суох курдук сананаҕын. Н. Лугинов
Курааны кыайбыт эҥин дьоммут диэн үрдүктүк тутта сылдьаайаҕыт. М. Доҕордуурап
Улаатымсыга сүрдээх, Киһиттэн барытыттан үрдүктүк тутта сатыыр. НАГ ЯРФС II
үтүө-өҥө (Якутский → Якутский)
аат. Уопсастыба, дьонсэргэ билинэр гына ким, туох эмэ оҥорбут үтүө быһыыта, туһата. ☉ Общественно-полезный поступок, достойный уважения и общего признания, заслуга
Киһини сааһын тухары махтаннарар үтүө-өҥө төһө харчыга турарынан буолбат, хаһан уонна хайдах оҥоһуллубутунан буолар. Амма Аччыгыйа
Өскөтүн биһиги национальнай култуурабыт, чуолаан ойуулуур ускуустубабыт сайдыытыгар дьиҥнээх үтүөлэрин-өҥөлөрүн иһин кимнээҕи чорботон бэлиэтиир буоллахпытына, Е. Шапошников аата үгүстүк ахтыллааччылартан биирдэстэрэ буолуон сөптөөх этэ. Эрчимэн
Кэлэктиип үлэтэ тупсарыгар элбэх сыратын биэрбит, Ленин уордьанын кавалера ыччат наставнига С. Григорьев үтүөтэ-өҥөтө улахан. «Кыым»
♦ Үтүөҕүн-өҥөҕүн сууй — туох баар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбуккун барытын сотон кэбис. ☉ Перечеркнуть былые заслуги каким-л. неблаговидным поступком
Биирдэ мүччү үктээн үтүөтүн-өҥөтүн барытын сууйда. НАГ ЯРФС II
хайҕах (Якутский → Якутский)
хайҕах (хайҕахтаах) <хара> быар көр быар
Хайыр таас хайҕах хара быар. ПЭК СЯЯ
Ала Буурай эмээхсин …… Имнэммитэ буолуо?! Хайҕахтаах хара быарыгар Хараҥа өлүү хаайыллыбыт этэ. П. Ойуунускай
Хайҕахтаах быарым Харааста хамсаабыта Хайдахтан эбитэй?! Д. Дыдаев; нохтолоох <тойон> сүрэҕэ долгуйда, хайҕах (хайҕахтаах) <хара> быара хамсаата фольк., үрд. — олус күүскэ долгуйда (хол., үөрэн эбэтэр куттанан). ☉ Растрогаться, расчувствоваться до глубины души (напр., от радости или страха)
[Күн Толомон Ньургустай — Кулун Куллустуурга:] Баайыллыбыт быа баар буоллаҕына, Чэ, түргэнник туттанхаптан сүөрэн ис, Нохтолоох сүрэҕим долгуйда, Хайҕах быарым хамсаата! ТТИГ КХКК
Нохтолоох сүрэҕим долгуйан, хайҕахтаах быарым хамсаан туран ис сүрэхпиттэн махтанабын. НАГ ЯРФС II