зоны экологического бедствия

функциональные зоны

территориальные зоны

зоны с особыми условиями использования территорий

м. 1. сигнал, биллэрэр бэлиэ; звуковой сигнал дорҕоонунан сигнал; сигнал бедствия иэдээҥҥэ түбэһии сигнала; 2. перен. (предупреждение) сигнал, биллэрии; сигналы о недостатках работы үлэ итэҕэстэрин туһунан биллэриилэр.

туохт.
1. Бүтүнэ суох буол, улаханнык буорту буол (тостон, хайдан, көтүллэн уо. д. а.). ☉ Сильно повреждаться, быть испорченным, поломанным
Алдьаммытын-кээһэммитин абырахтыыр идэлээхтэр [собуордары], Ыраахтан көрө кэлбити Астыннарар сэһэннээхтэр. Баал Хабырыыс
2. Улаханнык сатарый, быһын, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Терпеть бедствия, разорения, лишения (напр., из-за войн, стихийных бедствий)
Биир да чөлө суох алдьаммыт-кээһэммит олохтоох норуоту Сэбиэскэй былаас холкутук баһылыктаабыта түөрт эрэ сыл буолла. Эрилик Эристиин
Айманан эрэр эбит …… Алдьаммыт-кээһэммит Атыыһыт киһим. Күн Дьирибинэ
Мин эһиэхэ мэһэй буолуом суоҕа. Туой миигиттэн алдьаммыт-кээһэммит буолан иһэллэр. С. Ефремов

аат., түөлбэ. Туундараҕа кулун тутар саҕана арҕааттан түһэр тыал (улахан хоромньуну аҕалыан сөп). ☉ Затяжная буря с разрушительным западным ветром, возникающая в тундре обычно в марте (иногда несущая людям большие бедствия)
Үс түүннээх күн тохтоло суох дьигиһийбит, сири-халлааны өрө-таҥнары ытыйбыт сааппас сэллээн, халлаан дьэ халлардыы быһыытыйбыт. Болот Боотур
◊ Халлаан хара сааппаһа фольк. — хара былыт доҕуһуоллаах дохсун силлиэ. ☉ Вихрь большой силы, несущий чёрные тучи
Үрэх ортотугар киирбиттэр — халлаан хара сааппаһа түспүт, туос тыыны түҥнэри таһыйан кээспит: билиги киһи борулуу-борулуу тимирэн хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ II
Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыалга Кыыһырбахтыы сатыылаан Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап
ср. русск. запад ‘западный ветер (обычно с дождём и снегом)’

туохт.
1. Оһолго түбэһэн туоххун эмэ өлөр, эчэт. ☉ Пострадать от травм, увечий, полученных при несчастном случае
Тыыннаах, өйдөөхсанаалаах хаалбыт дьонтон барыларыттан Иван Васильевич ордук эмсэҕэлээн сытар. Амма Аччыгыйа
[Охсуһууга] Киһитэ мин буоламмын, араа-бараа биэртэлэстим эрээри, лаппа эмсэҕэлээтим. Н. Лугинов
Тустуук бэрбээкэйинэн олус эмсэҕэлээччи. Онон [бэрбээкэйи] мэлдьи бу курдук имитэр куолу. Э. Соколов
2. Туохха эмэ оҕустаран алдьан-кээһэн, улаханнык сатарый, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Пострадать от чего-л. (напр., войн, стихийных бедствий); терпеть бедствия, лишения
Биһиги улуу дойдубут уһун, кырыктаах сэриигэ эмсэҕэлээбит дириҥ экэнэмиичэскэй баастарын оһорунар сүдү түбүккэ түспүтэ. Эрчимэн
Халаантан алта тыһыынча түөрт сүүсчэ киһи эмсэҕэлээтэ. «Саха с.». Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Киргизия соҕуруу оройуоннарыгар олох-дьаһах, үлэ-хамнас урукку тэтимин ылынан эрэр. «Кыым»
«Сэриигэ эмсэҕэлээбитиҥ дуо? — Синицын оҥоһуу тиистэри салла көрөн ыйытар. — Сороҕор сэриитэ да суохха эмсэҕэлээччилэр». «ХС»

аат.
1. фольк., миф. Аллараа дойдуга олохтоох, Орто дойду дьонугар араас куһаҕаны аҕалар абааһы, өстөөх биис. ☉ Живущие в Нижнем мире враждебные людям чудовища, абаасы, причиняющие жителям Среднего мира различные бедствия
Аҥаардас харахтаах адьарай биистэрэ атаҕастааннар, киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
Арҕаа диэкиттэн Адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. Абааһы аймаҕын, Адьарай биистэрин Уолуйбут харахтарын умуруортаан өрөгөйдүүбүн. С. Данилов
2. көсп. Куһаҕан, эрэлэ суох киһи. ☉ Дурной и ненадежный человек
Адьарайы тоҕо хаайыыттан босхолообуттара буолла? Аанньанан бэйэтинэн кэлбэтэҕэ чахчы. И. Данилов
Адьарайы сирэйгин быһа охсон баран үөдэннээн тимириэм ээ. Икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Эрилик Эристиин
Чыычаахпын мөҕөн муҥнуу олорор адьарай кыыһа буоллаҕым дии. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Буоссата, туһата суох (абааһы көрөн, сэнээн этии). ☉ Что-л. бесполезное и ничтожное (пренебрежительно, презрительно о ком-чем-л.)
Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат. Амма Аччыгыйа
Албан аат адьарай итинник, Бүгүн баар, сарсын суох үгэстээх. И. Гоголев
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
бур. ажирай

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ орто чааһынан оҥоһулларын бэлиэтээн, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает конкретно-пространственные отношения, управляя винительным падежом и употребляясь при обозначении предмета, в средней части которого совершается действие (посередине, по)
Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн …… сис тыалары ортолорунан, алаастары үрдүлэринэн, үрэхтэри усталарынан, балаҕаннар, сайылыктар аайы хоп-сип, тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Биһиги эмиэ биир суол устун паарканы ортотунан баран истибит. Амма Аччыгыйа
Тарбыйах, ынах маҥырыырын истээт, ийэм ыҥырдаҕа дии санаан, алааһы ортотунан, бэттэх, тиэргэн диэки, сүүрэн тэбинэн испит. Суорун Омоллоон
Ол бадарааны ортотунан олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын туох эмэ нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (через, сквозь)
Оннооҕор, Дайыыла, ликбез эрэ үөрэхтээх, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар-суруйар киһи, ааспыт сэриигэ кутаа уот бөҕөнү ортотунан ааһан, хайҕал бөҕөнү хайҕанан, уордьаны, мэтээли түөһүгэр килэччи иилинэн кэлбитэ ээ. Софр. Данилов
Мин сырыттым, тыалы тыыран, силбиги кэһэн, Умайар куйаас күннэри ортолорунан туораан. С. Данилов
Ууну-хаары ортотунан Уһуурданнар-кыһыырданнар, Куорат дьоно, тахса-тахса, Куугуната турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Тумуроваҕа дьону ортотунан тиийэн кэлэр. А. Фёдоров
3. Хайааһын буолар эйгэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, зоны совершения действия (среди, под)
Дьону ортотунан дьоруолаан сырыттахха, көрбөттөр, Саһыаҥ-кирийиэҥ да, булбуттара баар буолуо. Амма Аччыгыйа
Хас да мүнүүтэ устатыгар ытыс тыаһа куугунуу турарын ортотунан өрөбөлүүссүйэ ырыалара ньиргистилэр. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс бороҥурбут дьиэлэрдээх Ленин проспегынан иккиэйэҕин ардаҕы ортотунан хаамсан иһэллэр. Л. Попов
4. Хайааһын оҥоһуллар үрдүгүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по средней высоте которого совершается действие (по середине, по среднему уровню)
Киһилэрэ толоон хоту бүүрүгэр тиийэн, титириктэри ортолорунан буола наһаа үрдээн көстөн баран, мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай тэҥкэ тииттэри ортотунан тас үөһэ тутуһан кубалар көтөн тылбаарыҥнаһан иһэллэр. Т. Сметанин