Якутские буквы:

Якутский → Якутский

алдьан-кээһэн

туохт.
1. Бүтүнэ суох буол, улаханнык буорту буол (тостон, хайдан, көтүллэн уо. д. а.). ☉ Сильно повреждаться, быть испорченным, поломанным
Алдьаммытын-кээһэммитин абырахтыыр идэлээхтэр [собуордары], Ыраахтан көрө кэлбити Астыннарар сэһэннээхтэр. Баал Хабырыыс
2. Улаханнык сатарый, быһын, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Терпеть бедствия, разорения, лишения (напр., из-за войн, стихийных бедствий)
Биир да чөлө суох алдьаммыт-кээһэммит олохтоох норуоту Сэбиэскэй былаас холкутук баһылыктаабыта түөрт эрэ сыл буолла. Эрилик Эристиин
Айманан эрэр эбит …… Алдьаммыт-кээһэммит Атыыһыт киһим. Күн Дьирибинэ
Мин эһиэхэ мэһэй буолуом суоҕа. Туой миигиттэн алдьаммыт-кээһэммит буолан иһэллэр. С. Ефремов

Еще переводы:

разруха

разруха (Русский → Якутский)

ж. алдьаныы-кээһэнии, эстии-тох-туу.

алдьаныы-кээһэнии

алдьаныы-кээһэнии (Якутский → Якутский)

алдьан-кээһэн диэнтэн хай
аата. Үлэһит кылаас, былааһы ыллаҕына, алдьаныыны-кээһэниини, суоһаан кэлбит, суту соҕотоҕун эрэ дьалбарытыан сөп. В. Ленин (тылб.)
Үлэһиттэр хаһаайыстыба алдьаныыта-кээһэниитэ, дойду хаалан иһиитэ үөскэппит быстарыыларын, күчүмэҕэйдэрин тулуйан туораабыттара. «Кыым»

урусхаллааһын

урусхаллааһын (Якутский → Якутский)

урусхаллаа диэнтэн хай
аата. Биһиги үлэбитин барытын өстөөҕү үлтү урусхаллааһыны тэрийэр соруктарга сөп түбэһиннэрэн уларыта тутуох тустаахпыт. Суорун Омоллоон
Колчагы урусхаллааһыҥҥа, сэрииттэн алдьаммыт-кээһэммит тыа хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэриигэ Наумов өҥөтүн үрдүктүк сыаналаабыттара. Софр. Данилов
Бу баараҕай тутуу урусхаллааһын буолбакка, олоҕу тупсарыы, чэпчэтии, киэргэтии эбитин Нарыйа өйдөөбүтэ. В. Яковлев

хампархай

хампархай (Якутский → Якутский)

даҕ. Онон-манан алдьаммыт-кээһэммит, олус эргэрбит. ☉ Разбитый, ветхий, старый
Сөдүөччүйэ Талбаттан уу баһан тахсан, хампархай чаанньыгын уокка уурда. Амма Аччыгыйа
Титиикпит хаарбах, хампархай, Тиэргэммит баһаам бадараан. Ф. Софронов
Биирдэ өйдөөтөхпүнэ, түүн үөһэ хайа эрэ нууччалардыын булсан, хампархай массыыналарыгар тиэллэ сылдьар этим. ССС ОББ

көтүлүн

көтүлүн (Якутский → Якутский)

I
көт I диэнтэн атын
туһ. Күрүө намыһаҕынан көтүллэр (өс ном.). «Бүөр» борооску тиэрэ көтүлүннэ [өлөрүлүннэ]. Болот Боотур
II
1.
көтүр 1, 3, 4 диэнтэн атын. туһ. [Ат сылгы] Сургуйдаах хаһааҕын Суохтаама: сүппүттэр. Күөх оттоох хаарчаҕыҥ көтүллэн бүппүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уйбааскы киэнэ сиэрэй хаарыс болтуо сиэбин дьабалдьыта көтүллүбүт итиэннэ муннун төбөтө дьуккуруйбут этэ. Амма Аччыгыйа
Бу дьыаланы Неустроевтаах үрдүкү суутунан эргитэн, уураах көтүллэрин ситиспиттэр. П. Филиппов
2. Алдьан-кээһэн, күөрэлэн, үлтүрүй. ☉ Разрушаться, разбиваться, разваливаться
[Элиэнэ эбэккэм] кур мууһа көтүллүө, күйгүөрэ сүүрүөҕэ. Эллэй
Күлүктээн турбут Көмүрүө хаар көтүллэн Көнө сир Көҕөрөн көһүннэ. Эрилик Эристиин
Миигинэн күн сирэ көтүллэн барыа суоҕа. Тирэччи тэбэн баран, өлөн өр үйэ утуйуох тустаахпын. А. Сыромятникова

хампарый

хампарый (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Хампы түс, алдьан-кээһэн, үрэлин, айгыраа. ☉ Разбиваться, разрушаться, приходить в ветхость, ветшать
Халдьаайыга хампарыйбыт чабычах сыстан турар (тааб.: кулгаах). Сөмөлүөт хампарыйбыт кэбиинэтин иһигэр икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ суруксут устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла. И. Гоголев
2. көсп. Эһин, суох буол, урусхаллан. ☉ Быть разбитым, побеждённым, быть уничтоженным, истреблённым
Киһи бөҕө кэбэхтэннэ, Сэрии бөҕө сэймэктэннэ, Хамаанда бөҕө хампарыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Колчак хампарыйан — Хара күнүм кэллэ. П. Ойуунускай
Өстөөх хампарыйбыта. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать’, эвенк. кампари, капуогамии ‘разбиться вдребезги’

алларый

алларый (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Өтөр өрүттүбэт курдук, быста сылай, сэниэҕин эс, доруобуйаҕын улаханнык мөлтөт (хол., күүһү таһынан үлэттэн, ыарыыттан). ☉ Изнуряться, обессиливать (напр., от непосильной физической работы, болезни)
Хаайыыттан босхоломмуттар наһаа дьүдьэх дьүһүннээхтэрэ, кубаҕай сирэйдэрин түү бүөлүү үүммүт, олус алларыйбыт көрүҥнээхтэрэ. В. Протодьяконов
Алын күүһэ Алларыйбыт быһыылаах, Онон охсуспакка-этиспэккэ Ороҕун тутуста быһыылаах. П. Ойуунускай
Түүннэри-күннэри суруйар этим. Доруобуйам онно ордук алларыйбыта. П. Ойуунускай
[Ыараханнык бааһырбыт] Чинарин кэпсэтииттэн бэркэ алларыйдар даҕаны, Маарыкчааны хайдах хаалларбытын быһыта-орута кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
△ Илистэ долгуй, айман. ☉ Быть в состоянии тяжелого душевного волнения, смятения
Өкүүсэ аан дойдуга дьэ дьоло суоҕун чахчытын билинэн, ис-иһиттэн алларыйан уйадыйан ытыы олордо. Эрилик Эристиин. «Кэпсэтиэх... Ийэкээ!» — диэмэхтээтэ алларыйбыт куолаһынан. А. Федоров
2. Улаханнык алдьан-кээһэн, эһин-быһын, дьадай (ханнык эмэ күүтүллүбэтэх содултан). ☉ Терпеть большое бедствие, разорение (обычно в результате каких-л. внезапных бедствий)
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар сэбиэскэй дьон олохторо-дьаһахтара улаханнык алларыйбыта. И. Аргунов
«Үп-ас өттүнэн олус алларыйдым», — диэн Анна Михайловна куолаһын намтатан, хомолтолоохтук саҥаран барда. Л. Толстой (тылб.)

иэрэҥ-саараҥ

иэрэҥ-саараҥ (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Быһаарыыта суох; туга-ханныга биллибэт. ☉ Неопределенный; нерешительный; двусмысленный
    Кыыча туһунан иэрэҥ-саараҥ санаа кинини улаханнык эрэйдииһи. Софр. Данилов
    Улам-улам Аласов, тугу эрэ кэтэспит-манаспыт курдук, иэрэҥсаараҥ олохтоох кэлэктиипкэ кэлбитин, учууталлар баар быһыыны-майгыны, билэ-билэ, саҥарбаттарын өйдөөн барар. ОГГ СМ
    Иэрэҥ-саараҥ санааҕа ылларан олордохпутуна, саҥа иитээччибит Василий Афанасьевич киирэн кэллэ. «ХС»
    △ Саарбах, эндир, эрэлэ суох. ☉ Сомнительный, ненадежный. Оттон кэбирэх, иэрэҥ-саараҥ оҥоһуулаах сыарҕа уонна киниэхэ анаммыт быа-туһах, алдьаннахтарына-кээһэннэхтэринэ даҕаны, илии анныгар баар отунан-маһынан, тирбэҕэ сыыһынан үүйүллэ охсоллор уонна эмиэ айаннаабытынан бараҕын. Я. Семенов
  2. сыһ. суолт. Тугу гынары, хайдах буолары билбэккэ; икки саары икки ардыгар. ☉ В нерешительности
    Суруйар сатаныа суох дуу диэн иэрэҥ-саараҥ сырыттахпына А. Зилберштейн «ойоҕоско аста». Үтүөкэн хараабыл туһунан Саха сирин ааҕааччыларыгар билиһиннэрдэххэ сатаныыһы. «Кыым»
эмсэҕэлээ

эмсэҕэлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Оһолго түбэһэн туоххун эмэ өлөр, эчэт. ☉ Пострадать от травм, увечий, полученных при несчастном случае
Тыыннаах, өйдөөхсанаалаах хаалбыт дьонтон барыларыттан Иван Васильевич ордук эмсэҕэлээн сытар. Амма Аччыгыйа
[Охсуһууга] Киһитэ мин буоламмын, араа-бараа биэртэлэстим эрээри, лаппа эмсэҕэлээтим. Н. Лугинов
Тустуук бэрбээкэйинэн олус эмсэҕэлээччи. Онон [бэрбээкэйи] мэлдьи бу курдук имитэр куолу. Э. Соколов
2. Туохха эмэ оҕустаран алдьан-кээһэн, улаханнык сатарый, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Пострадать от чего-л. (напр., войн, стихийных бедствий); терпеть бедствия, лишения
Биһиги улуу дойдубут уһун, кырыктаах сэриигэ эмсэҕэлээбит дириҥ экэнэмиичэскэй баастарын оһорунар сүдү түбүккэ түспүтэ. Эрчимэн
Халаантан алта тыһыынча түөрт сүүсчэ киһи эмсэҕэлээтэ. «Саха с.». Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Киргизия соҕуруу оройуоннарыгар олох-дьаһах, үлэ-хамнас урукку тэтимин ылынан эрэр. «Кыым»
«Сэриигэ эмсэҕэлээбитиҥ дуо? — Синицын оҥоһуу тиистэри салла көрөн ыйытар. — Сороҕор сэриитэ да суохха эмсэҕэлээччилэр». «ХС»

үөдэн-таһаан

үөдэн-таһаан (Якутский → Якутский)

аат. Ыһыллыытоҕуллуу, күөрэ-лаҥкы түһүү. ☉ Беспорядки, хаос
Сибилигин уруу малааһына буолуох буолта үөдэн-таһаан дүбдүргэнинэн солбулунна. М. Доҕордуурап
Тула өттүлэригэр бүлүмүөт, аптамаат тыаһа битигирээбитэ. Уолаттар үөдэн-таһаан ортотугар биирдэ баар буола түспүттэрэ. Күрүлгэн
Французтар илиилэригэр куорат буолбакка, үөдэн-таһаан хаалбыта. АС НИСК
♦ Үөдэн-таһаан буолбут — алдьаммыт-кээһэммит, ыһыллыбыт-тоҕуллубут, күөрэ-лаҥкы барбыт. ☉ Превращаться в беспорядок, хаос
Дэриэбинэ бэйэтин иһэ буоллаҕына, биир да бүтүн түннүктээх-үөлэстээх дьиэ диэн суох гына барыта алдьанан, үөдэн-таһаан буолбуттар. Эрилик Эристиин
Үөдэн-таһаан буолбут быһыты үлэһиттэр кыһыйбыт-абарбыт харахтарынан көрөн турдулар. А. Фёдоров
Туох эрэ куһаҕан буолбута. Дьон сирэйэ-хараҕа бары ыгыллыбыт, дьиэ иһэ хайдах эрэ үөдэнтаһаан буолбут курдуга. Д. Таас. Үөдэн-таһаан оҥор — алдьат-кээһэт, ыс-тох, күөрэ-лаҥкы ыыт. ☉ Учинить беспорядок, устроить хаос, перевернуть вверх дном
Хараҥа ыыспаҕытын үлтү үктээн, үөдэн-таһаан оҥортоон барыам, ыттар! Амма Аччыгыйа
Акылааппытын быһыта кэрдэн эмиэ үөдэн-таһаан оҥорбуттар. М. Доҕордуурап
Дьадаҥы ыал чуумпу балаҕаныгар эмискэ ааспыт үйэ ыар аргыһа — сор-муҥ холоруга — киирэн үлтү ытыйан, үөдэн-таһаан оҥорон кэбистэ. ОИП Х