несов. 1. (чесать своё тело) тарбан; 2. (причёсываться) тараан; 3. (зудеть) кыпый; у меня нос чешется муннум кыһыйар.

1) скоблить, выскабливать, скрести, выскребать; кири кыһый = выскрести грязь; 2) зудеть, чесаться; ыалдьар сирэ кыһыйар больное место зудит; 3) перен. раздражаться; досадовать; кыайтарыыттан кыһый = досадовать, потерпев поражение; кыһыйыах иһин модальное словосочет. к огорчению, к досаде, как назло; кыһыйыах иһин , кыра да тыы суох буолла к огорчению, не оказалось даже маленькой ветки (лодчонки).

левый бок (лошади); кымньыылыаҕым да кыһыйбат , аттаныаҕым да аһыйбат посл. у меня ни правая сторона не чешется, ни левая сторона не зудит (соотв. моя хата с краю).

I
туохт.
1. Тугу эмэ сытыы, биилээх тугунан эмэ кыһыахтаан ыл. ☉ Скоблить что-л. чем-л. острым
Эмээхсиннээх кыыс били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара уонна быһаҕынан түүтүн кыһыйбыттара. Далан
Дайыыла тииҥ тириитин кыһыйа олорбут быһаҕын өрө туппутунан, соһуйан, киһитигэр эргиллэ түстэ. Софр. Данилов
Ньукуһуок оҕонньор …… хамсатын ыаһын кыһыйан ылан, эмэххэ былаан ууруна-ууруна, ону-маны саныы олордо. Болот Боотур
2. Туохтан эмэ тарбаныах курдук буол, кычыгылан. ☉ Зудеть, чесаться
— Мин үөрэр хааһым кыһыйбыта, — диир мин ийэм. Далан
[Федор Тимофеевич] табаах тардыан баҕаран, күөмэйэ кыһыйда. Л. Попов
[Чыычаах] бэл ытыһа кыһыйбыта, атаҕын сүһүөхтэрэ дьырыласпыттара. И. Гоголев
др.-тюрк. кичи
II
туохт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан, тугу да гынар кыаҕыҥ суоҕуттан кыыһыра санаа. ☉ Досадовать на кого-что-л. из-за неудачи, злиться, раздражаться из-за своей беспомощности
Ваня анараа киһитэ кыһамматыттан наһаа кыһыйар. Амма Аччыгыйа
[Хараҥаччы] өссө мин үрдүбүнэн ааһан иһэн, куһаҕанын таммалатта. Мин кыһыйдым. И. Федосеев
[Киппирийээн] махсыын тыла кинини хомуруйуу курдук иһиллибититтэн эбии кыһыйда. Д. Таас
♦ Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) көр илии
Мин итини саныы-саныы, ытыһым кыһыйар!.. Харыбын ньыппарынан баран, түүннэри-күнүстэри үлэлиэхпин баҕарабын! И. Гоголев
Тутааччы киһи манныгы [буорунан өрүкүйбүт чаппаны] көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Биһиги бу куораты хат эдэригэр түһэриэхпит. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Биллэбиллибэт тарбыыр курдук таарыйыыттан тирииҥ ньиэрбэтэ күүрэн күлүөх санааҥ кэл, күл. ☉ Испытывать раздражение от щекотки, смеяться от щекотки
Кычыгыланарым бэрт! Тиҥилэхпин таарыйыма. И. Гоголев
Наһаа көҥөс, оҕотугар киһини чугаһаппат, оттон эмээри гыннаҕына кычыгыланан тэбиэлиир кытыттар эмиэ бааллар. В. Протодьяконов
[Хадьымалга үктэнэргэ] үөрэнэ илик уллуҥахтара хайдах эрэ кычыгыланаллар. «ХС»
2. Туох эмэ кыһытар курдук буол, кыратык кыһый. ☉ Ощущать легкое раздражение, слабый зуд
Эмээхсин өлбүт кыыһын санаата. Кэҥэриитэ кычыгыланан, харахтара уутуйан бардылар. Амма Аччыгыйа
Сеня харахтара кычыгыланан, сирэйэ дьиктитик итийбэхтээн кэллэ. Н. Лугинов
Оҕонньор табаҕыттан күөмэйэ кычыгыланан, сөтөллөн иэрийбитэ. И. Федосеев
Охоноон таныыта кычыгыланан кэллэ. «ХС»
3. Дьаралыйан ыарый, кый, кыйытын (киһи илиитэ, атаҕа ыалдьарын туһунан). ☉ Испытывать ломоту в костях
Сипсики тобуга кычыгыланна, атаҕын сото кэбиһэн ибигирэччи хамсатыан баҕарда. Л. Попов
Даайыс …… атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан ылбыттара. Н. Заболоцкай
4. көсп. Тугу эрэ гыныаххын баҕаран, ис-искиттэн өрүкүй, эттиин-сиинниин быыппаһын. ☉ Испытывать непреодолимое желание делать что-л., зудеть
Тогойкин итини санаат, уҥуоҕа кычыгыланна, сүһүөҕэ өрүкүйдэ. Амма Аччыгыйа
Мин этим саҥа уһуктан дып-дыыгынас, хайдах эрэ кычыгыланар курдуга. Далан
Биһиги ити тыйыс дорҕооннору истэн, уҥуохпут кычыгыланан өрө ыстанан кэбиһэ-кэбиһэ, хотону эргийэ сырсабыт. Н. Лугинов
[Көөстөөн] түөһүттэн уһулу ойон тахсыахтыы сүрэҕэ бүллүгүрүү мөҕүстэ, эмискэ этэ-сиинэ кыдьыгыран, кычыгыланан кэллэ. Уустаах Избеков
♦ Илиитэ кычыгыланар (кыһыйар) көр илии
Этэ оҕус, Илиим кычыгыланна, Этим сааһа аһылынна! С. Васильев