возвр. от тарбаа = чесаться; кэтэҕин тарбанна он почесал в затылке (от нерешительности, затруднения, смущения).

несов. 1. (чесаться) кыһый; руки 1зудят илиилэрим кыпыналлар; 2. перен. (испытывать непреодолимое стремление) кычыгылан, баҕар.

сов. 1. (причесаться) тараанан кэбис; 2. (начать чесаться) кыһый; тарбанан бар; у него зачесалась рука кини илиитэ кы-һыйда; собака зачесалась ыт тарбанан барда.

возвр. от аал = 1) тереть что-л. (себе, для себя); быһаҕын аалынар он подтачивает свой нож; 2) тереться, чесаться обо что-л. (обычно о животных); сылгы маска аалынар лошадь трётся о дерево.

1) скоблить, выскабливать, скрести, выскребать; кири кыһый = выскрести грязь; 2) зудеть, чесаться; ыалдьар сирэ кыһыйар больное место зудит; 3) перен. раздражаться; досадовать; кыайтарыыттан кыһый = досадовать, потерпев поражение; кыһыйыах иһин модальное словосочет. к огорчению, к досаде, как назло; кыһыйыах иһин , кыра да тыы суох буолла к огорчению, не оказалось даже маленькой ветки (лодчонки).

туохт., кэпс. Күүскэ, тыастаахтык тарбан. ☉ Чесаться энергично, шумно, с хрупаньем
[Оҕонньор:] Туох да кэмэ суох сылайдым, илиһинним, уҥуох-сүһүөх букатын эһиннэ [дьааһыйар, тарбанан күрдьүнэр, хараҕын соттор]. Суорун Омоллоон
Ытыс таһынар ыас хараҥаҕа дьон сөтөллөрө, тыынан хаһыҥырыыра, тарбанан күрдьүнэрэ иһиллэр. А. Гайдар (тылб.)

левый бок (лошади); кымньыылыаҕым да кыһыйбат , аттаныаҕым да аһыйбат посл. у меня ни правая сторона не чешется, ни левая сторона не зудит (соотв. моя хата с краю).

м. в разн. знач. тыл; французский язык француз тыла; дерзкий на язык баламат тыллаах; лишиться языка тылгыттан мат; газетный язык хаһыат тыла; литературный язык литературнай тыл; язык музыки музыка тыла; # язык без костей тыл уҥуоҕа суох (мээнэ тыллаах киһиэхэ); язык чешется тыла кыһыйар (тугу эмэ этиэн олус баҕарар киһини); держать язык за зубами тылгын кыатан, сан-ары ма, этимэ; чесать язык тылгын ыстаа.

I
туохт.
1. Тугу эмэ сытыы, биилээх тугунан эмэ кыһыахтаан ыл. ☉ Скоблить что-л. чем-л. острым
Эмээхсиннээх кыыс били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара уонна быһаҕынан түүтүн кыһыйбыттара. Далан
Дайыыла тииҥ тириитин кыһыйа олорбут быһаҕын өрө туппутунан, соһуйан, киһитигэр эргиллэ түстэ. Софр. Данилов
Ньукуһуок оҕонньор …… хамсатын ыаһын кыһыйан ылан, эмэххэ былаан ууруна-ууруна, ону-маны саныы олордо. Болот Боотур
2. Туохтан эмэ тарбаныах курдук буол, кычыгылан. ☉ Зудеть, чесаться
— Мин үөрэр хааһым кыһыйбыта, — диир мин ийэм. Далан
[Федор Тимофеевич] табаах тардыан баҕаран, күөмэйэ кыһыйда. Л. Попов
[Чыычаах] бэл ытыһа кыһыйбыта, атаҕын сүһүөхтэрэ дьырыласпыттара. И. Гоголев
др.-тюрк. кичи
II
туохт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан, тугу да гынар кыаҕыҥ суоҕуттан кыыһыра санаа. ☉ Досадовать на кого-что-л. из-за неудачи, злиться, раздражаться из-за своей беспомощности
Ваня анараа киһитэ кыһамматыттан наһаа кыһыйар. Амма Аччыгыйа
[Хараҥаччы] өссө мин үрдүбүнэн ааһан иһэн, куһаҕанын таммалатта. Мин кыһыйдым. И. Федосеев
[Киппирийээн] махсыын тыла кинини хомуруйуу курдук иһиллибититтэн эбии кыһыйда. Д. Таас
♦ Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) көр илии
Мин итини саныы-саныы, ытыһым кыһыйар!.. Харыбын ньыппарынан баран, түүннэри-күнүстэри үлэлиэхпин баҕарабын! И. Гоголев
Тутааччы киһи манныгы [буорунан өрүкүйбүт чаппаны] көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Биһиги бу куораты хат эдэригэр түһэриэхпит. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Ытыскын (тарбаххын) туохха эмэ сыһыары тутан баран аргыый, сымнаҕастык баттаан сыҕарыт. ☉ Проводить ладонью (пальцами) по поверхности чего-л., гладить, поглаживать что-л. Ньалбай оҕонньор сэҥийэтигэр абыр-табыр үүммүт бытыгын тарбаҕын төбөтүнэн таҥнары имэрийэ олордо. И. Никифоров
Машаны төбөтүттэн имэрийдэ уонна кууһан ылан, аан маҥнай уоһуттан уураата. М. Доҕордуурап
Кини олбуор иннигэр турар «Волга» массыына лаахтаах ойоҕоһун имэрийэн, тохтоон турда. Н. Габышев
2. Массаастаа, киһи ыалдьар миэстэтин илиигинэн илбий. ☉ Массировать, лечить массажем
Көхсүбүн имэрийэ түһэн кулу. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор уулбут итии арыынан оҕунуохтаммыт ытыһынан Симон өлөрбүт атаҕын, тарбахтарынан бигии-бигии, имэрийэ олорбута. Л. Попов
Итий-кутуй ыарыытын Имэрийэн эмтээтэ. Т. Сметанин
3. көсп. Чэпчэкитик, бэрт кыратык хамсатан, таарыйан үр (тыал, салгын туһунан). ☉ Обдувать слегка и приятно, нежно касаться (о ветре, воздухе)
Сааскы тыал иэдэскин имэрийэн ааһар. Амма Аччыгыйа
Сииктээх сөрүүн салгын Таня итийбит иэдэһин имэрийэн ааһар. Л. Попов
Тииттэр, хатыҥнар лабааларын сааскы сылаас тыал эйэҕэстик имэрийэн ааһар. Г. Угаров
4. көсп. Оҕус, сырбат. ☉ Ударить
Ол эһэ куйаха сыыһын имэрийбитэ диэн улахан буолуо дуо, аҕата оҕонньор сонно тута куобах тириитин уокка куйахалаан аҕалан, төбөтүгэр саба баайан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Гитлери таҥнары ыйыахпыт, сорох фрицтэри прикладынан төбөлөрүн имэрийиэхпит. Саллааттар с. 1967
♦ Имэрийэ (имэрийэрдии) көр - сымнаҕастык, унаарыччы көр. ☉ Смотреть ласково и тепло
Хараҥатыҥы саһархай харахтара аһыммыт курдук имэрийэ көрбүттэр. Амма Аччыгыйа
Ийэтин кыыс эрдэҕинээҕитин курдук, имэрийэн эрэрдии, унаарыччы көрбүт саһархай харахтаах. Софр. Данилов
Мин ийэм Кээчэ мэлдьи буруйдаахтык мичээрдии сылдьар, ааттаспыттыы имэрийэ көрбүт киэҥ саһархай харахтаах дьахтар этэ. И. Гоголев
Кыл имэрийэ көр кыл. Кинилэр дьоҕус ыаҕайаларын кыл имэрийэ дьэдьэннээхтэр. В. Протодьяконов
Уос уоска сыстара Таптал эрэйэ, Үрэх устара Кыл имэрийэ. С. Тимофеев. Төбөтүн (баһын) имэрий көр төбө
1.
Оччоҕо мин урут кинини кытта холбоспуппун да кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпыт дуо? А. Федоров. Батталлаах үйэ бараммыта, Баабыр курдук Барыһымсах баһылыктары, Бастарын имэрийбэккэ, Саҕаларыттан ылан Сахсыйан иһиэххэ. Күн Дьирибинэ
Ол иһин, бука, төбөбүттэн имэрийбэттэрэ чахчы. «ХС»
ср. др.-тюрк. емри 'заставлять чесаться, вызывать зуд'