сов. и несов. 1. кого-что (обучать специальности) идэҕэ үөрэт, идэтит; 2. что (подчинять специальному назначению) идэтит.

идэтит диэнтэн хай
аата. Үлэ оҥорумтуотун үүнүүтэ производствоны идэтитии салгыы сайдыытын кытта ыкса сибээстээх. ПЭ
Судаарыстыбалар икки ардыларыгар производствоны идэтитии уонна кооперациялааһын сорох дойдулары, сөптөөх усулуобуйалара суохтарынан, сорох салаалары сайыннарыыттан босхолуур. «Кыым»

и. д. от идэтий= специализация; производстваны идэтитии специализация производства.

бай диэнтэн хай
аата. Капитализм усулуобуйатыгар производствоны идэтитии бөдөҥ фермердэр байыыларыгар тириэрдэр, оттон кыра хаһаайыстыбалар эстэллэр. ЭБТ
Үлэһит дьоннорго баар тиэмэ – Үөрүүнэн мин дууһам байыыта. Бастакы бараммат аар тиэмэ – Барыбыт да иэйэр айыыта. Р. Баҕатаайыскай

дьүөрэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бэйэ кэтэх санаатын уопсастыба интэриэһин кытары дьүөрэлэһиннэрэр кэлэктиибинэй хабааттыылаах үлэҕэ тардыы уустук суол этэ. И. Аргунов
Хаһаайыстыба иһигэр идэтитии тэриллэрин үлэ тэрээһинин уонна төлөбүрүн прогрессивнай ньымаларын туттууну кытта дьүөрэлэһиннэрэр наадалаах. «Кыым»

наардас диэнтэн хай
аата. Тыл наардаһыыта.  Биригээдэ иһигэр үлэ тэрээһинин сүрүн форматынан буолар сибэниэҕэ үлэни наар даһыы уонна идэтитии салгыы сайдар. ЭБТ
Дэлэгээттэр наардаһыылара, баҕар, түбэспиччэ да курдук көстүөн сөп этэ. В. Ленин (тылб.)

ж. 1. (по гл. специализировать) идэҕэ үөрэтии, идэтитии; 2. (по гл. специализироваться) идэҕэ үөрэнии, идэтийии.

1. сибээстээ диэнтэн атын. туһ. Биирдии предприятиены идэтитии зона көдьүүстээх идэтийиитин кытта сибээстэнэр эрэ буоллаҕына сөптөөх буолар. ЭБТ
   Диалогу үөрэтии сирэй саҥаны кытта сибээстэнэр. ПНЕ СТ
2. Тугу эмэ кытта ситимнэнэн таҕыс; ситимнээх курдук көһүн, көрдөрүлүн. ☉ Иметь внутреннюю связь с чем-л.; быть показанным, представленным в связи с чем-л.. Барыта оннук утум-ситим сибээстэнэн тахсан иһэр
   □ [Лена] бэйэтэ да билиминэ хаалбыта: хайдах кини олоҕо бүтүннүүтэ Алёшаны кытта сибээстэммитин уонна кининэн сыдьаайылларын. Г. Николаева (тылб.)

сыһ.
1. Киэҥник буолбакка, кыратык. ☉ Нешироко, узко
Кыыс уоһун харыстаабыт курдук кыараҕастык аһан, үп-үрүҥ тиистэрин бытыгыратан көрдөрө-көрдөрө тугу эрэ сүһүөҕэ суоҕунан саҥаран сылыбыратта. А. Софронов
Бөрөм айаҕын бэрт кыараҕастык атан ырдьаҥныыр эрэ буолла. Т. Сметанин
Кыбытыы курдугунан кыараҕастык симириктии көрбүт мөлтөх харахтаах, малайбыт кэтит сирэйдээх оҕонньор. П. Ядрихинскай
2. Дэлэйдик, киэҥник буолбакка, симсэн. ☉ Тесно, скученно
Дьобуруопаҕа омук-омук Одурууннаах дьорҕоотторо, Ордук үөрэхтээхтэрэ Олус үөскээн хаалан Олуона кыараҕастык Олороллор эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куорат кытыытыгар бэрт элбэх киһи олус кыараҕастык олорор самналлыбыт эргэ дьиэтин киэһэтигэр биһиги арыычча буллубут. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Тиийиммэттик, дьадаҥытык, эрэйдээхтик. ☉ Бедно, убого, в нужде
Хата ийэҕин баран аҕал. Кырыымчыктык, кыараҕастык Олороро буолуо, баҕар. И. Чаҕылҕан
4. көсп. Киэҥник буолбакка, бэтэрээнэн, тутахтык (өйдөө). ☉ Недальновидно (мыслить), узко (понимать что-л.)
Оччотооҕу историческай усулуобуйаҕа …… дьол уонна үтүө олох туһунан кыараҕастык былыргылыы өйдүүллэрэ. ССЛИО
Кыараҕастык өйдүүр дьоннор биһиги кэммит туспаларын булан, таба сыаналаабыт курдук саныыллар уонна киһи майгыта-сигилитэ кэмтэн тутаахтаах дии саныыллар. Л. Толстой (тылб.)
5. Биирдэ эмэтэ, аҕыйахтык, дэҥҥэ. ☉ Редко, ограниченно (использовать что-л.)
Долган, Дьэһиэй сахаларын тылларыгар холбуу түһүк өссө кыараҕастык туттуллар. ВИП СТПС
△ Киэҥэ суохтук, чопчу. ☉ Узко (определять что-л.)
Төрөөбүт, кытарах ынахтары араартаан ыаһын (раздой) сыахтарын тэрийэн пиэрмэлэри кыараҕастык идэтитиэххэ наада. Далан
Натурализм, кыараҕастык ыллахха ХIХ үйэ иккис аҥаарыгар Францияҕа баар буола сылдьыбыт литературнай сүүрээн. ВГМ НСПТ
Кыараҕастык идэтийии биир форматынан биир бородууктаны оҥорон таһаарыы тус-туспа сүһүөхтэрин хабар салаа иһинээҕи идэтитии буолар. ЭБТ

аат.
1. Туох эмэ үгэнэ, үгэннээн буола турара. ☉ Разгар, кульминация чего-л.; пыл, душевный подъём
Уонча сыл буолан баран, оҥорон таһаарар тэрилтэлэри кииннээһин уонна идэтитии уххана саҕаламмыта. В. Титов
Сэргэхсийии, көҕүйүү уххана методическай киин иһинэн устуудьуйа тэриллэригэр төрүөт буолбута. К. Уткин
Дьэ, онно буолуо, бастаан утаа туоратыһыы, сылаас миэстэни була сатааһын уххана, бэрт былдьаһыы. Лоһуура
2. көсп. Туох эмэ сабыдыала, угуйуута, тардыыта. ☉ Влияние чего-л., впечатление от чего-л.
Кинилэр тапталларын ис дьиҥин билбэккэ сылдьан, саба быраҕан сиилээһин-хоһулааһын ухханыгар хаптардаҕа. У. Ойуур
Мин эмиэ ол уххаҥҥа киирэн олорон, бу айымньылары ылан арыйталаабытым. «Сахаада»
Оттон дьон сиртэн-халлаантан ойдон, тулалыыр айылҕаттан тэйэн, кэпсээннэрин ухханыгар бигэнэ олорбуттара. «ХС»
♦ Аан Уххан I көр аал III
Кыһаҕа уот оттон баран, кырдьаҕас уус аал уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни, Аан Ухханы аатын ааттаан, алгыс тылын саҕалыыра. МАП ЧУу. Аан уххан II көр аан II. Ол кэмтэн Михаил Ефимович Николаев аан уххан салайааччы буола үүнэн тахсыбыта. Быдан уххан үрд. — быдан дьылларга; үйэлэр тухары. ☉ На долгие годы; навеки
Дьэ онон, эһэбит, быралыйар быдан уххан быраһаай! И. Гоголев
Аал уотум, алаһа дьиэм барахсан, хаһан да хагдарыйары билимэ, куруутун чэчирии-чэлгийэ тур, быдан уххан бырастыы буоллун! «ХС»
◊ Аһаабыт уххаҥҥар үлэлээ — аһаат даҕаны, тот эрдэххинэ үлэлээ. ☉ Работать пока сыт, сразу после еды. Отчуттар аһаабыт ухханнарыгар хоторуулаахтык үлэлээбиттэрэ. Тымныы уххана — тымныы оройо диэн курдук (көр тымныы). Аҕалара тымныы ухханыгар да бултуу барара