с. ростовщиктааһын, бы-рыһыаннаан байыы.

с. 1. (по гл. обогатить) байытыы; перен. байытыы, элбэтии, кэҥэтии; горн, байытыы, сөнөрдүү; 2. (по гл. обогатиться) байыы; перен. байыы, элбээһин, кэҥээһин; горн, байыы, сөҥүү.

ырааһыр диэнтэн хай
аата. [Акулина:] Уонна дьиэ, таҥас ырааһырыытыгар кыһаллыма, бэйэбит тэрийиэхпит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн ырааһырыыта, тупсуута, байыыта сүрдээх киэҥ ирдэбили хабар өйдөбүл. Тумарча
Илээҥки көмүөл мууһа ырааһырыыта, ким да билбэтинэн мас уһааттары аҕалан хаһаанан кэбиһээччи. «Чолбон»

1. аат суолт. Баайга дьулуһуу, байыы. ☉ Стремление к богатству; обогащение
   Байар үлүскэнэ киһи сигилитин алдьатар даҕаны адьынат эбит. Софр. Данилов
   Киһи киһини атаҕастыыр даҕаны! Байар имэҥэр кэрээн сүтэр. М. Доҕордуурап
   [Боккуо:] Байар эккирэтиитигэр амтаннааҕы аһаабаппыт, санныбытыгар бүтүн таҥаһы таҥныбаппыт. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Үптэнэр-астанар, баайданар. ☉ Богатеющий, умеющий добывать богатство. Байар киһи түүн сүгүн утуйбат (өс хоһ.). Эн аҕаҥ байар мөккүөргэ ылларбыт киһи. Баардаах байар дьыла кэллэ, Үптээх үөрэр үрдүк дьыла үтүрүйдэ, Харчылаах хаҥыыр дьыла кэллэ. Саха фольк.

аат. Киһи тымныйан муннун уута сүүрэр, сыыҥтанар, ытырдар ыарыыта. ☉ Насморк
Тумуу, сөтөл, дьарҕа тууйдун, …… Бу дойдуга кэлбит суолун Дохсун тибии типтин — Кини [Чернышевскай] — тулуурдаах, бэриммэт. Эллэй
Кинилэр [Лөкүөрүйэлээх] саллар саастарыгар биирдэ тумуу диэни тумуулаан көрбөтөх, муус доруобай буоланнар, сүөһүнэн байыы бөҕөнү байан олороллор. В. Иванов
♦ Муннугар тумуу да киирбэт көр мурун
[Мавра] онтон ыла этэҥҥэ олорбута, муннугар биирдэ тумуу киирбэтэҕэ. М. Доҕордуурап
др.-тюрк. тумаҕу, тюрк. тыму, туму, тумау, тымау, томау

аат., кэпс.
1. Куһаҕан үгэс, кыдьык. ☉ Дурная привычка, порок
Урукку кыыбаҕатын быраҕыҥ, дьээбэҕитин хаалларыҥ. Далан
Байыы кыыбаҕатыгар ылларыы бэйэтэ туспа социальнай, психическэй ыарыы быһыылаах. Эрчимэн
2. Буолуохтааҕын курдук буолбатах, көһүтүллүбэтэх көстүү. ☉ Неожиданное странное явление, необычность, странность, причуда
Кырдьыы маннык саҕаланар Кыыбаҕатын билэн эрдэҕим Субусубу кэннибин хайыһан, Суохтуубун сэнэх кэмнэрбин. Эрчимэн
Ол кыһыҥҥы дьыл кыыбаҕатын, тыйыс тымныытын, ыарыытын-сүтүүтүн нэһиилэ тулуйан туораабыт дьон, аны сааһыгар кэлэн, …… аччыктаан ааһан-туораан киирэн бараллар. Н. Заболоцкай
Аһылык саппааһа эрдэ былааннанара ордук, дьыл кыыбаҕата араас буолааччы. АПН ӨСС
Ити куобах олорчу «көстөҕүнэ» эстэр диир сыыһа. Кини дьыл кыыбаҕатыгар түбэһэн охтон өлөр. «Кыым»
ср. кирг. кыба: кыбам канды ‘я получил полное удовлетворение’

аат. Укка олордуллубут дьөлүтэ анньан үүттүүргэ аналлаах тимир тэрил. ☉ Шило
Онуоха Оноҕочоон Чоохоон, хабахтаах хааны ылан, били удаҕанын моонньугар баайбыт уонна бэйэтин этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. СГФ СКТ
Кинилэргэ [тимир үйэ дьонугар] тимир быһахтар, батыйалар, батастар, бүргэстэр, иннэлэр, сүгэлэр, үҥүүлэр уонна охтор төбөлөрө бааллара. БИГ ӨҮөС
Толуу бүргэһинэн тобулбут сирдэригэр Тоһоҕотун уган, тонолуппакка көрөн, Молотуок сэбинэн бокуойа суох Туора-маары охсон тобуойдаан барда. Күн Дьирибинэ
◊ Бүргэс сүүрдэр итэҕ., эргэр. — билгэлээһин көрүҥэ: хобордооххо туойунан төгүрүк оҥороллор, онтон суоллары (хол., байыы, ыарыы о. д. а.) таһаарыллар. Бүргэс угар саптаах иннэни хатаан сабыттан төгүрүк ортотугар туруору тутуллар (хобордооххо тиэрпэккэ), сотору бүргэс биэтэҥнээн барар, ол биэтэҥнээн ханнык суолга сөп түбэһэринэн инники дьылҕаны билиллэр. ☉ Вид гадания: на дне сковородки из глины делают маленький кружок, от которого радиально проводят линии — дороги (богатства, болезней и т. п.)
К рукоятке шила привязывают иголку с ниткой. Шило держат за нитку над кружочком и по направлению его колебаний определяют судьбу кого-л.. Холобур маннык билгэлэр баар буолаллар: таҥха иһиллиир, бүргэс сүүрдэр, этэрбэс хаамтарар, кут кутар, таас тардар, уу тоҥорор диэн. А. Софронов
ср. тюрк. бургу бурав ‘сверло’