возвр.-страд. от быыбардаа = быть избранным, избираться; бюро быыбарданна бюро избрано.

даҕ. Атыттардааҕар быдан ордук, барыларыттан таһыччы үчүгэй, бастыҥ. ☉ Лучший, избранный
Икки талым көҕүөрү Кэккэлэччи туппут курдук, Үс толбонноох Күрүө-дьаҕыл эмиийдээх. Д. Говоров
Маай барахсан!… Мин махталым — Кини өрүү кэлэригэр, Маннык үрдүк, барҕа, талым Дьылҕаны биэрбитигэр. С. Тарасов

аат.
1. Куоластааһын ыытан депутаттары, дуоһунастаах дьону, тэрилтэ чилиэннэрин талыы. ☉ Выборы
Сорох улуустарга быыбары саҥардыы ыытан эрдэхпитинэ, сэрии туран мэһэйдээн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Урут Петрова сэкирэтээринэн үлэлээбитэ, онтон саҥа быыбар барарыгар Ананий Данилович Золотовскайы талбыттара. М. Доҕордуурап
2. Дуоһунаска талыллан олоруу кэмин устата. ☉ Определенное время, период, срок, в течение которого избранный на должность работник выполняет свои обязанности
Эн райпо бэрэссэдээтэлинэн үһүс быыбаргын олороҕун дии. «ХС»
3. Туох эмэ талыыта, бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший из лучших
Кыра көтөрдөр Кый-бырах куоппуттар, Орто соҕус көтөрдөр Олорон хаалбыттар, Быыбар көтөрдөр Быыһыы түспүттэр, Күүстээх көтөрдөр Көмүскээн ылбыттар. С. Васильев
Кулан аарык быарыктаах быыбара буолбут улуу күөл кулуһунун кумалыы туппут курдук — ийэ куорчах таҥаспын түһэрдим! ПЭК ОНЛЯ II

даҕ.
1. Норуот өйүгэр-санаатыгар, култууратыгар сөп түбэһэр, үгэс буолбут; норуот киэнэ буолар. ☉ Свойственный, соответствующий духу народа, его культуре, мировоззрению, народный
Норуодунай хаһаайыстыба. Норуодунай айымньы. Норуодунай тыйаатыр.  Өр-өтөр буолбатаҕа ол хоһооннор норуодунай ырыа буоланнар, дойду бүтүннүүтүн устун дуораһыйан иһиллибиттэрэ. Софр. Данилов
Олоҥхо чиҥ оҥоһуулаах, үксүгэр таба таайыллыбыт, быһаарыллыбыт сүрүн сокуоннардаах туспа норуодунай айымньы (жанр) буолар. СГС ӨСҮДь
2. Норуоттан тахсыбыт, талыллыбыт, норуот интэриэһин көмүскүүр аналлаах (хол., сорох тэрилтэ, дуоһунас аатын туһунан). ☉ Избранный народом, осуще ствляемый представителями народа (в наз ваниях нек-рых организаций, должностей), народный
М а х с ы ы м с а т ы ы с а лбыҥнаан, улуус киинигэр тиийбитэ уонна ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
Г а в р и л Гаврильевич Баишев норуодунай хонтуруол бөлөҕүн салайар. ПДИ КК
[Өлөксөөс:] норуодунай дьокутааттар бары Сэбиэттэрин үлэлэрин истиилэ биир буолуох тустаах. ПДИ КК
3. Норуокка, киһиэхэ улахан өҥөлөөх, үтүөлээх (бочуотунай аат туһунан). ☉ Имеющий большие заслуги перед народом (о почётных званиях)
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Иван Степанов айар кэнсиэрэ.  Кини ийэтэ Вартамуш Аркадьевна — норуодунай учуутал, аҕата — Арам Аветистович — музыкант этэ. Суорун Омоллоон

I
аат. Дьахтар оҕолонор ыарыыта (дьахтар төрүүрүгэр оҕо киэлитэ (маатката) күүскэ кумуйара, үтэйэрэ). ☉ Родовые схватки, потуги при родах, приступ потужных болей у рожениц
Ити икки ардыгар кэргэним талыыта өссө күүһүрэн истэ. Биир кэм уһуутуу-уһуутуу энэлийэн киирэн барда. С. Никифоров
Сэмэннээххэ баран иһэн дьиэбэр таарыйдым. Дьахтарым талыыта өссө күүһүрбүт. В. Ойуурускай. Арыпыана талыытын кыатанан сымыһаҕын быһа ытырар. Түһүлгэҕэ т. Талыыта киирэн эрэрин таайан, куттанан, иһин имэринэ-имэринэ …… ботугураан көрдө да, хантан ааһыаҕай. Хата, аны иһин түгэҕинэн ыарыыта саҕаланна. НТП ТББ
◊ Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые родовые схватки, первоначальные потуги женщины перед родами
Ийэм эрэйдээххэ Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай. Сиэлэр талыы — хороҥ (хоро) талыы диэн курдук. Хороҥ (хоро) талыы — дьахтар оҕолоноругар бүтэһик улахан талыыта. ☉ Последние схватки, потуги (непосредственно перед изгнанием плода из чрева)
Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Дьахтар курдук хоро талыыҥ киирдэ дуо? И. Гоголев
Дьахтар этэ тардан барда, Онтон хороҥ талыы киирэн барда. А-ИМН ОЫЭБЫ
Маарыйа бастакы оҕотун төрөөрү хороҥ талыыта киирэ сыттаҕына, ийэтэ дьэп-дьэҥкир тааһы аҕалан ытыһыгар туттарбыт. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. талаҕу ‘резкие боли в животе’
II
тал диэнтэн хай
аата. Өскүүрсүйэ маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии, үөрүү-көтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Тыйаатыр репертуарын талыы ыарахаттардаах буолбута. АҮ
Учаастагы сөптөөхтүк талыы улахан суолталаах. ХКА
Кыаххын, дьоҕургун толору арыйар, олоҕуҥ аргыһа оҥостор таптыыр соҕотох идэҕин …… таба талыы киһи инники кэскилин түстүүр. НЕ ТАО
III
даҕ. Атыттартан ордук үчүгэй, бастыҥ, чулуу; талан ылыллыбыт. ☉ Лучший; отборный
Лиҥкинэспит тиит мастаах, лагларыспыт талыы хатыҥнаах таптыыр, ахтар мин дойдум. Далан
Аҕата эмиэ талыы соболору ылҕаан ылан: «Балары таһааран уурталаан кэбис», — диэбитэ. Н. Якутскай
Сербтэр өстөөҕү ыган барбыттара. Онуоха султаан уола саҥа талыы сэриилэри кыргыһыыга киллэрбитэ. АЕВ ОҮИ
ср. др.-тюрк. талу ‘отборный; избранный, особенный’, тув. тала ‘лучший’

1. даҕ.
2. Сытыы биилээх төбөлөөх. ☉ С острым концом, остроконечный
   Кыргыс дьоно ааҕа ох саалаахтар, курдарыгар икки өттүнэн уһуктаах, биилээх ортотунан уктаах кылгас батастаахтар. Саха фольк. Хаим атыыһыт уһуктаах быһаҕынан буочука түгэҕиттэн эти иилэн таһаара сатыыр. Н. Якутскай
   Уһуктаах кырыылаах тимир улам-улам аллара түһэн, дьөлө сиэбит. Суорун Омоллоон
   △ Уһуктанан көстөр (хол., сирэйи этэргэ). ☉ Заострённый (напр., о лице)
   Кыһалҕа санаарҕаабыт, сылайбыт дьүһүннээх, сирэйэ кубарыйбыт, уһуктаах уоһа хатырбыт. И. Гоголев
   Биирдэрэ Мотуоҕа холоотоххо, чобугураабыт элбэх саҥалаах, сытыы-хотуу, уһуктаах сирэйдээх, кытыгырас бэйэлээх. И. Никифоров. Уһуктаах төбөлөөх, тура сылдьар түргэн хамсаныылаах кулгаах үчүгэй сайдыылаах, бэрт сэргэх сылгы бэлиэтэ буолар. Сылгыһыт с.
3. көсп. Киһини кыһытар, хаарыйар (хол., тыл-өс). ☉ Колкий, острый, едкий (напр., о словах)
   Киһини сирэй-харах анньар уһуктаах тыллары истэ олорон, ким да кинини сымыйарҕаабатаҕа. Н. Якутскай
   Халахай Аана диэн уһуктаах тыллаах эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. М. Доҕордуурап
   [Павлов:] Ханнык эмэ мунньахха биир эмэ уһуктаах тыллаах киһи үрдүбэр үҥкүүлүө турдаҕа. С. Никифоров
4. көсп., кэпс. Сытыы-хотуу, чобуо (киһи). ☉ Резкий, крутой (о человеке)
   Уһуктаах Сэмэн Улууска кулубалыан Уон ый инниттэн Остуруок дьиэни Туттарбыта үһү. С. Васильев
   Бырааттары кытта булкуһа охсубут, албыннаабыт Хоодуот Арамаан — сытыы, уһуктаах киһи. Н. Борисов
   Дьэ, уһуктаах хотун диэтэҕиҥ, уоһун олоруутун көрүө этигит. Э. Соколов
5. аат суолт.
6. Уһуктаах төбөлөөх туох эмэ. ☉ Что-л. остроконечное
   Эмээхсинигэр хараҕынан имнэнэн, уһуктааҕы, биилээҕи дьалты уурарга сүбэлиир. И. Бочкарёв
   Биилээҕи, уһуктааҕы барытын кыыннарыттан, хааларыттан хостотолоон, сыгынньах уурталаабыттара. П. Ламутскай (тылб.)
7. көсп. Чулууттан чулуу киһи, эр бэрдэ. ☉ Кто-л. лучший, избранный
   Тохтубат хааннаах, Тоһуттубат уҥуохтаах, Өспөт тыыннаах, Өлбөт үөстээх Урааҥхай уһуктааҕа. П. Ойуунускай
   Уйгуга тиксэн өрөгөйдүүр да күннэрбэр, Уһуктаах түбэһэн охтор да түгэннэрбэр Өлбөөдүйүөхтээҕэр, кини үрдүк чаҕаан мөссүөнэ Өрүү дьэҥкэрэ, охсуһууга ыҥыра туруоҕа. С. Данилов
   [Маһарах:] Бу уһуктаахтан ортохпуна, түрбүөннээхтэн төлөрүйдэхпинэ кэнэҕэс үтүөтүн-өҥөтүн боруостуом. Эрилик Эристиин
   ♦ <Киһи киэнэ> үс уһуктааҕа, <түөрт (аҕыс) кырыылааҕа> көр аҕыс I
   Чаппа уола Мэхээлэ кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
   Манна дьон үс уһуктаахтара, аҕыс кырыылаахтара мусталлар. Н. Босиков
   Быһатын эттэххэ, үс уһуктаах, түөрт кырыылаах киһи буоллаҕа. М. Доҕордуурап. <Түрбүөннээххэ түбэс>, уһуктаахха уолдьас фольк. — аймалҕаннаах, мүччүргэннээх түгэҥҥэ түбэһэ түс. ☉ соотв. попал как кур в ощип
   Түрбүөннээххэ дьэ түбэстим, уһуктаахха дьэ уолдьастым! Уол оҕо уйана-хатана биллэрэ дьэ буолла. Саха фольк. Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым, түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Уол оҕо уһуктааҕа — сытыы-хотуу эр бэрдэ. ☉ Молодец, удалец, орёл
   Икки уол оҕо уһуктаахтара көрсөн баран, сүгүн буолуохпут дуо?! И. Гоголев
   Бэйэтин кэмигэр тыллаах-өстөөх бэрдэ, эдэригэр, бука, быһымах санаалаах уол оҕо уһуктааҕа буолуо. К. Уткин
   Оччолорго кыыс кылааннаҕа, Кырасыабай бэрдэ эн этиҥ. Мин да уол оҕо уһуктааҕа Буоллаҕым эбээт дэнэрим. «ХС». Уһуктааҕынан көр — сөбүлээбэтэх курдук, кырыылаах хараххынан, тобулу көр. ☉ Посмотреть неприязненно, пронзить взглядом
   Максим икки уоттаах хараҕынан сүүһүн аннынан уһуктааҕынан көрүтэлээн кэбистэ. П. Филиппов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) калька. — олус кыһыылаахабалаах, чобуо тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. острый на язык
   Уһуктаах тыллаах Утары саҥарбатах Килбиэннээх сирэйбин Киртитэ оонньоотулар. П. Ойуунускай
   Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баара дуо?! Софр. Данилов
   Чэ, ханныгын да иһин, Очуураба обургу уһуктаах уостаах, уһун тыллаах бытааһах. С. Никифоров
   ◊ Уһуктаах сүөм — сахаҕа уста кээмэйэ: сөмүйэлээх эрбэҕи төһө кыалларынан атыччы туттубут кэннэ, эрбэх төбөтүттэн сөмүйэ төбөтүгэр диэри (15-16 сэнтимиэтир кэриҥэ). ☉ Якутская мера длины: расстояние, равное длине вытянутых указательного и большого пальцев руки (приблизительно 15-16 см). Сахалар уһуктаах сүөм диэн кээмэйи умна быһыытыйбыттар да, билигин син туттар буолан эрэллэр