туохт.
1. Туохха эмэ биһилин, марайдан. ☉ Испачкаться, измазаться чем-л.
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүтү кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккирийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Кулунчук сымнаҕас уоһугар Умньанар алтан от уоһаҕа. В. Миронов
Ат туйахтарыгар силбиккэ үүммүт сибэкки сиик таммахтара умньаннылар. В. Титов
2. көсп. Туохха эмэ элбэхтик үөрэнэн, сыстан, ыкса дьарыктанан бар, дьарык оҥоһун. ☉ Привязаться, пристраститься к чему-л.
Айдаар, дьиҥэ …… булка соччо умньамматах киһи этэ. Софр. Данилов
Оттон Тордуох [киһи аата] уола Килимиэн эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт Эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Улахан күрэхтэһиилэргэ буспутхаппыт, оройуон чөмпүйүөннэрин иннилэригэр, спорт диэҥҥэ умньамматах, Уу Тойоно Дьуона иһэр. «ХС»
«Онон уончалаахпыттан тиэхиньикэҕэ умньанан барбытым», — үөрэ-көтө кэпсиир Виктор Серафимович. «ХС»
3. көсп., сөбүлээб. Куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөн, эрилин. ☉ Впутаться, ввязаться во что-л. Мээнэ сылдьаргын тохтот
Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! В. Титов
«Бу курдук куһаҕаҥҥа, сидьиҥҥэ умньана сылдьыах кэриэтэ ыраас сылдьан өлбүт ордук», — диэн быһаарынар Маайа. Н. Якутскай
Бу аска [испииргэ] букатын умньаныма. Үчүгэйи аҕалбытын көрө иликпин. Р. Баҕатаайыскай
4. көсп., сэнээн. Туох эмэ кимиэхэ эмэ баар буол, сыһын (үксүгэр буолб. ф-маҕа тут-лар). ☉ Быть в наличии, иметься (напр., об уме, таланте — употр. в отриц. ф.)
Бытыгын быһа үктүөр диэри өй умньамматах күтүрэ дуу? Софр. Данилов
[Мотя — Точиловскайга:] Киниэхэ ханнык да талаан умньамматах киһитэ этэ. Н. Якутскай
♦ Окко-маска умньаммат мэник көр от-мас
Дмитрий Петрович аптарытыата улахана бэрт буолан, бэл, оккомаска умньаммат мэник оҕолор бэрээдэктэнэллэрэ. Е. Неймохов

страд. от ньаҕайдаа = быть запачканным, измазанным, замаранным, пачкаться, мазаться, мараться; арыынан ньаҕайдаммыт тирээпкэ тряпка, испачканная маслом.

возвр. от оҕунуохтаа = мазаться, смазываться; сирэйгин креминэн оҕунуохтан = намазать себе лицо кремом.

в разн. знач. крем || кремовый; кремнээх торт торт с кремом; саппыкы кремэ сапожный крем; креминэн оҕунуохтан = мазаться кремом.

возвр.-страд. от бис = 1) мазаться, намазываться, быть намазанным; 2) пачкаться, мараться; быть вымазанным, запачканным; буорга биһилинним я испачкался глиной; сонуҥ биһиллибит у тебя пальто запачкано.

возвр.-страд. от аҕаа = 1) мазаться, мазать себя, мазать (себе что-л. чем-л. жидким, полужидким); бааскын бу эминэн аҕан намажь свою рану этим снадобьем; 2) быть намазанным, запачканным (чем-л. жидким, полужидким); сүөгэйинэн аҕаммыт слегка выпачканный в сметане.

1) возвр. от умньаа = мазаться, пачкаться, мараться; киргэ умньан = пачкаться в грязи; 2) перен. неодобр, быть причастным к чему-л., принимать участие в чём-л.; ввязываться во что-л.; онно эмиэ тоҕо умньанан хааллыҥ ? зачем ты ещё ввязался в это дело?

возвр. от хааннаа = 1) пачкаться в крови, мазаться кровью; үтүлү-гүҥ хааннаммыт у тебя рукавица запачкана кровью; 2) кровоточить; бааһым хааннанар рана у меня кровоточит; 3) фольк., разг. становиться каким-л. по нраву, характеру, приобретать... нрав, характер; өһөс (хааны ) хааннан = стать упрямым; наахара хааны хааннан = стать сердитым, злым.

туохт.
1. Тугунан эмэ сотон этиҥ инчэҕэйин куурт эбэтэр туох эмэ биһиллибитин ыраастаан, суох гын. ☉ Вытираться, обтираться
Хараҕын уутун соттон оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ. П. Ойуунускай
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
«Манан сотун», — диидии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
2. Тугунан эмэ биһин, оҕунуохтан. ☉ Мазаться, натираться чем-л.
Кыргыттар, уоскутун тоҕо Кыраасканан соттунаҕыт? Күннүк Уурастыырап
Оҕо кырааскаламмат баҕайыта. Улааттаххына соттоор дуу. Сөп дуо? М. Попов
Искэ иһэр боросуоктар, Таска соттор араас маастар Наадыйыыны толорботтор. «ХС»
♦ Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии
Кини кэргэнинээн хас да оҕону көмөн, ытыстарын соттон олороллоро. Н. Якутскай
Соҕотох ынахтарыттан ытыһын соттуон санаата буолбат быһыылааҕа. П. Аввакумов
Дьэ ити курдук үйэлэрин тухары ииппит-харайбыт табаларыттан соҕотохто матан, …… ытыстарын соттон хаалбыттара. «ХС»
Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Мин эйигин уопсайынан дьорҕоот киһи дии саныырым ээ. Онон тумсугун дулҕаҕа сотторуҥ сатаммат ини. Н. Лугинов
Тумсугун дулҕаҕа соттума, мин билэбин. В. Протодьяконов. Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыылаах сүтүктэнэн, хоромньуланан эбэтэр сыаналаахтан матан баран, тугунан эмэ санаатын манньытар, уҕарытар. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе, восполнить чем-л. свою потерю
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап