1) истерзаться, измучиться (нравственно и физически); 2) разволноваться, расстроиться; эймэнийэн туран эттэ он говорил волнуясь; ср. эймэһий=.

1. нареч. очень, весьма; слишком; олус күүстээх очень сильный; олус үчүгэй очень хороший; олус соһумар слишком неожиданно; олус аһаа = объедаться; олус муҥнан = измучиться; 2. частица усил. очень, весьма; үчүгэйэ олус исключительно хорошо; сырдыга олус очень светло; кыыһыран олус он очень сердится.

(изо=, изъ=, ис=) приставка, суолтатынан көрдөрөр: 1) ту ох эмэ иһиттэн таһаарыыны, тэйитиини, хол. извлечь ороон ыл, хостоо, таһаар; изгнать үүрэн кэбис, үүрэн ыыт; 2) хайааһын предмеккэ бүтүннүутүгэр тарҕанарын эбэтэр күүстээҕин, хол. изрезать бысталаа, тырыта быс; износиться алдьанан бүт, тырыта тыытылын; измучиться наһаа муҥу көр, олус эрэйдэн; 3) тугу эмэ туттан бүтэриини, хол. израсходовать ороскуоттаан кэбис, туттан бүтэр, бараа; 4) ханнык эмэ саҥа хаачыстыбаланыыны эбэтэр уруккуну сүтэриини, хол. изнервничаться кыыһырымтаҕай буол.

даҕ.
1. Аҥаара суох буолбут, аҥаар эрэ өттүлээх. ☉ Ущербный (месяц), имеющий только одну сторону, один бок (напр., шалаш)
Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Кэлтэгэй отуу аттыгар оллоон, уонна суон бэрэбинэ төрдө баар. Суорун Омоллоон
Саҥа үүнэн эрэр кэлтэгэй ый өлбөөркөй сырдыгар бары-барыта хайдах эрэ улаатан, үллэн-баллан барда. Н. Заболоцкай
2. көсп. Толорута суох, итэҕэс. ☉ Неполный, частичный, ограниченный, односторонний
Кэнэҕэс мин туспунан Кэпсээри гыннаххына, Кэлтэгэй буолан хаалыа. А. Софронов
Мин санаабар, эйиэхэ кэлтэгэй силиэстийэ тахсыбыт быһыылаах. Н. Павлов
Ити син сөптөөх эппиэт да буоллар аһары кэлтэгэй, биир эрэ өрүттээхтик быһаарар. «ХС»
♦ Кэтэһэн-кэтэһэн (кэтэһэрбэр) кэлтэгэй буоллум — олус өр күүттүм, күүтэн эрэйдэнним. ☉ Ждать томительно долго, измучиться (букв. окривел, покосился от долгого ожидания). Кэтэһэнкэтэһэн кэлтэгэй буолбут, манаһан манаһан маҥаас буолбут (өс хоһ.). Кэлбэтэҕэ ыраатта суругуҥ, Кэтэһэрбэр Кэлтэгэй буоллум… В. Гольдеров
Танкистар дьэ кэллилэр! Кэтэһэн кэлтэгэй буоллубут! К. Симонов (тылб.)
◊ Кэлтэгэй кэппиэйкэ кэпс., сүөл. — аҕыйах, кыра харчы; харчы (харчы суолтатын намтатан эбэтэр мыынан этэргэ тут-лар). ☉ Копейка, монета; деньги, гроши (употр. для того, чтобы принизить значение денег или сказать об их неудовлетворительном количестве)
Эмээхсин хаартытын торуойун бэйэтэ харайар, кэлтэгэй кэппиэйкэни да биэрбэт. И. Гоголев
Төһө да үчүгэйдик, барыыстаахтык эргиммитин иһин, кэпсэппит, бэдэрээттэспит үбүттэн ордук эйиэхэ биир кэлтэгэй кэппиэйкэни дук гыныа дуо, саараама! Н. Якутскай. Кэлтэгэй кэппиэйкэ иһин уҥуоҕуҥ салҕалыыр. А. Федоров
ср. монг. хэлтгий ‘кривой, косой’, бур. хэлтэгэр ‘кривобокий’, алт. келтегей ‘половина (целого), один из пары; убогий’

диал. страдать от ран, мучиться от раны, ранения.

моруу гын = мучить, изводить; моруу буол = мучиться, изводиться; изнуряться.

возвр. от муҥнаа = мучиться, страдать; томиться; олус муҥнаммыт он слишком настрадался.

возвр.-страд. от сордоо = испытывать, терпеть страдание, горе, мучиться, изнуряться чем-л.

I
туохт. Тугунан эмэ өр дьарыктанан күүһүҥ-сэниэҥ эһин. ☉ Уставать, утомляться, терять силы от долгого занятия чем-л.
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. Далан
Ити курдук сылаас дьиэни өҥөйбөккө, минньигэс аһылыгы аһаабакка, хара тыаны кэтэн, тоҥон-хатан иһэр дьон сылайдылар, аттар да салыннылар. П. Филиппов
Сэниэтэ букатын суох, бүгүҥҥү ыарахан үлэтиттэн дэлби сылайбыт, түүн тоҥон аанньа утуйбат буолан утуктуура да бэрт. Эрилик Эристиин
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, сылайан аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Тугу эмэ гынар дьоҕуруҥ (хол., хамсанарыҥ, көрөрүҥ) мөлтөө, устунан сааллан, ыалдьан бар (киһи, атын да тыынар тыыннаах уорганын этэргэ). ☉ Сдавать, терять способность делать что-л., уставать (напр., о глазах). Күнү быһа суруйарбыттан илиим сылайда
□ Баһылайап систэри, ойуурдары, маардары, хонуулары көрөрүгэр хараҕа сылайда. Күндэ
Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
♦ Эт киһи (дьон) элэйдэ, (сыа ки- һи (дьон) сылайда — 1) салҕан хаалла, абааһы көрөн барда (олус өр эрэнэ кэтэспитэ туолбатаҕыттан). ☉ соотв. надоесть хуже горькой редьки
[Дириэктэр — Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай; 2) олус, аһара сылай. ☉ Сильно устать, изнемочь
Онтон дуоһуйан-астынан Эт дьон элэйэн, Сыа дьон сылайан Ходоҕойдор хонуктуу бардылар, Түҥүрдэр түлүк ууларыгар түстүлэр. С. Зверев
Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым, чэгиэн-чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
ср. алт. чыла ‘измучиться, утомиться, изнемочь’, тув. шылагдаар ‘утомиться’, бур. һуларха ‘слабеть’
II
даҕ.
1. Кыра аһылыктаах, кылтах. ☉ Имеющий плохой аппетит. Сылай киһи. Сылай оҕо
□ Атаһым аһыырын аһары сөбүлүүр, мин куоска курдук сылайбын. Р. Кулаковскай
Кыра эрдэхпиттэн иринньэх, ыарыһах буоламмын, аһыырбар сылай этим. «Чолбон»
△ Мөлтөх, бытаан. ☉ Слабый, медлительный
Этэн иһэн уурайар сылай майгылаах. А. Софронов
Мин оһоҕум сылай, икки-түөрт көтөҕүнэн хонуоҕум. Ф. Постников
2. кэпс. Сууххай, түргэн. ☉ Быстрый, спорый
Биир саха дьахтарын сылай сырыытын сырытта ини, анаммыт айанын адаар арҕастарын туораата ини. Сэһэн Дьэрэмэй
3. нор. айымнь. Сымнаҕас, ньалҕаархай (сиэли этэргэ). ☉ Мягкий, гладкий (о гриве)
Сырдык ыраас түүлээх, Сыалынай сыттардаах, Сыбыдыал кутуруктаах, Сылай сиэллээх Сылгы сүөһүм Төлөрүйбэт төлкөтө диэн Түүлээх иһэҥэйи Сиэбигэр угунна. Саха фольк. Дойду иччитэ тоҕооһон, Айыыһыт суола айгыраан Дьөһөгөй суола төлкөлөөн Сылай сиэллээх сылгы сүөһү. С. Зверев
ср. ДТС силат ‘лошадь, которая ест мало корма’

несов. I. (мучиться) сындалый, муҥнан; томиться в ожидании көһүтэн сындалый; 2. (париться — о кушанье) бүтэйдии бус.