сильно разволноваться, расстроиться; кыыс эймэһийэн ытаата разволновавшись, девушка расплакалась; ср. эймэний = 2.

түһүмэхтээ диэнтэн бэй
туһ. [Монгуоллар] ырыалара истиэп киэҥин курдук ыраахха диэри эймэнийэ, сүһүөх-сүһүөх түһүмэхтэнэн бара турар. И. Федосеев

эймэний диэнтэн холб. туһ. Көтөрдөр эрэйдээхтэр мүччү-хаччы төрүү-ууһуу охсоот, оҕолорун дабыдаллара арыычча ситиитэ, холдьоҕуллубут курдук, ытаһан-соҥоһон, тус соҕуруу көтөн эймэнистилэр. Н. Лугинов

эймэний диэнтэн дьаһ туһ. Ити көтөрдөр кыланар, Эймэнитэр саҥаларын, Бэйээт эрэ сэрэйэрин Мин чахчы итэҕэйэбин. И. Эртюков
Түлэй түүнү сырдатар, Сулустары санатар Мичилийэр мичээриҥ Эймэнитэр сүрэхпин. С. Федотов

даҕ.
1. Кээмэйинэн ортоттон кыра. ☉ Малый, маленький
Эккирэтээри эпчиҥирбитим — Этим эймэнийбит эбит... Куччугуйдуун, улаханныын куота сүүрэн куугунастылар. А. Софронов
Куччугуй баҕайы хотоннуун, иэки-саакы буолбут хоспохтуун бэрт дьадаҥы ыал дьиэтэ эбит. Күндэ
2. Сааһынан балыс, кимтэн эрэ кэлин төрөөбүт. ☉ Младший, меньший (по возрасту)
[Варвара Семеновна:] Мин тыыннаахпар куччугуй уолу кучуйуоххут суоҕа, улахан да уолум сөп. С. Ефремов

сыһ. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы (ытаа). ☉ Громко, судорожно, жалобно (рыдать, плакать)
Мин бэйэбин дьоло суоҕунан ааҕынарым уонна ньиккирэччи ытыахпын баҕарарым. А. Фёдоров
Биирдэ истэ биэрбитэ Били дьиэтин иһигэр Ньирэй оҕо саҥата Ньиккирэччи ытаата. И. Чаҕылҕан
Онуоха туран, бу биис ууһун дьахталлара ньиккирэччи ытаспыттар, эр дьоннор дириҥ санааҕа, улахан кутурҕаҥҥа түспүттэр. М. Горькай (тылб.)

туохт. Быһытталанан симэлийэн ыл (үксүгэр долгуйууттан — киһи саҥатын, куолаһын туһунан). ☉ Становиться тише, глуше, невнятнее, прерываться, дрожать, слабеть (обычно от сильного волнения — о голосе)
Хараҥа муннукка Фокин муннун тыаһа кэхтэрэн ыла-ыла хаһыҥырыыр. Амма Аччыгыйа
«Сор — Сортуохаппын!..» — диэн тылын кэхтэрэ-кэхтэрэ, бэрт нэһиилэ ыган таһаарда кини. А. Сыромятникова. Дуня аҕатын саҥата кэхтэрэн ылбытыгар сүрэҕэ эймэнийдэ. А. Федоров
△ Улаханнык долгуйан уйадый. ☉ Сильно разволноваться, растрогаться, расчувствоваться
Бүөтүкэ кэхтэрэн хаалла уонна балтын сүүһүттэн сыллаан ылла. М. Доҕордуурап

аат.
1. Киһи толкуйдуур, өйдүүр дьоҕура. ☉ Ум-разум. Бу оҕо өйүн-мэйиитин көрүҥ!
□ Бар дьонноро өрүһүттэрэ үөрэммиччэ, Улуу Кудаҥсаҕа кэлэннэр, этэ-хаана эймэнийиэр диэри, өйө-мэйиитэ дөйүөр диэри ааттаһыы-көрдөһүү, үҥүү-сүктүү буолбут. Г. Угаров
Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. С. Ефремов
2. Өйдөөх-төйдөөх киһи, кыыл. ☉ Умница
Миитэрэй оҕонньор, дьэ өй-мэйии барахсан эбиккин. С. Данилов
Тииҥ даҕаны өй-мэйии буоллаҕа эбээт. А. Старостин
♦ Өй-мэйии хаата — өй хаата диэн курдук (көр өй)
Урут кини [Суонда] Аргыылабы өй-мэйии хаата диирэ. Софр. Данилов

1. көр эймэний. Күндүл күөх көхсүгэр Көтөр кынаттаах Көччүйэн үөскээбит, Ийэ киэлитигэр Көмүс хатырыктаах Эгэлгэ балыга Эммэнийэ элбээбит. С. Зверев
   Эриэккэс Днепр үрдүнэн саха этигэн хомуһун алыптаах дорҕоонноро эммэнийэ тарҕыыллар. М. Ефимов
2. Сылай, мөлтөө, күүскүн-сэниэҕин сүтэр, солбонуй. ☉ Выбиться из сил, сильно устать
   Ханнык даа киһи, Хатыҥ сэбирдэҕин курдук, Хагдарыйар хааннаах, Эргэрбит мас курдук, Эмэхсийэр эттээх, Эммэнийэр бэйэлээх эбит. А. Софронов
   Эн оҕоҥ сүрэҕэ атын уонна ити соругу эрэ, кииринэн хаалбычча толорон, таптыыр кыыһын аҕатын кулаах оҥортордо. Онно эдэр киһи сүрэҕэ ыалдьыбат, этэ-хаана эммэнийбэт бэйэлээх буолуо дуу? А. Сыромятникова

1. аат. Туох эмэ кытыыта, тулата, хаймыыта (үксүгэр онто бэйэтинээҕэр халыҥ эбэтэр үрдүк буолар). ☉ Кайма, обшивка, кант, обод, ободок. Бүлүүһэ бүүрүгэ. Бэргэһэ бүүрүгэ. Оҥочо бүүрүгэ
   □ Сыыры өрө дабайан тахсан баран..
   үрэх бүүрүгүн кэрийэ бара турда. Амма Аччыгыйа
   Эмтэрийбит бүүрүктээх, Эргэ алтан чуораан тыаһа Эймэнийэ түспүтүгэр, Эмискэччи чуумпу буолла. Күннүк Уурастыырап
   Булт суолун-ииһин кэтэһэн ынтака бэргэһэтин кырса бүүрүгүн көп түүтүн быыһынан көрөн-истэн сэгэлдьийэр. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ эргийэр, тулалыыр (тыа, сыыр, кытыл о. д. а.). ☉ Окружающий, окрестный (о лесе, горах, береге и т. п.)
   Күөл бүүрүк дулҕатын кэтэҕэр биэс бугул турар. Амма Аччыгыйа
   Бүтэй куйаас обургу Бүүрүк кэрии тыалары Бөлөнүйбүт үүт курдук Бүрүйээхтээн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
   Улуу Туймаада бүүрүк хайаларын хонноҕор саҥа пионерскай лааҕыр аһылынна. «Кыым»