аат., эргэр. Үстүү эминньэхтээх алтан киэргэл иилэҕэстэр; дьахтар киэргэллэрин уонна ойуун кыаһаанын иилэҕэстэрин уопсай ааттара. ☉ Медное украшение — подвеска с тремя разветвлениями; общее название для особого рода подвесок — как к женским украшениям, так и к шаманскому костюму.
ср. эвен. куйыргы ‘цепь’

дьиппинис диэнтэн хай
аата. [Левиннээххэ] бу маҥнайгы кэмҥэ мэлдьи хайдах эрэ дьиппиниһии баар курдуга ордук биллэрэ, биир иилэҕэһинэн холбоһон баран, икки аҥы тардыалаһар курдуктар. Л. Толстой (тылб.)

кылыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Маарыйа тимир иилэҕэс быалаах элбэх күлүүс тылын тутан кылыгыратан, Өлөксөйдүүн тахсаллар. А. Софронов
Уолаттар хас да бытыылканы остуолга кэчигирэтэн кэбиһэллэр. Петро ыстакааннарга кутуталаан кылыгыратар. ИКДь
Кыргыттар сирэй-сирэйдэрин көрсөллөр, сиэптэриттэн бытархайдарын хомуйан кылыгыраталлар. «ХС»

көр тарыырдан
Сылбырҕа сырыылаах тыы кырачаан иилэҕэс быанан дууп маска баайбыттара бигэнэ хамныыр, сүүрүк тыыттан тэриирдэнэн көмүс кылдьыылыы эриллэҥнии дьэрэлийэр. М. Доҕордуурап
Олег сарылаабытынан кумах устун үҥкүрүйбүтэ. Кинини сойуолааччылар, атахтарынан тэриирдэнэн, икки өттүнэн түһэн испиттэрэ. МАС ТК

сыһ. Илибирии хамсыыр гына. ☉ Так, чтобы дрожало, подрагивало, трепетало (делать что-л.)
Иилэҕэс көмүс иэмэҕин Икки тэргэн кулгааҕар Илибирэччи иилинэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
Үрэххэ элээннии үүнэн турар хахыйахтар таба быатын бытырыыһын курдугунан илибирэччи таҥныбыт буоланнар, үөрэ-күлэ сэргэхтик тэлибирэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)

хапсыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Күөрт күөртээн көмөлөһөрүм Күөрдү алын өттүгэр иилэҕэскэ туттарыллыбыт быалаах маһы биир уһугуттан үөһэ-аллара тардыалаан хапсыҥнатарым. П. Аввакумов
[Сындыыс] Бултуйдахтарына, үөрэнкөтөн эккэлэс бэйэтэ, нүөлүйэн дьаралыйар түөһүн хапсыҥнатан, хаарга чөкө түһэн ньимийдэ. Н. Борисов
Аны Тиэхээн кырдьаҕас уолбут омурдун хапсыҥнатан, оҥойбут айаҕа оппоҥноон турда. «ХС»

хараҕалаа диэнтэн атын туһ. Онтон истиэнэҕэ хараҕаланан турар тимир иилэҕэһи батаһынан быһа дайбаан, Туйаарыманы босхолоон, илиититтэн сиэтэн, ааны былдьаһаллар. Суорун Омоллоон
Эмээхсин устунан саҥа таһааран улаханнык ытаан барда. Олус соһумара бэрдиттэн, мин сирэйим хам хараҕаланан, дөйөн турдум. И. Семёнов
Өлөксөй оһоллонон хараабылга хам хараҕаланан сытар кэмигэр эһэлэр олус мэнээктээбиттэрэ. «Чолбон»

I
аат. Киһи да, харамай да иһин түгэҕинэн өрөҕөтө. ☉ Часть тела человека, животного ниже пупа
Кытах-кытах сирдэр Кырса кыыл Кыабакатын түүтүн курдук Кыһыл күөх кырыстаннылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
II
аат. Үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап). ☉ Декоративная цепь из золота, серебра и других металлов
[Боссоойко] хаҥас хоонньуттан үрүҥ көмүс кыабака быалаах чаһытын таһааран хаппаҕын арыйан көрдө. ПНИ ДКК
◊ Кыабака симэҕэ аат., эргэр. Үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэн тиһэн оҥоһуллубут, кыыс кылгас тирии сыалдьатын илин өттүнэн хас да кэккэнэн сиргэ тиийэ намылыйан түһэр иилэҕэс киэргэл быа. ☉ Серебряные подвески в несколько рядов, длиной почти до земли, украшающие кожаные трусы невесты
Түүлээх түһэххэ тиийэргэ Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, Өттүк симэҕэ Өһүлүннэ, Кыабака симэҕэ Кылырҕаата, Бытырыыстаах мыаннарык Быстыахха айылаах буолла. П. Ойуунускай
Кыыс барахсан кыбыстар-кистэнэр күндү симэҕэ кыабаката кылырҕаата, өттүк симэҕэ өһүллэн, чылыр гына түстэ. Д. Апросимов
Ол кыабака симэҕэ кийиит сүктэн кэлиитигэр, дьиэҕэ киириитигэр, боруокка охсуллуохтааҕа, онон кини киһи быһыытынан ырааһын туоһулуохтааҕа. БИГ ӨҮөС

I
тут I диэнтэн төхт
көрүҥ. Сарсыарда табалары тутуталаан көлүйдүлэр. А. Софронов
Ийэлэрэ хотонуттан киирэн оһох хардаҕаһын эргитэ тутуталаата, балаҕан иһэ сырдаата. И. Гоголев
[Сыаптаах ыт] кэлэн тутуталаан кэбиһээри, тимир иилэҕэс быаны тииһинэн кирэ-кирэ, өрө туста турар. Эрилик Эристиин
Колчаковецтар баһылыктарын тыаһаууһа суох тутуталаан түрмэҕэ аҕалтаатылар. В. Протодьяконов
II
тут II диэнтэн төхт
көрүҥ. Сир-сир ахсын нэһилиэнньэ бэйэтэ оскуола тутуталаан эрэр. Суорун Омоллоон

дьүһ. туохт.
1. Үллүбүт курдук суон, модьу көрүҥнээх буол (улахан уҥуохтаах киһини эбэтэр сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Бросаться в глаза своей тучной и крупной фигурой (о человеке высокого роста, а также о крупном животном). [Өксөкү кыыл — Эрчимэн Бэргэҥҥэ:] Алып Хандаҕай хара аттаах Араат Мохсоҕол бухатыыр Туспа ыал буолан дугуйдамматын, Сэпсэбиргэл тэринэн сиппэтин, Миэхэ кэлэн …… Хамначчыт уол буолан Суорумабар соноотун, Тарбар дагдайдын, Бөлөнөхпөр бөскөйдүн диир. С. Васильев
△ Толору угууланан үллэй, тилэри үллэйбит дьүһүннэн (туох эмэ хааны, суумканы этэргэ). ☉ Иметь до предела набитый вид (напр., о портфеле)
[Мөрүөн] …… сыыр анныгар тимир иилэҕэс быалаах обургу саппыйаан суумка бөскөйөн сытарын көрөн, маҥнай ылыа суох киһилии тохтоон, одуулаан турбахтаата. Д. Таас
△ Илийэн, сиигирэн тыылын, дыгдай (хол., үүнээйи сиэмэтин этэргэ). ☉ Набухать от влаги (напр., о семенах растений).
2. кэпс. Туһата суох мээнэ өл (сүөһүнү этэргэ). ☉ Падать, дохнуть негодным ни к чему (о скоте). Бөскөйөн өлбүт сүөһү этин сиэбэттэр