туохт. Симэлийэн сүтэн хаал. ☉ Постепенно, незаметно уменьшаясь, ослабевая, пропадать, исчезать, растворяться. Кини түөһүгэр көмүөллүү аспыт санаалара иинэн-уостан хааллылар. А. Федоров. Тэҥн. иин-сүт

туохт., кэпс. Тугу эмэ олус уһуннук-киэҥник, соһо сылдьан оҥор, гын. ☉ Делать что-л. очень долго, в течение долгого времени, затягивать надолго
Сайыны быһа солохтоон оттуурга от иинэрин-сүтэрин таһынан соллоҥноон да хаалыа баар. «ХС»

хат I диэнтэн атаах.-аччат. Эттээх бэйэм Эрийэ хатаахтаан, Куҥнаах бэйэм Кумуйа хатаахтаан Тоҥхойо кырдьан [Олоробун]. Саха нар. ыр. II
Оо, [Өкүүчэ] Харыаннаах, бу муҥнаах иинэ-сүтэ хатаахтаан Хас күҥҥэ-ыйга тийиэҕэй? С. Васильев

туохт.
1. Кээмэйгинэн кыччаа, иин-сүт. ☉ Убывать, спадать, уменьшаться в объёме
Халыҥ былыт уостан, чысхаан тыал астан, күн бэрдэ күлүмүрдүү көрөн турарын курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн буһан-буһан баран уоһунна. Н. Босиков
Миискэлээх күөрчэх бэлиэр уостубут, түгэҕэ үүт буолбут. «ХС»
△ Уоҕуҥ хараан мөлтөө. ☉ Становиться слабее по степени проявления, ослабевать
Күн да уота уоста түспэт. Н. Габышев
2. көсп. Кырдьан, ыалдьан, санааҕаонооҕо ылларан биллэ дьүдьэй, ыр. ☉ Худеть, тощать, усыхать (напр., от старости, болезни)
Оҕонньор хайдах эрэ эттиин уостубут, уҥуохтуун тоҥхойбут. Н. Якутскай
Костя сирэйэ бу икки-үс хонукка биллэ уостубут, иэдэһэ кырыыламмыт. Н. Габышев
Иэдэһин этэ уостан икки омурда хапсыйа куурбут. «ХС»
3. көсп. Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоскуйан тохтоон хаал; мөлтөө. ☉ Успокаиваться, утрачивать к чему-л. интерес; ослабевать
Соня күүстээхтик сананан киирбитэ күүгэн курдук уостан хаалла. А. Фёдоров
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Арай биһиги уоппут эрэ тула кэпсээн-ипсээн уостубат. С. Никифоров

I
туохт.
1. Иинэн-сүтэн бар, урукку көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө (хол., туох эмэ кыһалҕаттан, ыарыыттан). ☉ Становиться слабым, терять прежний вид, тощать, сохнуть (напр., от нужды, болезни — о ком-л.)
Күүтэллэрин күүһүттэн Сүүтүк буолан сүүдүйбүттэр, Кэтэһэн-кэтэһэннэр Кэлтэгэй буола сыспыттар. П. Ядрихинскай
Туох аньыым-буруйум иннигэр Бу маннык сүүдүйэн, Соҕотох туран хааламмын, Сүрэҕим чуҥкура ытаата! Суорун Омоллоон
2. поэт. Күүстээх иэйииттэн, санааттан долгуй (киһи сүрэҕин, дууһатын этэргэ). ☉ Приходить в сильное душевное волнение, тревожиться, беспокоиться о чём-л.
Мэйиим-санаам эргийдэҕиэн, Өйүм-санаам түмүлүннэҕиэн, Сүрүмкутум сүүдүйдэҕиэн! Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн сиригэр Көҥүл ситэтэ суоҕуттан Сүр кутум сүллүһүннэ, Сүрэҕим сүүдүйдэ. С. Зверев
Ахтылҕан төлөннөөх суоһуттан Сүүдүйэн манньыйа ууллуоҕум, Итиэннэ бу күрбэ таастартан Мин сыккыс буоламмын устуоҕум. М. Ефимов
3. фольк. Туохха эмэ киирэн умнуллубат гына иҥ, иҥэн хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оседать в памяти, в сердце, сохраняться
Төлөрүйбэт төлкө буолан Сүргэр-куккар сүүдүйдүн диэн, Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн Үҥэн-сүктэн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
ср. орд. сүүди ‘прихрамывать на одну ногу’
II
туохт. Туохха эмэ күүскэ умсугуй, баҕар; тугу эмэ күүскэ ахтан, онно тартар. ☉ Чувствовать сильное влечение к кому-чему-л.; чувствовать сильную тоску по кому-чему-л. [Кыыс:] Талы баайгар таласпаппын, Таптыа диэн тахсабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин, Ону оройдоо. А. Софронов
Ольга Сократовна айылҕаны истиҥник таптыыра, төрөөбүт Волгатын диэки мэлдьи сүрэҕэ сүүдүйэрэ. «ХС»

саҥа алл. Сүөһүнү, сылгыны үүрэргэр түргэтэтэр хаһыы. ☉ Крик, понукающий скот (стадо скота), коня (табун лошадей) двигаться быстрее
Һай-һат! Саллырҕаччы сиэлэн иһиий! Уурастаамаар! Мин бэрт былдьаһааччы Буолбатахпын, ол да буоллар Кыһыыта бэрт, дьонтон хаалар. И. Гоголев
Таһырдьа ынахтар маҥыраһаллара, били соҕотох биэлээхтэрэ кистээн аймаһыйбыта, онуоха эбии һай-һат, һуу-һаа диэн саҥа айдаана [кыыс кулгааҕар] ынырыктык иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Хара Кыыс [ынах аата] кэлээтин төрөөбүтэ, дьэ һай-һат буола түспүппүт. В. Иванов
♦ Һай-һат диэ — 1) элбэх сүөһүлэн, сүөһүнэн байан бар. ☉ Развести огромное количество скота, разбогатеть крупным рогатым скотом и лошадьми. Кэлин кинилэр һай-һат диэн кыаҕыран барбыттара; 2) үрдүк ситиһиилэн, балаһыанньаҥ тубус, өрө таҕыс. ☉ Добиваться больших успехов, достигнуть высот, находиться в лучшем положении
Халаммыт норуоттар ииммиттэрэ-сүппүттэрэ, олох сайдыыта ол континеннарга бытаарбыта, ол оннугар Европа норуоттара «һай-һат» диэбиттэрэ, тыыллан-сайдан тахсыбыттара. Далан
Улахан өйдөөх-санаалаах, киэҥ билиилээх дьон баар буоллахтарына эрэ төрөөбүт Сахабыт сирин «һай-һат» дэтиэхпит. В. Протодьяконов
Өрдөөҕүтэ манна эмиэ улахан күөл баарын Боппуоктар көһөрөн олус киэҥ, олус үүнүүлээх ходуһа таһаарбыттар, онтон ыла «һайһат» диэн байан барбыттар. «ХС»

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»

1. туохт.
2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
   Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
   Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
   Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
   Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
   Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
   □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
   △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
   Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
   Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
   Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
   [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
   Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
   Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
   кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’