даҕ.
1. Чопчу быһыылаах-таһаалаах, бэрээдэктээх. ☉ Имеющий контуры, очертания, четкую форму, определенный порядок
Аҕыс иилээх-саҕалаах Аан ийэ дойдум Ачатыттан таҕыстым... П. Ойуунускай
Аҕыс иилээх-саҕалаах Айгыр ыһыах аһылыннын. С. Зверев
Тоҕус иилээхсаҕалаах Туруу бараан дойдубут. С. Васильев
2. көсп. Наһаа киэҥ, быһыыта-таһаата биллибэт (буолбат ф-ҕа тут-лар). ☉ Необозримый, безграничный (употр. в отриц. ф.). Иитэ-саҕата суох дойду. Иитэ-саҕата суох истиэп устун айаннатан истэ
♦ Иитэ-саҕата биллибэт - 1) муҥурун киһи билбэт, наһаа киэҥ-куоҥ. ☉ Не имеющий видимых границ, безграничный, необозримый (напр., о просторах)
Иитэ-саҕата биллибэт ийэ дойдута миэхэ атыннык көстүбүтэ. «ХС»; 2) киһи кыайан быһаарбат, наһаа булкуллубут. ☉ Весьма запутанный. Иитэсаҕата биллибэт дьыала. Иитэ-саҕата суох - сиэри таһынан, аһара баран (хол., мөх). ☉ Сверх всякой меры, чересчур (напр., ругать, ругаться)
«Бу күтүр киэргэммитин, бэйбириэт ыстааннаах буола-буола», - диэн туох да иитэсаҕата суох мөҕөн барда. Эрилик Эристиин. Иитэ-саҕата суох айдаан - наһаа улахан айдаан, киһи тугу да гыныан булбат айдаана. ☉ Невообразимый шум-гам, гвалт, большой скандал. Уопсай иннигэр бэҕэһээ киэһэ иитэ-саҕата суох айдаан буолбут. Иитэ-саҕата суох бар - наһаалаа, аһара быһыылан. ☉ Не знать меры, преступать границы, выходить за рамки приличия. Бу уолаттар мэниктээн иитэ-саҕата суох бардылар
△ Киһи тылын истибэт буол. ☉ Не слушаться кого-л., не повиноваться кому-л.
Аҕабыыт [кинини дьиэттэн таһааттарарга] эппитигэр, Татыайык ордук иитэ-саҕата суох барбыта. Эрилик Эристиин

1. аат. Туох эмэ бэрээдэгэ ыһыллыбыта, булкуллубута; булкуллуу, ыһыллыы. ☉ Нарушение порядка чего-л., беспорядок, разбросанность, хаос. Бутукаай, буккуллуу бөҕө буолбут. Барыта бутукаай буолан хаалбыт
2. даҕ. суолт. Дөбөҥнүк булкуллар, булкуллумтуо. ☉ Легко поддающийся путанице, путаный. Иитэ-саҕата биллибэт бутукаай дьыала эбит

даҕ., фольк. Кыһаллан-мүһэллэн тэҥнээбит курдук, көбүскөнө, дэхси. ☉ Ровный, гладкий, совершенно плоский, словно старательно кем-л. выровненный
Иннибэр Иитэ-саҕата көстүбэт Киэҥ куйаар, киллэм куйаар Килэдийэн сытар. Ол уордаах кыладыма куйаар Ортотугар тиийээт, Айанныыр аартыгым Аан туманынан бүрүллэн хаалла. «Кыым»

аат.
1. полит. Ханнык да былаас, салайыы суоҕа. ☉ Безвластие, отсутствие всякого управления
Дьэ онон дьыала чуолаан тэрээһин бириинсибин халбаҥа суох олоххо киллэриигэ эбэтэр бас баттах барыыны, анархияны ытыгылааһыҥҥа түмүллэр. В. Ленин (тылб.)
2. көсп. Бэрээдэгэ, тэрээһинэ суох буолуу, иитэ-саҕата суох барыы. ☉ Стихийность в осуществлении чего-л., отсутствие организованности, полный беспорядок
Производство анархията бэйэтин миэстэтин хаһаайыстыбаны научнайдык, былааннаахтык салайыыга туран биэрбитэ. Л. Брежнев (тылб.)

даҕ. Көммөт токурдардаах, хас да сиринэн өҕүллэҕэстэрдээх (хол., кырдьаҕас киһи тарбаҕа). ☉ Изогнутый, немного согнутый в нескольких местах (напр., о пальцах рук старого человека)
Эмээхсин иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт, тырыттыбыт нэк истээх сону бакыртакыр тарбахтарынан бобо-хайа тутан, абырахтаан бөҕүөстэр. Эрилик Эристиин
Кырдьык да, үчүгэйдик одуулаатахха, бакыр-такыр лабаалардаах хаппыт үөт төрдүгэр оргуһуохха иилэн ыаҕастары сүкпүт кыыс турара көстөргө дылыта. Н. Якутскай

туохт. Тугу эмэ кистээн (дьон көрбөтүнэн) оҥор (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Делать что-л. тайно, под секретом (редко употр.)
Иһирэхтээн аһатта. ПЭК СЯЯ
Иһирэхтээн ыйытара. ПЭК СЯЯ
Иирсибит истэрин Иһирэхтээн иһиттэххэ, Буоһата суох боруок буолла, Аччыгый да аймааһыны тарта. А. Софронов
Илиэһэй уола Имньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса, Иирдэ-кутурда диэн Истиҥ-тастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов. Тэҥн. иһирэҕэлээ

аат. Эргэрэн тырыттыбыт, элэйбит таҥас элээмэтэ. ☉ Поношенная, ветхая одежда, отрепье
Кыракый Мундербек ытамньыйа былаан этэ-этэ, тиит хатырыгын курдук быччырыччы тардыталаабыт тараһатын иитэ-саҕата биллибэт буолбут бириһиэн хомуһуолун элэккэтинэн сабыта тардынар. Эрилик Эристиин
Оҕолор аҕаларын сураҕын истээри, үөрэ түспүттэрэ, ийэлэрэ буоллаҕына, бүрүнэн сытар бараан сонун элэккэтин нэһиилэ арыйан: «Сурук кэллэ диигин дуу? Ыл, тоойуом, аах! Хайдах сылдьар эбит», — диэн эмиэ чэпчээбит курдук буолбута. «ХС»

туохт.
1. Бэйэбэйэҕин кытта иилистэн хаал. ☉ Цепляться друг за друга
Биирэ тордуох маһын курдук, Иккиһэ - кус төбөтө. Иилэҕэстэһэн уп-уһуннук Ыраахтан соноон көстөр. С. Данилов
Бу да сырыыга бииртэн биир иитэ-саҕата биллибэт иирбэ-таарба боппуруостар иилэҕэстэһэн соһуллан истилэр. «Чолбон»
2. көсп. Утары этиһэ, хатыһа түс. ☉ Сцепиться с кем-л. (в драке, споре)
«Эн ардьааххын көрбөтөҕүм диир буолбаат?! Тоҕо сүргүнүй доҕоор, бу киһи!» - ийэм миигин көмүскэһэн, иилэҕэстэһэ түстэ. Р. Баҕатаайыскай

туохт., поэт. Киэҥ сиринэн нэлэһий, устата-туората биллибэттик тэнийэ көһүн (хол., тайҕа, тыа). ☉ Быть обширным, просторным, занимать большое пространство (напр., о равнине, лесе, тайге)
Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ыр. Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Араас кыыла алыстаабыт. Е. Иванова
Таптаан, таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын, Төрөөбүт төрүт дойдубун Түптээн-төлкөлөөн туойабын. Н. Туобулаахап
Иитэ-саҕата биллибэт Иитиллибит ийэ тыабын, Таптаан таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын Уруккутун-хойуккутун …… Туойан чугдаарар Күндү күнүм дьэ буолла! С. Зверев

туохт., кэпс.
1. Бөҕүөрбүт киһи курдук бытааннык, көнтөрүктүк тутун, хамсан. ☉ Делать что-л., словно окоченев от холода, медленно и неуклюже
[Ийэтэ эмээхсин] иитэ-саҕата биллибэт гына алдьаммыт, тырыттыбыт нэк истээх сону, бакыр-такыр тарбахтарынан бобо-хайа тутан, абырахтаан бөҕүөстэр. Эрилик Эристиин
Ланцев сөллүбүт обмоткатын ынчыктыы-ынчыктыы баанан бөҕүөстүөр диэри мин хочулуокпар холуодьастан уу баһан аҕаллым. И. Никифоров
«Бэйи, бэйи, тохтоо», — Сортуохап бөҕүөстэн сүһүөҕэр турда. А. Сыромятникова
2
көр бөлүөһүн. «Сергей, эн үчүгэй киһигин, ону мин билэбин, — [Кирилл] тыла бөҕүөстүбүт. — Эн миигин баалаама …… Уолаттар бүгүн миигин кыайдылар. Арыгынан кыайдылар». В. Яковлев