бадаалаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кырдьаҕас киһи бытааннык суруйан бадаалаппытын [Микиитэ] бытааннык салҕааттаан аахта. Амма Аччыгыйа
Маҥнайгы лиис бэчээтинэй буукубаларын үрдүнэн туора бадаалатан Бутукаай кэргэнин ахсаана суруллубут. Амма Аччыгыйа

даҕ. Христианскай итэҕэл биир салаатыгар сыһыаннаах. ☉ Православный
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа

мэлии диэн курдук
Мэлиир бурдук. Мэлиир табах.  Бутукаай дьоһумсуйан туран, холтуунуттан мэлиир табаҕы кытаахтаан ылан сыҥсыйда. Амма Аччыгыйа. Бары аһыырга бэлэмнэннилэр, иһиттэригэр ыһаарыллыбыт мэлиир бурдугу кутуннулар, итии чэйи истилэр. С. С а р ы г - о о л (тылб.)

туохт. Үктэнэр, турар сирдээх, үктэллээх буол. ☉ Иметь что-л., служащее подножием, подстилкой под ноги
Үллэр буор үктэллэнэн, Кырылас кумах кырыстанан …… Сөҥөн дьиппинийэн үөскээбитэ. С. Зверев
Убайдара Бутукаай Өндөрөй ааттаах мас ууһа. Кини бэс чараас араҥата эҥээрдэнэр, кыырпах көөбүлэ үктэллэнэр. Амма Аччыгыйа
Күн сирин дьоно Күөх от дэйбиирдэннэ, Үүнэр үтүө норуот Үҥэр күөх үктэллэннэ. С. Васильев

аат. Муннунан сыҥсыйарга анаан мэлиллибит табаҕы хаалыы сылдьар кыра иһит. ☉ Коробочка для нюхательного табака, табакерка
[Балыксыт оҕонньор] Туутун ылан, дүлүҥҥэ баран олорор. Холтуунун ылан тоҥсуйатоҥсуйа, табах сыҥсыйар. П. Ойуунускай
Бутукаай, дьоһумсуйан туран, холтуунуттан мэлиир табаҕы кытаахтаан ылан сыҥсыйда, симириктии түһээт, түҥнэри хайыһан баран ытырдан бытарытта. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. калта, халта ‘кожаный мешочек, носимый у живота; карман’

1. ыһылын диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Ыт туппутугар андаатар түүтэ ыһыллаҥнаан барда. Е. Макаров
2. дьүһ. туохт. суолт. Хас хамсаннаҕыҥ аайы тугуҥ барыта ыһылла, сахсайа түһэр курдук көһүн. ☉ Выделяться расхлябанной походкой, казаться растрёпанным, разболтанным
   Бутукаай тэйиччи тохтоон турар табаарыстарын диэки сүүрэн ыһыллаҥнаата. Амма Аччыгыйа
   Кириил киэргэнэриттэн соло булбат буолан хаалла, өтүүктэнэн ыһыллаҥныыр, одьукулуонунан ыстарынар. Огдо
   Буҕарҕана көтөн ыһыллаҥнаан тиийэн, бөлкөй талах төрдүгэр түспүтэ. СҮК

аҕыйаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор сылдьарын аҕыйатан, сытарын элбэттэ. Кини «манныгым сатаммат» диэн саҥарбат, «ыарыйдым» диэн ынчыктаабат, «түөһэйдэҕэ» диэҕи түөс-маас тылласпат. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бутукаай Өндөрөй, кырдьаҕас ээ, кини оччо бугулу кыайан охсуо суоҕа. Кини бугулун ахсаанын аҕыйата түһүөххэ», — диир биир үөрэнээччи. Амма Аччыгыйа
Биһиги холкуос сүөһүбүт аҕыйаҕын үрдүгэр, сүөһүнү аҕыйатарга этэр букатын алҕас этии буолар. М. Доҕордуурап
«Эн кустуургун аҕыйат, оччоҕо ынах сүтүө суоҕа», — диэн чаҕаарда мааҕыҥҥы куолас. Н. Заболоцкай

туохт. Муннугунан тыастаахтык салгыны эҕирий. ☉ Шумно втягивать носом воздух; всхлипывать
Дьөгүөрдээн килбигийэн, эрбэҕин көхсүнэн муннун туора сиэлийэн соттуммахтыыр, өрүтэ сыҥсыйар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар бэлэмнэнэн турбут курдук тэбис-тэҥҥэ өрө сыҥсыйан баран, миэстэлэригэр сукуҥнастылар. Н. Кондаков
Кыыс аргыый ытаан сыҥсыйбыта хайыы-үйэ ааһан, нус-хас буолла. Н. Заболоцкай
△ Муннугунан тугу эмэ сытырҕаа, өрө сыҥан ыл (хол., табаҕы). ☉ Нюхать что-л. (напр., табак)
Бутукаай холтуунуттан мэлиир табаҕы кытаахтаан ылан сыҥсыйда. Амма Аччыгыйа
[Никон оҕонньор] табаҕы мэлийэн баран, муннунан сыҥсыйара. «Чолбон»
ср. сыҥсы ‘плакать тонким голоском (о плаче женщины по усопшему)’, монг., халх. шиҥши ‘учуять, чуять (о собаке)’

туохт. Муннуҥ иһэ кычыгыланан, эмискэ төлө биэрэн муннугунан уонна айаххынан тыбыыр. ☉ Непроизвольно, с резким звуком выдыхать воздух носом и ртом, чихать
Бутукаай мэлиир табаҕы кытаахтаан ылан сыҥсыйда, түҥнэри хайыһан баран, ытырдан бытарытта. Амма Аччыгыйа
Дьиибэ [киһи аата] бүтүннүү бурдук буолан хаалбыт, хаста да ытырдар. С. Ефремов
Сибиинньэ бастаан ыалдьарыгар тумуулуур, мунна бүөлэнэр, ытырдар. МВИ ССАР
◊ Ытырдар от бот. — үксүгэр сииктээх сиргэ үүнэр, отут-алта уон сэнтимиэтир үрдүктээх, хойуу үрүҥ сибэккилээх эмтээх от үүнээйи. ☉ Растущее преимущественно во влажных местах лекарственное травянистое растение высотой тридцать — шестьдесят сантиметров, с белыми пышными цветочками, чихотная трава
Ытырдар от сииктээх сири талан, ходуһаларга, сэппэрээктэр саҕаларыгар үүнэр. МАА ССЭҮү
Ытырдар от куртах, оһоҕос ыарыытын, үөһүрүүнү эмтииргэ туттуллар. МАА ССКОЭҮү
ср. др.-тюрк. асур, тув. азырар, с.-юг. азырт ‘чихать’

сыһ.
1. Наһаа, олус. ☉ Очень, сильно, в значительной степени
Мин улаханнык куттанным: аны ампаар сууллан киһини баттыа дии санаатым. Н. Неустроев
Коля улаханнык кэлэйбит, абарбыт дьүһүннэннэ. Амма Аччыгыйа
Улаханнык кырдьа илигинэ ойоҕо өлөн хаалбыт. МНН
2. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэр курдук күүскэ (хол., ыарый) ☉ Сильно, изнурительно, теряя силы (напр., болеть)
△ «Атаҕыҥ төһө улаханнык ыалдьар?» — диэн аргыстаһан баран иһэн ыйыттым. Т. Сметанин
Маша, ийэтэ улаханнык ыалдьыбытын сэрэйэн, хараҕын уута бычалыс гынна. А. Никифорова
Оскуолаҕа киириэм иннинэ харахпынан улаханнык ыалдьыбытым. АЕД КЧ. Олус күүскэ, ыарыылаахтык (хол., оҕус). ☉ Очень сильно, болезненно (напр., ударять)
[Бурхалей] улаханнык быһыта сынньыллыы кэнниттэн хайдах буолбутун боруобаланан, илиитин-атаҕын хамсатан көрдө. Эрилик Эристиин
Мойот [Ньукулааскыны] көхсүгэ улаханнык оҕуста. Т. Сметанин
Эһэ улаханнык таптарда быһыылаах, охтон түстэ. «ХС»
3. Кыратык буолбатах, дорҕоонноохтук (хол., кэпсэт, саҥар). ☉ Громко, шумно (напр., разговаривать, говорить)
Өр соҕус буолан баран тулуйбатым, улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Бутукаай кумааҕыларын Микиитэ улаханнык ааҕан барда. Амма Аччыгыйа
Сорохтор улаханнык кэпсэтэллэр, Субу кулгаахпар иһиллэр. С. Васильев
♦ Улаханнык тутун көр тутун
Учуутал улаханнык туттубат. Амма Аччыгыйа
Тыа сиригэр таҕыстаҕына улаханнык туттар. НАГ ЯРФС II
◊ Улаханнык көр — хараххын киэҥник диэличчи көр. ☉ Смотреть, выпучив глаза, таращиться
Утары этитиэ суох курдук улаханнык көрдө. П. Ойуунускай
Мин муодарҕаан, соһуйан, улаханнык көрдүм быһыылаах. Н. Габышев