тыаһы үт. т. Күөрэгэй саҥатыгар маарынныыр кылгас нарын илигирэс тыас. ☉ Нежный дрожащий звук, похожий на трель жаворонка
Күөрэгэйдэр күрэхтэһэн, күн көрүн түһэрдилэр. Күнү быһа быыстала суох дьырдьыр-дьыр дьырылас ырыа. И. Гоголев

даҕ. Чэпчэкитик имиллэҥниир, имигэс; илигирэс. ☉ Мягкий, шелковистый, струящийся
Кыыс ньылыбырас солко былаата сиигирэн хаалла. Л. Попов
Сып-сымнаҕас ньылыбырас гына имиллибит түнэттэн Хаттыана эмээхсин Ньырбачааҥҥа таҥас тигэн барбыта. Далан

I
титирээ диэнтэн холб. туһ. Микиитэ икки тобуга титирэһэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс күлүгүрэн көстөр уп-уһун кыламаннара титирэстилэр. Д. Апросимов
Кыараҕас далга икки ынах титирэһэ тураллар. И. Никифоров
II
даҕ. Түргэн-түргэнник титирээн ылар; илигирэс (хол., куолас, илии). ☉ Дрожащий; дребезжащий (о голосе, руках)
Убураан ыллыҥ. Убураатыҥ. Мин титирэс уоспуттан. С. Данилов
Титирэс илиитинэн табах ылан тарта. Н. Габышев
Кини сору-муҥу көрбүт титирэс куолаһынан үрүтүөһэ саҥаран киирэн барда. А. Фадеев (тылб.)

даҕ., үрд. Сүрдээх, сүүнэ, модун (үксүгэр ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Внушительный, громадный, могучий (в основном о каких-л. природных явлениях)
Күрүлэс чыҥыс тыастардаах Сүллэр этиҥ сүллүүлээх, Сүүлэр былыт өрөгөйдөөх, Илигирэс ичигэстээх Ибир самыыр көлөһүннээх. С. Зверев
Бу, чыҥыс тымныы дойдутун Урааҥхай саха өбүгэм, Отуутун уотунан ититэн, Улахан мөҥүөн олоххо, Билиҥҥи көлүөнэ дьоннорго Бэлэмнээн кэбиспит эбит. Л. Попов
Биһиги киһибит иннигэр …… Чыҥкыныыр чыҥыс халлаан уола Чуҥкунуур Чуура бухатыыр Соҕотохто суодас гына түстэ. С. Васильев
◊ Чыҥыс Хаан миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, киһи дьылҕатын, бүтүн олоҕун быһаарар таҥара. Аһыныгаһа суох, тыйыс, көрдөһүүнү-ааттаһыыны ылыммат диэн итэҕэйэллэрэ. ☉ По поверьям: одно из древних якутских божеств, является властителем рока и судьбы, отличается жестокостью, непреклонностью, беспощадным, неумолимым, твёрдым нравом
Чыҥыс Хаан ыйааҕа, Одун хаан оҥоруута (өс хоһ.). Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс Хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чыҥыс Хаан ыйааҕыныы, Чыҥкынас тыалтан тыыннанан, Саймаархай салгынтан санааланан Саха урааҥхай барахсан …… Үгүс үйэлэргэ үөскээбитэ дэһэллэр. С. Зверев
ср. джаг. чиҥгиз ‘великий, сильный’

I
дьырылаа I, диэнтэн холб. туһ. Ырыа чыычаахтар самыыр үгэнигэр им-ньим барбыт бэйэлэрэ, «хата дөбөҥнүк ааста» диэххэ айылаах тиэтэйэ-саарыйа ыллаан дьырылаһаллар. Амма Аччыгыйа
Суол кытыытынааҕы ойуурдар истэригэр чыычаахтар чыыбырҕаһаллар, сорохторо ордук тылга-өскө тииспиттии, ыллаан дьырылаһаллар. Эрилик Эристиин
Этин сааһын устун ынырык ыарыы сүүрээннэрэ дьырылаһан тиийэн атаҕын тарбахтарын быһыта-быһыта эмпэхтииллэр. П. Чуукаар
Элиэлэр сэтэрээбит курдук омуннаахтык кистэһэн дьырыластылар. В. Короленко (тылб.)
II
даҕ.
1. Биир тэҥ нарын, илигирэс (үксүн чыычаах ырыатын, хомус тыаһын туһунан). ☉ Нежный, звонкий, переливчатый, дрожащий (обычно о пении жаворонка и звуке хомуса)
Билигин даҕаны күн кылбайа тахсыыта бу алааска хомус сүр кэрэ дьырылас тыаһын истэллэр. Ол хомус тыаһа үчүгэйгэ иһиллэр дииллэр. И. Гоголев
Толоон ньуурун күндү көбүөрүнэн тилэри тардыммыт. Ол дьэрэкээн ойуулаах көбүөр үрдүнэн күөрэгэй дьырылас куолаһа тохтоло суох кутуллар. Р. Кулаковскай
2. Үчүгэй, сытыы, күүстээх (сыт туһунан). ☉ Приятный, острый, резкий, сильный (о запахе)
Бүөтүр …… көтөҕөн ылла, ахтыбыт доҕорун, уураата сыпсылаас, сымнаҕас уоһуттан, сыллаата сүүһүн үрдүнэн түүтэхтэммит дьырылас сыттаах баттаҕын. Н. Габышев
Мас-от тиллэн, симэһинэ ситэн, үнүгэһэ үүнэн, хатырыга хаҥаан сылаас сымала дьырылас сытынан сыһыыныхонууну бүтүннүү тунуйбут. «ХС»

аат.
1. Өрүс, үрэх уутун сүүрүгэ; сүүрэр хайысхата. ☉ Поток, течение реки, речки; направление такого потока, течения
Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ аллараа сүүрээнэ уонна төрдө — ханна да суох аан сирэм (заповедник). И. Данилов
[Уу] Күн аайы үөрдүһэн, хаҥаан Күүһүрэн иһэр кини Сиэттиһэн, холбоһон ахсым Сүүрээн буолан күрүлүүр. Баал Хабырыыс
2. Уста сытар кыра үрүччэ, сыккыс уута; сүүрэр хайысхата. ☉ Течение маленькой речушки; направление такого течения
Оксана күөлтэн түһэр сүүрээн диэки оргууй хааман киирбитэ. Суорун Омоллоон
Орто Салаа таһыгар, биир, кыракый хайа аппатын курдук, сүүрээн баар. Н. Якутскай. Тыаҕа тииттэри быыһынан Тыргылла тыгар сүүрээн, Сибиир киһитин Сүллүстүгэс сүүһүнүү, Эниэлэнэн, көмүктэнэн Эрийэ-буруйа устар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Общественнай-политическай үлэ, литература, наука ханнык эмэ хайысхата, салаллыыта. ☉ Течение, направление общественно-политической, литературной или научной деятельности. А. Софронов саха поэзиятыгар лиирикэни, маассабайдык ылланар ырыаны, публицистическай сүүрээни саҕалаабыта, пуорма өттүнэн фольклортан биллэрдик сыҕарыппыта. «ХС»
Духоборчество диэн 17-с үйэ бүтүүтүгэр Россияҕа үөскээн сылдьыбыт элбэх ахсааннаах религиознай сүүрээннэртэн биирдэстэрэ. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ баран иһиитэ, устуута; ол хайысхата (хол., олох, сабыытыйа). ☉ Ход, развитие, протекание чего-л.; направление такого протекания (напр., жизни, событий)
Ньылаҥнааһын диэн — олох биир уустук сүүрээнэ. И. Бочкарёв
Киһи олох олороору төрүүр. Айылҕа тыһы, атыыр сүүрээннэртэн силбэһэн турар. А-ИНА ДьБО
Чуолаан сити сымыйа доҕоттор ыччакка эн араас сүүрээннэри ырыта барыма диэн өйдөтө сатыыллар. В. Ленин (тылб.)
◊ Салгын сүүрээнэ — салгын хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Поток воздуха; направление такого потока
Араас сибэккилэр, ситэ үүнэннэр, халдьаайы иэнигэр, ходуһаҕа, илигирэс салгын сүүрээниттэн киһиргээбиттии, дьиэрэҥкэйдиир, эҥин дьикти өҥнөрүнэн суһумтуйан долгулдьуйа халкыыр буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аринин иннигэр остуолга умайар чүмэчи уота, салгын сүүрээниттэн, ардыгар дьиктиргээбиттии чыпчыҥныыр, сороҕор сирэйин өҥөйөн көрүөн баҕарардыы, кини диэки иҥнэҥниир. «Кыым». Саҥа сүүрээн — ускуустубаҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар о. д. а. сонун, урукку өттүгэр суох хайысха. ☉ Новое направление в каком-л. виде деятельности (напр., в искусстве, сельском хозяйстве)
Муосчут диэн туһунан идэ үөскээбит. Кинилэр үлэлэрэ ускуустубаҕа саҥа сүүрээни киллэрэр. ГКН МҮАа
Емельян Михайлович Ярославскай куруһуокка сылдьар, салайар буолуоҕуттан ыла, саҥа сүүрээн киирбитэ. «ХС»
[Г.Н. Фёдоров] 70-с сыллардаахха оттооһун технологиятыгар саҥа сүүрээни саҕан киллэрбитэ. «Кыым». Хаан сүүрээнэ — хаан тымыр устун хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Кровоток
Хаан сүүрээнэ личииҥкэни тыҥаҕа тириэрдэр. ББЕ З