1. нареч. явно, открыто; наяву (показываться, являться — по народному поверью — о злых духах, привидениях); илэ да, кистээн да и тайно и явно; илэ көһүн = показаться наяву; илэ хаамп = ходить открыто; илэ сырыт = (или сүүр =) появиться наяву; 2. самый настоящий; илэ түөкүн отъявленный мошенник; илэ абааһы самый настоящий чёрт; илэ бэйэтинэн самолично, собственной персоной; илэ бэйэтинэн кэллэ он прибыл лично, собственной персоной; илэ хараҕынан көрбүт он видел собственными глазами; илэ чахчы сущая правда # илэ тахсыбат диал. мало пользы, нет отдачи; бүгүн илэ тахсыбатым сегодня я сделал мало полезного.

прям., перен. вид, облик; дьүһүн-бодо буолбут ! что за вид!

из словаря Пекарского: доброе согласие, приязнь, дружба, любовь, мир, спокойствие, миролюбие ( = эйэ, ил-эйэ) ил хааннарынан көрсөннөр - с искренними чувствами встретившись; ласково, приветливо глядя друг на друга, милуясь друг с другом. Я.: кини биэрэр туохха да иэҕэлдьийбэт или-эйэни он дарует непоколебимый мир.

нареч. совершенно явно; күрүлэс күн ортотугар илэ-бааччы көстөр не таясь, появляется средь белого дня (напр. о привидениях —по народным поверьям); кини илэ-бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал.

не таясь, не скрываясь, открыто; илэ-бодо сиэбитэ он уволок его открыто, не таясь (по народным поверьям — о злых духах, привидениях). илэй-балай : илэй-балай тыллас= (или эрт =) говорить невпопад, некстати; говорить невразумительно.

см. илэ-бааччы .

см. илэ-бааччы .

a. clear, open, revealed, obvious

n. appearance; дьүһүн-бодо n. appearance

n. friendship, amity, peace; илдьит n. ambassador

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ

сыһ.
1. Субу баар курдук (көһүн, иһилин). ☉ Совершенно явно, воочию, отчетливо (показываться, слышаться)
Сүбэлиирэп хамаандалыыр саҥатын илэ бааччы истибиттэр үһү. Амма Аччыгыйа
Олоҕо, килбиэннээх дьүһүнэ-бодото, үлэтэ илэ бааччы көстөн кэлэргэ дылы. С. Зверев
Ол түүлгэ мин кэнники моһуогурууларбын илэ бааччы көрбүт курдук саныыбын. А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. илэ-бодо
2. 2. Ким да мунаарбат гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, по-настоящему
Кимиэхэ да хотторбот модун күүстээх уопсастыба буолара илэ бааччы көстүбүтэ. Амма Аччыгыйа
Саас ийэ илэ бааччы салаллан иһэр. Эллэй
Итинтэн бэттэх Нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. илэ-бодо 3

аат. Сирэй бэйэтэ; дьиҥнээҕэ (билигин дэҥҥэ тут-лар). ☉ Внешний вид, облик; истинное лицо, сущность
Хайа уонна сыты сыттан араара, кыыллар илэ бодолорун көрө үөрэниэ этэ [ыт]. И. Федосеев
Саха киһитэ хаһан өрүс түгэҕин киирэн көрбүтэ баарай? Өрүс түгэҕэ кини санаатыгар хаһан да бэйэтин илэ бодотун арыйан көрдөрүөх туһа суох, онно туох эрэ киһи билбэт кистэлэҥэ, сааһын тухары арыллыбат таабырын баар курдук. В. Яковлев
♦ Илэ бодоҕун тардын көр бэйэ бодоҕун тардын
Литература сайдан, илэ бодотун тардынан истэҕин аайы ити ньыманан муҥурданыы уурайан, хартыына уларыйан иһэрин прозаическай айымньылартан дьэҥкэтик көрөбүт. ФЕВ УТУ
Дьэ, хата, өрөччүчөрөччү туттан, илэ бодоҕун тардынан ис. Билигин Валентина сарыысса дыбарыаһыгар киириэхпит. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ тас быһыыта-таһаата, тас көстүүтэ. ☉ Внешний вид, облик чего-л.
Кинилэр тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
Үтүө-кэрэ сэбэрэлээх, толуу-толомон бодолоох киһини ким барыта кэрэхсиир. «Кыым»
[Кунанбай] уордаах бодото дьэбин уоспут. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Киһи майгыта-сигилитэ. ☉ Характер, нрав человека
Киһи бодотун сүтэрбит киһи. «ХС»
Бу биһиги атыыһыт, баай кинээспит бодото. М. Доҕордуурап. Тэҥн. дьүһүн
ср. тюрк. бод, бос, бой ‘тело’
♦ Бэйэ бодоҕун билин — бэйэҥ күүскүн, кыаххын билин. ☉ Надеяться только на себя
Бэйэ бодоҕун билинэн киирис. Тустууга бэйэ бодоҕун билинэн киирис. Бэйэ бодоҕун киллэр көр бэйэ. Оһуокайга аатын эрэ нукулдьуһан иһэр дьон бэйэ бодолорун киллэринэ охсон, түһүлгэлэрэ холку-наҕыл бэйэлээхтик хотолдьуйа долгуйан барда. С. Федотов
Поэт, үлэһит киһи бэйэ бодотун киллэринэр. Эрчимэн
Бэйэ бодоҕун тардын көр бэйэ. Бэйэ бодону тардынан, сэрэхтээхтик да буоллар сыыдамнык туттарга тиийэҕин. «ХС»
Бэйэ бодоҕун тардын, киэп киэлигин киллэр. Ньургун Боотур
Ийэккэ, бэйэ бодоҕун тардын — тойонуҥ Быыпсай обургу кэллэ... Суорун Омоллоон
Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ көр бэйэ. Эр киһи бэйэ бодотун түһэн биэрэрэ сүрүкэтэ бэрт буоллаҕа. Н. Заболоцкай

аат. Киһи тас көрүҥэ, бүтүннүү көстүүтэ. ☉ Весь наружный вид, облик кого-чего-л.
Үс быраат дьүһүннүүн-бодолуун, майгынныын-сигилилиин тус-туспа дьоннор. Амма Аччыгыйа
Маппыр хайдах эрэ сылгы курдук дьүһүннээх-бодолоох, уһун көҕүллээх баттахтаах, даллаҕар кулгаахтаах, адыгыраабыт араҕас бөдөҥ тиистэрдээх, боллоруттаҕас уостаах. Л. Попов
Бадарааҥҥа икки хоммут, төбөтүгэр кус сымыыттаабыт киһитэ Таҥас-сап, дьүһүн-бодо, быһыы-тутуу - туох аанньа буолуой?! Т. Сметанин

I
ил гын - 1) саба биэр, сайа оҕус (салгын туһунан). ☉ Обдавать, веять, нежно касаться (о ветре, воздухе)
[Күн] ситэ уоттана илик буолан, сүрдээх сылаанньыгас сөрүүн, сайаҕас салгын киһи сирэйигэр ил гына түһэрэ чэбдигэ, сэргэҕэ олус. А. Софронов
Дөрүн-дөрүн сөрүүн салгын киһи сирэйигэр эйэҕэстик ил гынан ааһар. Амма Аччыгыйа
Хантан эмэ муҥ саатар Сөрүүн салгын ил гыммат. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп. хамсаан, күөдьүйэн кэл. ☉ Приходить в состояние волнения, возбуждения, движения
Уол сүрэҕэ итиинэн ил гынна. А. Сыромятникова
Долгуйуу… Адьас умнуллубат да баҕайы эбит. Уруккуу-урукку түүнүгүрбүт өйдөбүллэр дьапталҕаларын түгэҕиттэн туох эрэ ил гынна. Н. Лугинов; ил курдук - итиинэн саба биэрэр, сылаас (салгын, тыал туһунан). ☉ Теплый, обдающий теплом (воздух, ветер)
Хоту диэкиттэн күрүс-күрүс сайыҥҥы ил курдук сып-сылаас тыаллар үрэллэр. «Чолбон»; ил салгын - итии салгын, итиинэн илгийэр салгын. ☉ Обдающий теплом воздух
Илигирии сиэттиһэн, Ил салгын иэнигийэн Ийэ сири сылыппытыгар, Эйэҕэстэй алааспар Эйээриэҕиҥ, эдэрдээр! Саха нар. ыр. III
II
аат. Эйэлээх буолуу; бэйэ икки ардыгар этиспэккэ-охсуспакка, өстөспөккө нус-бааччы сыһыаннаһыы. ☉ Дружественные, мирные, спокойные отношения между кем-л. [Аайта:] Мотя, эн биһиги илбитин харыстыыр буоллаххына, Аны миигиттэн тугу да ыйытыма. И. Гоголев
Иллээҕэр эйэҕэс сүрэхтээх, Өстөөхтүүн көрсүһэр күрэхтээх, Ийэ сир эйэлээх олоҕун, Эн курдук, көмүскүү туруохпут! Күннүк Уурастыырап
Тахсарын кэтэһэр Таптыыр да сибэкким, Ардыгар ил эстэр Аргыһа эбиккин. С. Тимофеев
ср. тюрк. ел, ил 'народ, племенной союз; государство; мир, согласие'

сыһ.
1. Кистэммэккэ, саспакка, аһаҕастык. ☉ Не таясь, не скрываясь, открыто
Улахан, уулаах баайдар өлөөрү-сүтээри гыннахтарына, үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан аттанан …… илэ-бодо дибдитэн иһэллэрин көрөллөр үһү диэн бар дьоҥҥо ынырыктаах сурах тарҕаммыт. Күннүк Уурастыырап
Миигин өлөрөргө саагыбар оҥостоллор. Барыта илэ-бодо барбыт эбит. Болот Боотур
Ол тойоттору кытта илэ-бодо тоҕо охсуһар буолаҕын? М. Доҕордуурап
2. Субу баар курдук. ☉ Наяву, вполне наглядно
Олоҥхо, остуоруйа номоҕо бүгүн илэ-бодо биһиги олохпутугар кэлбитин саныахха эчи тоҕо баҕас үчүгэйэй, үөрүүтэй! Суорун Омоллоон
Уол утуйбута дуу, түлээҕирбитэ дуу, кыыһа адьас бу илэ-бодо тиийэн кэлэн истиҥтэн истиҥник сипсийэр. Далан
Ийэ хараҕар Таня саҥардыы хааман түөрэҥниирэ, быычыкайкаан ытыһын охсон таһырҕатара …… илэ-бодо көһүннэ. М. Доҕордуурап. Тэҥн. илэ бааччы
1. 3. Киһи итэҕэйэр гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, в самом деле, явно
Имэҥнээхэй тымныыбыт Илэ-бодо эргийдэ, Ийэлээхэй сирдэрбит Ирбэт мууска иҥиннэ. А. Софронов
Тэҥнээн көрдөххө, адьас дуона суох былааны кыайбаттара илэ-бодо көһүннүлэр буолбаат. С. Зверев. Тэҥн. илэ бааччы 2

көр элэ-была
Күбүрүнээтэр тойоҥҥо Этэр илэ-была тылбытын Иһитиннэрээри Этэн-тыынан эрэбит. Саха нар. ыр. II
Илэ-была тылбын этэрбэр тиийдим. С. Васильев
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ илэ-была тыллара бараммыт. «ХС»

илэ-сала көт (түс) - 1) эрчимнээхтик, харса суох ылсыс (үксүгэр көмөлөһөн). ☉ С готовностью принимать участие во всем, проявлять большую активность
Уопсастыбаннай үлэҕэ илэ-сала түстэ.  «Өстөөхтөр өскөтө чугаһыыр күннээх буоллахтарына, нэһилиэнньэ кинилэргэ илэ-сала көтүө суохтаах», - диир кини түмүгэр. КА СДьДь; 2) кыһаныгас, аламаҕай, болҕомтолоох буол; көмөлөһө, кыһалла сатаа. ☉ Быть предупредительным, любезным, услужливым
Силиппиэн Моотуостуун, икки огдообо, таптаһан илэ-сала көтүспэтэллэр да, бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн, син олоруохтара эбитэ буолуо. Софр. Данилов
Миигин үөрэ-көтө, илэ-сала көрүстэ, дорооболоһон, илиибин өр сахсыйда. Доҕордоһуу т. Бу өйдөөтөҕүнэ, биэнсийэ тахсыбыт кэннэ дьон киниэхэ сыһыана, арааһа, биллибэтинэн уларыйан иһэр эбит. Аны уруккуларын курдук илэ-сала көппөттөр. «Кыым»; 3) сөбүлээб. албыннаһан бэрт буола сатаа. ☉ Льстить кому-л.; угодничать, лебезить, подхалимничать перед кем-л.
Колчакка илэ-сала көтөн даҕаны үгүөрү дуоһунаска тиксибэтэҕэ. Софр. Данилов
Мантан ыла өһү-сааһы өһүлэн, кини этэрин утарбакка илэ-сала көттөххө сатаныыһы. Болот Боотур
Сордоох! Ити Дьокуускайга мунньахха киирэн аҕыйахтыы хонукка сэмдэлиһэр атастаргын биитэр манна илэ-сала көтөр дьонноргун доҕотторум дии саныыгын дуо?.. Софр. Данилов. Тэҥн. илин-кэлин түс

көр илэ бааччы
Икки ааттаах ойуун олорор сирдэрэ чугаһаабыта илэ-чахчы биллэн барда. Н. Якутскай
Тыа сиригэр ыалга киирдэх аайы, олох көммүтэ илэ-чахчы харахха быраҕыллар. Ф. Софронов
Тыл көмөтүнэн бу курдук киһи хараҕар илэ-чахчы нэлэс гынан арылла түһэр муора улуу көстүүтүн ойуулааһын суруйааччыга эрэ кыайтарбат суол. Эрчимэн

сущ
(мн. ч. нет)
уу түгэҕинээҕи былыык