сов. кутуллан таҕыс; # отольются кошке мышкины слёзки погов. харах уута иэстэбиллээх буолуо.

даҕ. Иэстэбиллээх, сэттээх-сэлээннээх. ☉ Влекущий за собой возмездие, наказание
Кэнэҕэһин кэнэҕэс, Хойутун хойут, Бу кэрэ дойдуну Килбиэннээх күнүн Кэстэрэн ааһарым Кэнчиэлээх буолуо дуо? Таллан Бүрэ
Итиэннэ соруйан иһити киртитэн миэхэ хайа сатанарынан элбэх үлэни таһаара сатыыллар. Бу миэхэ кэнникинэн куһаҕан кэнчиэлээх буолуо диэн өйдүүр этим, кырдьык да, оннук буолбута. М. Горькай (тылб.)

сыһ. Иэстэбиллээх буолар гына; иччилээхтик. ☉ Так, чтоб влекло за собой возмездие; проникновенно
[Даайыс:] Сэттээхтик да дьаабыланан эрэҕит ээ. А. Софронов
Кинээс тэлгэһэтигэр баайыллан турар сүүнэ улахан үрүҥ оҕус илин атаҕынан буору хаһа-хаһа, иччитин ыҥырардыы сэттээхтик айаатаабыт үһү. И. Гоголев
Эдэр барахсан эбиккин, улаханнык, сэттээхтик саҥарыма диэн буойардыы эппит. А. Бродников

даҕ. Иэстэбиллээх; иччилээх (тыл, саҥа туһунан). ☉ Влекущий за собой кару, возмездие; вещий, проникновенный (о слове, речи)
[Нүһэр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр Сүүһүн ортотугар туоһахталаах Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэтүллэ лиҥкинэччи мөҥүрээбитэ. И. Гоголев
Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Эрилик Эристиин
[Боккуой эмээхсин] Ылдьаана эмээхсин кэлбитигэр, ити сэттээх тыллаах күтүргэ тугу көрдөрөөрү, кими быһа этиттэрээри гынарын сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова

сыһ. Итэҕэс, ситэтэ суох, тиийбэт гына, тутахтык. ☉ Недостаточно, неполно, половинчато
Охоноос туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, туора үҥкүрүйбэхтээн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Этэр, сүбэлиир дубук эбит бу түбэлтэҕэ. Софр. Данилов
Наһаа туттунан дубук суруйуу хоһоону, кэпсээни эмиэ сымыйа өҥүнэн кырааскалыыр кутталлаах. Эрчимэн
♦ Дубук тутун кэпс. - кыаххын ситэ туһаммакка хаал, кыайа-хото оҥорума. ☉ Не доделать, делать что-л. недостаточно, не полностью, не доводить до конца; не суметь использовать свои возможности сполна
Өстөөххө дубук туттар куруутун иэстэбиллээх буолар эбит. Софр. Данилов
Субу ситэ кэбэн ылыахча буола-буола, туой дубук туттан биэрэн иһэр. С. Федотов
[Аргыылап:] Атын үчүгэй аты талан ылбаккабын. Туй-сиэ, дубук туттан кэбистим. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ куһаҕан содуллаах буол, тугунан эмэ толуктан, иэстэн. ☉ Иметь отрицательные последствия, оборачиваться чем-л. плохим
Үтүө сыһыан, үчүгэйи баҕаран көмөлөһүү, көстүбэт кэрдиини аһара бардаҕына, төттөрүтүнэн туолуйуон сөп. Н. Лугинов
Кини бу дьыала тугунан туолуйан тахсан эрэрин өтө сэрэйэн улаханнык ытырыктатан барда. В. Протодьяконов
Бу иэстэбиллээх чуумпуруу, бу сотору тугунан эрэ туолуйан тахсыахтаах. С. Никифоров
2. Тугунан эмэ туол, толору буол. ☉ Быть наполненным чем-л. [Глафира] кэнники мунчаарыынан туолуйбут сугун харахтара арыый сырдаабыт курдук буолбуттар. Л. Попов
Тэлэллэр уулусса туората Быспакка дьонунан туолуйда... С. Васильев
Балаакка иһигэр им-дьим туолуйар. В. Миронов

даҕ.
1. Төһө эмэ төлөнөрдөөх, сыаналаах, төһө эрэ харчыга турар. ☉ Оплачиваемый, платный
Үлэм ыарахан, түбүктээх буоллаҕа дии, ол иһин үрдүк төлөбүрдээх этэ. КФА СБ
Эһиил оскуолатын бүтэриэхтээх Кристина үөрэх төлөбүрдээх буолбутуттан сүөм түһэр. «Чолбон»
Уопсастыба бүттүүнэ биир тэҥ үлэлээх уонна биир тэҥ төлөбүрдээх биир хонтуора уонна биир баабырыка буолуоҕа. В. Ленин (тылб.)
2. Туохха эмэ харда быһыытынан оҥоһуллар, хардалаах. ☉ Имеющий оплату, отдачу
[Дуолан Хара:] Үчүгэй төлөбүрдээх, куһаҕан иэстэбиллээх. И. Гоголев
Бу харах уута, тохтубут хара хаан, тыыннаах тулаайахтар аһыылара, сордоро-муҥнара мээнэ хаалыа суоҕа, иэстэбиллээх, төлөбүрдээх буолуоҕа. В. Иванов
Уруок …… матырыйаала оҕо толкуйун тобулардыы төһө дакаастабыллаахтык, утумнаахтык, түмүктээхтик бэриллэр да, соччонон төттөрү төлөбүрдээх (өйдөнүмтүө) буолуон сөп. СОТТҮө
◊ Төлөбүрдээх уоппуска — үлэлиир тэрилтэҥ төлүүр уоппуската. ☉ Оплачиваемый отпуск. Төлөбүрдээх уоппуска тэрилтэҕэ алта ый быыстала суох үлэлээбит кэнниттэн бэриллэр
□ Сокуон көмүскэлинэн, хат дьахталларга уонна ийэлэргэ төлөбүрдээх уоппускалары уо
д. а. чэпчэтиилэри биэриини …… киллэрэн туран, ийэҕэ уонна оҕоҕо материальнай уонна моральнай өйөбүлү оҥоруунан хааччыйыллар. САССРК. Төлөбүрдээх үөрэх — харчы төлөөн үөрэнэр үөрэх. ☉ Платное образование
Төлөбүрдээх үөрэх, истипиэндьийэ сотуллубута сорох-сороххо күүтүллүбэтэх өттүттэн охсуулаах буолла. Н. Габышев

аат. Дьиэ кыылын уопсай аата; кыра сиэмэх кыыл-сүөл. ☉ Общее название домашних животных; мелкие хищные звери, грызуны
Халыҥ тириибин хайыттардыҥ, ыкка-куска сиэттэрдиҥ, абааһы кыыһыгар атаҕастаттыҥ. Саха фольк. Бу туохпут ыта-куһа булла, дьон ыта да суох олороллор. Р. Кулаковскай
Костя сыарҕалары, көлөлөрү, ыттары-кустары үрдүлэринэн ойуолаан, оскуола кирилиэһиэгр биирдэ ыстанан кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
♦ Ыт-кус курдук өлбүт (өлөр) кэпс. — сиргэ-тыаҕа өлбүт, ханна өлбүтэ биллибэт, хараллыбакка хаалбыт. ☉ Пропасть без следа (букв. умереть как собака)
Мин да иэстэбиллээх киһи буолуом, ыт-кус курдук өлөрөн кэбиһиэҥ суоҕа. Саха фольк. «Аны баҕас ыт-кус курдук өлбөт киһи буоллум, өллөхпүнэ даҕаны булуллан хараллыам», — диэн кини эрэммит. ВНЕ НЭНь. Ыт-кус ыһыаҕа буол кэпс. — ыһыллан-тоҕуллан, сүтэн-оһон, баранан хаал, аҕыйаа (хол., баайы-дуолу этэргэ). ☉ соотв. быть пущенным на ветер (напр., о состоянии, богатстве)
Ньирэйдэр үстэн биирдэрэ өллө быһыылаах, бачча баай тоҕо туһата суох ыт-кус ыһыаҕа буола турарый? ВМП УСС. Ыт-кус ыһыаҕа оҥор кэпс. — үбү-аһы, баайы-дуолу туох да туһаҕа таһаарыма, ыһан-тоҕон, матайдаан симэлитэн кэбис. ☉ соотв. пускать на ветер
Ыһыллыы саҕана, холкуос баайа дии-дии, ыт-кус ыһыаҕа оҥорбуттара. «Кыым»
Төрөппүттэрэ үйэлэрин тухары муспут баайдарын-дуолларын ыткус ыһыаҕа оҥорботоллор бэрт буолуо этэ. «Чолбон»

I
ый. солб. аат
1. Саҥарааччы бэйэтиттэн тэйиччи баар предмети, көстүүнү, буолар дьайыыны ыйан көрдөрөрүгэр туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на что-л., находящееся или происходящее поодаль, на расстоянии от него (вон тот)
Байбааскы ол өтүөстэнэн иһэр ээ. П. Ойуунускай
Көхө ол баар. Софр. Данилов
Көр, ол эбэбит букатын бу эҥэлдьийэн сытар. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы бэйэтиттэн көстүбэти, атын сиргэ баары, буолары ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда говорящий указывает на что-л., происходящее или находящееся вне поля его зрения, в другом месте
Ол куоракка үлэлии сырыттаҕыҥ дии? Амма Аччыгыйа
Мин ону [хартыынаны] баран аҕалыам. С. Ефремов
Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини. С. Данилов
3. Урут буолбут, буола турар эбэтэр буолуохтаах кэми ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на уже прошедшее по времени или предстоящее действие
Ол хойут хайаан да иэстэбиллээх суол буолуо. Эрилик Эристиин
Ол турдаҕына саалар тыастара бытарыспахтаатылар. Н. Заболоцкай
Ол кэмҥэ кэргэниттэн кыыс оҕо төрөөбүт. «ХС»
4. Этиини күүһүрдэргэ, этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для усиления или подтверждения высказываемого
Ол төһөнү иэс көрдүүгүн? Н. Неустроев
Бүгүн ол Уйбаан уолу дэлби мөхтүм. Софр. Данилов
Эн кыра оҕо буолбатаххын, ону өйдүөх тустааххын. С. Ефремов
♦ Ол айыыта онон көр айыы I
Сүөдэр халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. Амма Аччыгыйа
Айанната турбут, ол айыыта онон, төннүбэтэх. Н. Босиков
Кыыһа мааҕын оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай. Ол былаһын тухары — ол кэм, буолар кэм устатыгар. ☉ На протяжении всего этого, всё это время
Ол былаһын тухары киһим биир да тылы саҥарбатаҕа. Ол дойду — анараа дойду диэн курдук (көр анараа). Эмээхсин өлөн баран, «ол дойдуга» хоолдьуга табатын миинэ сылдьыахтааҕын чахчы итэҕэйэр. Болот Боотур
Ол дойдуга аттан көр аттан II. Өлөргө эрэ тиэтэйбэппин, өтөрүнэн ол дойдуга аттанар санаа суох. Софр. Данилов. Ол дойдуну бул — өл. ☉ Умереть
Аадаҥ кэнниттэн аҕыйах сылынан Лэгиэн эмиэ ол дойдуну булбута. Күннүк Уурастыырап. Онон-манан кииримэтахсыма сөбүлээб. — була сатаан саҥарыма, хал оҥорума. ☉ Не испытывай моё терпение, не надоедай (просьбами, вопросами)
Онон-манан киирбэтин-тахсыбатын, аны хонор хоноһотун мин аспынан аһатан хоннороору гыммыт дии. А. Софронов
◊ Ону ол диэбэккэ — туох буоларын кэрэйбэккэ, туохтан да иҥнибэккэ. ☉ Несмотря на то, что
Халгыйдар кыыстара Настаа, ону ол диэбэккэ, туоҕа да суох киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Н. Босиков
Тамара Петровна ыалдьыбыт этэ, ону ол диэбэккэ, оҕобун көрөн, Дьокуускайга ыыппыта. «Кыым»
др.-тюрк., тюрк. ол
II
аат сыһыан т.
1. Саҥарааччы этиллибиккэ утарсар, сөбүлэспэт сыһыанын күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает и усиливает возражение, несогласие, отрицательное отношение к содержанию высказывания
Мин ханна сир өтөбүн, ол! Амма Аччыгыйа
Ол халбаҥа суох таптал диэн эн тугу этэҕин? С. Ефремов
△ Ардыгар мөлтөтүллэн, ыйытыыны эҕэн чуолкайдыыр, күүһүрдэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда наделяется оттенком выделения и усиления вопроса
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
Ону мин хайдах өтө көрөбүн? В. Яковлев
Ол ханнык Ньукулайый? М. Доҕордуурап

I
аат. Убаҕаһы ытыйар (хол., күөрчэх оҥорор, сүөгэй иирдэр) тэрил. ☉ Мутовка (напр., для приготовления взбитых сливок, сбивки сметаны)
Чохоону муос ытыгынан сүөгэйтэн уонна үүттэн оҥороллор. И. Данилов
Маарыйа эмээхсин хаҥас остуолга хатыҥ ытыгынан күөрчэх ытыйан күрдьүгүнэтэр. С. Маисов
Кымыһы анал ытыгынан мэлдьи күүскэ ытыйа сылдьаллар. ФВН ТС
◊ Күөрчэх ытыга — убаҕаһы (үксүгэр күөрчэҕи) ытыйарга, булкуйарга аналлаах, угун төрдүгэр хаптаҕай быһыылаах, кытыыта оҥо быһан оҥоһуллубут кэрдиистэрдээх төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка с круглым диском на конце для взбивания сливок (национального якутского блюда күөрчэх)
Диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыгынан ытыйаллар. КЕФ СТАҮө
Кымыс ытыга — кымыс хамсатар диэн курдук (көр кы- мыс I). Кымыс ытыга сири иһиккэ кутуллубут ыһыах кымыһын ытыйарга туттуллар. СВИ СММТО. Муос ытык — сүөһү муоһун кэрчиктии быһан, хайаҕастардаан, маһынан уктаан оҥоһуллар ытык. ☉ Мутовка с деревянной палочкой-рукояткой, изготавливаемая из рогов скота
Дьахтар кымыһы муос ытыгынан булкуйа турар. «Чолбон». Сүөгэй ытыга — сүөгэйи ытыйарга аналлаах, угун төрдүгэр уонна ортотугар икки төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для сбивки сметаны с двумя круглыми дисками — на конце и в середине палочки-рукоятки
Сүөгэй ытыга дьэрэкээн уктаах, икки төгүрүк салбахтаах. СВИ СММТО. Тарбах ытыга — убаҕас аһы (хол., үөрэни) ытыйарга табыгастаах аҕыс салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для взбалтывания жидкой пищи (напр., похлёбки) с восемью лопастями на палочке-рукоятке
Тарбах ытыгын угун тиит маһынан оҥоробун. СВИ СММТО
ср. джагат. ааты ‘мутовка’, эвенк. итык ‘мутовка’
II
даҕ.
1. эргэр., итэҕ. Сахаларга урукку итэҕэлинэн: туох эрэ улахан тыыҥҥа толук бэриллиэхтээх, мээнэ тыытыллыбат (ынах эбэтэр сылгы сүөһү). ☉ По старинным якутским поверьям: священный, жертвенный, неприкосновенный (о скоте, предназначенном для жертвоприношения)
Күн киириитигэр сэргэҕэ ытык сылгыны баайаллар. Багдарыын Сүлбэ
Боотуруускай улууһугар былыр биирдии ыал биэс-алта ытык биэлээх буолара үһү. ВВЕ СТИ
Дьаҕыл сылгы анал суолталанан ытык атыыр быһыытынан туттуллара элбэх. КДьА
2. Ким да кэспэтин, тумнубатын курдук дьоһун, сүдү суолталаах (тугу эмэ этэргэ). ☉ Священный, заветный (о чём-л.)
Халаҥаатта барахсан ытык эбэ буоллаҕа дии. Болот Боотур
[Аргыныап:] Ийэ дойдубутугар ытык иэспитин төлүүр чааспыт үүннэ. И. Никифоров
Ийэ сирбэр ааттаан ыллыыбын Кытаанах, тыйыс тылламмыт Ытык андаҕарбын. Баал Хабырыыс
3. Дьон сүгүрүйэрин курдук улахан убаастабылы, дьоһун билиниини ылбыт (киһини этэргэ). ☉ Глубоко почитаемый, ценимый, уважаемый (о человеке)
Ону ааһан, кинини бүтүн улуус даҕаны ытык киһитэ диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап
Ытык өбүгэлэрбит хаалларбыт сирдэригэр нолуок төлүү олоробут. Ойуку
Бу киэһэ дьон бүттүүнүгэр күндүтүк көстөр ытык хоноһо баара. Д. Таас
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
[Натааһа:] Ытык киһи ыамата, төрүт киһи төрүөҕэ буолуо, тахсан хонон көрдөххө хайдах буолуой? Саха фольк. Сэмэн Сэмэнэбис, эн үөрэхтээх, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буоллаҕыҥ дии. Н. Неустроев
Төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата дии санаабытым. ПИП ОТ
◊ Ытык ас — киһи кырдьыан иннинэ эрдэ туртайбыт баттах. ☉ Седина, появившаяся у человека в молодом возрасте
Дьуон ытык астаах баттаҕа билигин саһарыар диэри маҥхайбыт буолуох этэ. СГФ СКТ. Ытык дабат эргэр. — урут сахаларга: ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толор (ойууну этэргэ). ☉ В старину у якутов: проводить церемонию жертвоприношения высшим божествам айыы (о шамане)
Дьоно эрэйтэн-кыһалҕаттан тахсаары, ойуун кыыран ытык дабатарыгар көрдөспүттэрэ. Н. Босиков
Сэргэҕэ ытык дабатарга анаммыт тураҕас атыыр эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан турара. Л. Попов
Арҕаа Хаҥалас улууһугар 1912 сыллаахха өр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт киһиэхэ ытык дабаппыттар. Багдарыын Сүлбэ. Ытык дабатыы эргэр. — былыр сахаларга: ойуун ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толоруута. ☉ В старину у якутов: проведение шаманом церемонии жертвоприношения высшим божествам айыы
Арыы ортотунааҕы ырааһыйаҕа хас ыһыах, кымыс үрдүн охторуу, ытык дабатыы ахсын кэриэс сэргэ туруораллара. Л. Попов
Бааллар аны ытык дабатыы сэргэлэрэ, олору Дархан ойууттар туруораллара. И. Баишев
Ытык кырдьаҕас көр кырдьаҕас. Ытык кырдьаҕастарбыт Ыллаабыт ырыаларын Ыллыаҕыҥ дуу, доҕоттоор! Саха нар. ыр. II
Ол ытык кырдьаҕас, бука, таах хаалары саҥарбатаҕа буолуо. С. Ефремов
Барыларын ытык кырдьаҕастара салайар. Эрчимэн
Ытык сүөһү көр сүөһү. Ытык сүөһү диэн улахан сиэргэ-туомҥа эрэ туттуллар ынах да, сылгы да сүөһү буолар. ФГЕ СТС
Онон ытык сүөһү иэстэбиллээх диэн буолар. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха сүөһү кутун тартаран, ытык сүөһүнү алҕаан олоҕун уйгутун бөҕөргөтөрө. КДьА. Ытык сэргэтэ эргэр. — былыр сахаларга: ытык дабатыыга туттуллар сүөһүнү баайар сэргэлэрэ (атын сиэргэ-туомҥа туттубаттар). ☉ Коновязь, предназначенная только для исполнения обряда пожертвования духам скота
Ытык сэргэтин биирдэ көрбүтүм. Багдарыын Сүлбэ. Ытык эт — сис тоноҕоһун былчыҥа, сис этэ. ☉ Крестцово-остистая связка, мышца
Ытык этэ ыадайан кэллэр, арай кини эрэ тулуһуо этэ. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ыдух, ыдык, ыйык ‘священный’