чачыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Уот кураанах маһы иҥсэлээхтик сиэн чачыгыратара. Н. Габышев
Хата сөп-сөп Татьяна Ивановна күлэн чачыгыратара иһиллимэхтиир. П. Аввакумов
Хаппыт хардаҕастары Хатаннык чачыгыратан, Көмүлүөк бу киэһэ Күлүбүрүү умайда. «ХС»

арыт. тыас туохт. Арыттаан «хоочугур-хоочугур» гына тыаһаа. ☉ Издавать резкие скрипучие звуки, громко скрипнуть (при ходьбе по плотному мёрзлому снегу)
Дьиэ таһыгар тохтубут оту итигэстээн сии сылдьар сылгылар туйахтара тоҥ чигдигэ хоочугурууллар. Амма Аччыгыйа
Арай таһырдьа табалар туйахтара хоочугуруура, наарталар сыҥаахтара хаары тыырар тыастара иһиллимэхтээн баран, ньим барда. С. Дадаскинов

туохт. Кыыһыран-абаран айаххын киэҥник аппакка, тииһиҥ быыһынан саҥар, саҥата таһаар. ☉ Цедить (звуки) сквозь зубы от злости, издавать сдавленный звук сквозь стиснутые зубы
«Уу-ыы!» — Павло абатыгар кыбдьыгыраабыта. Онтуката аһыҥастаах кыыл ырдьыгыныырыгар маарыннаабыта. Софр. Данилов
«Дьэ, оттон абаккам, хайаан да син биир баскын хатаран тэйиэм!» — дии-дии кыйытта-кыйытта кыбдьыгырыыр саҥата уолга быһыта-урута иһиллимэхтээтэ. Уустаах Избеков
Кинээс кыайан туттуммата, кыбдьыгырыы түһэн баран, Александры сирэйгэ биэрдэ. М. Доҕордуурап

I
туохт. Туохтан эмэ тэптэн кыыһыр, кыйахан, абатый. ☉ Распаляясь все более, злиться, раздражаться, нервничать
Кини Глафираҕа көмөлөһөр кыаҕа суоҕуттан, кинилиин саатар биир тылы кэпсэтэр бырааба суоҕуттан ис-иһиттэн кыйыттара. Л. Попов
Айдар түннүгүнэн көстөр куоратын мара көрүҥүттэн иһигэр кыйытта турда. Н. Лугинов
«Дьэ, оттон абаккам, хайаан да син биир баскын хатаран баран тэйиэм!» — дии-дии кыйыттакыйытта кыбдьыгырыыр саҥата уолга быһыта-орута иһиллимэхтээтэ. Уустаах Избеков
II
кый II диэнтэн атын., бэй
туһ. Атаҕым дьарҕата кыйыттан ыалдьыбыта хас да хонно. И. Егоров
Хаҥас окумалын уҥуоҕа тас өттүнэн бэрт куһаҕаннык кыйыттан ыалдьара, кыра да тымныыны дэҥ көрбөт буолла. Тумарча
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. Тииһэ кыйыттыах курдук буолла. М. Доҕордуурап

I
туохт. Убаҕаһы омурдан ис, тугу эмэ ыйыстан кэбис. ☉ Пить, глотать
Куудумньулаах маҕалайдаах Ыстаабакка ыйырда. И. Чаҕылҕан
Оҕо утуйа сытан сөтөлүннэ. Сөтөллөн баран силин кытта тааһы ыйырда. Күндэ
Алыптаах айыым кыыла …… Ымыр да гыммакка, Ыйыран чылып гыннаран кэбистэ. С. Зверев
Ыйырар тыаһа бүтэҥитик куллурҕаан иһиллимэхтиир. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. саҕур ‘глотать, впитывать’, уйг. сиҥир, сигир ‘проглатывать’, тув. сыыр ‘глотать’
II
аат. Киһи биирдэ ыйыстар убаҕаһа. ☉ Один глоток (как народная мера объёма жидкости). Ыйыр да хаалбатах, барытын испиттэр
□ Кыыча биир да ыйыры, биир да тооромоһу айаҕар ылбатаҕа. Софр. Данилов
Сүүрбэччэ киһиэхэ биирдии ыйырдыы тигистэ. К. Симонов (тылб.)

I
1.
хабыс I диэнтэн холб. туһ. Онтон иккиэн икки уус кытаҕаһын курдук хардары хапсыспытынан бардылар. ПЭК ОНЛЯ I
[Шура] Үс миэстэлээх олорор сири барытын баһылаабыт, онтуттан көҥөнөн, кимниин эрэ хапсыһан эрэр саҥата иһиллэр. Э. Соколов
Женя Сергеев тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар докумуонун туттарбыта, былаанабай бөлөххө сиирэ-халты хапсыспакка хаалбыта. «Чолбон»
2. туохт. Кимниин эмэ илин былдьас, күрэхтэс, охсус. ☉ Вступать в борьбу, схватываться с кем-л.; состязаться, соревноваться с кем-л. [Тайах] хаҥас холун устатынан үөһэттэн аллара сэдэх дьаҕа түүлэр үүммүттэр саарбаҕалаабакка барыллаатахха, эһэлиин хапсыһан дьаҕылламмыт. Н. Борисов
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Мин быһахпын хаба тардан ылан, атын бөрөлүүн хапсыстым. П. Ламутскай (тылб.)
II
хапсый диэнтэн холб. туһ. Хаһан эрэ эбэм Ити чарчыста хапсыспыт иэдэстэриҥ Дьэдьэн курдук тэтэркэйдэрэ. Д. Васильева
Бүлүүһэлээх чэйин тыаһа суохтук омурпахтаатаҕын ахсын, уолан хаалбыт омуртара үллэн кэлэ-кэлэ хапсыһаллар, ыйырар тыаһа бүтэҥитик куллурҕаан иһиллимэхтиир. П. Чуукаар