нареч
иһиллэрдик

нареч.
күлэр (күл)

сыһ. Кыыгынаан иһиллэрдик. ☉ Звонко; со звоном
Бургунас ынах кыыгыначчы ыҥыранна. Саха нар. ыр. II
Кыырар кыаһааннарын Кыыгыначчы кэтэн кэбистэ. ТТИГ КХКК

сыһ. Кыыкынаан иһиллэрдик. ☉ Сипло
Сарахыс ытаабыта өр буолбут, күөмэйэ кыыкыначчы бүппүт. Амма Аччыгыйа
Кыыкыначчы ыллаан Куораттыы турда Кумаарбыт муҥнаах. С. Данилов

сыһ. Чаҕаарыйан иһиллэрдик (саҥар, ыллаа). ☉ Звонко, громко, протяжно (говорить, петь)
Чаҕылыйар бэйэтин, Чараҥ ойуур быыһыгар, Чалбараҥнаах күөҕүгэр Чаҕаарыччы ыллыаҕыҥ. Эллэй
Чиэнди биһик ырыатын ыллыыр, намылхайдык, чаҕаарыччы. С. Дадаскинов
Нооһойдоох уруккуларын курдук чаҕаарыччы күлэн, үөрэ-көтө оонньооботтор. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Бүтэйдик, биир күдьүс иһиллэрдик, айаҕыҥмуннуҥ иһигэр саҥар; тугу эмэ гынан бүтэй диэрийэр биир күдьүс тыаһы таһаар. ☉ Монотонно бубнить, бормотать про себя, под нос (о человеке); производить глухой, дребезжащий монотонный шум в процессе какого-л. действия (о механизме). Киһи хоһооно суохтук тугу эрэ киҥинии олордо. Тыраахтар үлэлээн киҥинии турар
ср. бур. генгине, халх.-монг. гингинэ ‘производить монотонные звуки’

сыһ. Быһытталанан, бүтэйдик иһиллэрдик. ☉ С прерывистым глуховатым похрустыванием
Кулун Куллустууру …… Икки сур бөрө, улуйбутунан кэлэн, Икки санныттан кирдиргэччи кирдилэр. ТТИГ КХКК
Биэлэр оту кирдиргэччи кэбийэллэр. В. Протодьяконов
△ Түргэнник, иҥсэлээхтик. ☉ Быстро, прожорливо (сгрызть). Тиийиммэт ыал сэттэ былас оту булбуттарын Хайа үйэҕэ, кирдиргэччи кэбийэн, биир да суох гыммыт. Саха фольк.

тыаһы үт. туохт. «Чоҥ-чоҥ» диэн эрэр курдук саҥаны таһаар, оннук иһиллэрдик саҥар (чөкчөҥөнү этэргэ). ☉ Издавать цвиркающие звуки, трель (о кулике)
[Удаҕан дьахтар] Үөрбэтинэн өтөрү түспүтүгэр, Өрө чоҥурҕаан баран чөкчөҥө Сиргэ ыстанан эрдэҕинэ, Ойууттар обургулар Үлтү тэпсэн кэбистилэр. ТТИГ КХКК
Чугас дулҕа үрдүгэр олорор лоокуут чөкчөҥө чоҥургуур. В. Титов
ср. хак. сонъла ‘издавать звон, звонить’

сыһ. Чуолкайдык, мунааҕа суохтук, өйдөнөрдүк. ☉ Четко, ясно, понятно, убедительно
Билигин тугу-ханныгы оҥоруохтаахпын дьэҥкэтик билэбин. С. Ефремов
Иванов мунньахтарга олус дьэҥкэтик уонна ылыннарыылаахтык тыл этэрэ. Амма Аччыгыйа
Мөккүөр үөрэнээччилэр …… санааларын сатаан, дьэҥкэтик этэллэригэр үөрэтэр. Софр. Данилов
△ Чуолкайдык, ыраастык, иһиллэрдик. ☉ Отчетливо, ясно
Чэрэлийэр дьэҥкэтик, ып-ыраастык күлэн лыҥкынатта. И. Гоголев
Техник Петро, дайаарка Марыына Ыллыыллар дьэҥкэтик дьиэрэтэн. И. Эртюков
Муусука аһаҕас аанынан дьэҥкэтик иһилиннэ. Л. Толстой (тылб.)

1. сыһ. Кыыһырбыттыы бүтэҥитик, быһыта-орута (саҥар, кэпсэт, тыллас). ☉ Раздраженно, глухо, прерывисто (говорить, переговариваться)
   Киҥир-хаҥыр саҥарсар буоллулар. И. Гоголев
   Хара бэкир киһи …… тугу эрэ киҥир-хаҥыр тыллаһар. Н. Заболоцкай
   Кыра-хара дьон киҥир-хаҥыр кэпсэтэллэр. П. Филиппов
   △ Чуолкайа суохтук, бүтэҥитик быһыта-орута иһиллэрдик (кутур, ыллаа). ☉ Невнятно, под нос, глухим голосом, прерывисто (напевать)
   [Абааһы] Кэскилэ суохтук киҥирхаҥыр ыллыы иһэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Кини киҥир-хаҥыр кутура-кутура, …… ымдааннаах ыаҕаһы биэ диэки дьалкыппахтыыр. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Сөбүлэспэт, тыҥааһыннаах, тыл-тылга киирсибэт. ☉ Временами неровный, напряженный (о взаимоотношениях между людьми)
   Кэргэнниилэр …… киҥир-хаҥыр сыһыаннарын туора дьоҥҥо тарҕатыы сиэргэ табыллыбат. ПБН КСКТ

I
ситим т.
1. Утарар суолталаах: буолан баран. ☉ Уступительный союз со значением хотя, хоть
Дьон итэҕэйбэт эрээри, сымыйанан уолуйбута буолаллар. Амма Аччыгыйа
Эдэр киһи эрээри, эрдэһит эбиккин дии. Софр. Данилов
Халдеев балаһыанньатын билэр эрээрилэр, оҕолор тоҕо тугу да саҥарбатылар? «ХС»
2. Болдьох суолталаах: буолан баран. ☉ Условный союз
Оҕолор туох санаалаахтарын билбэт эрээригит, хайдах итинник уурааҕы, итинник ыҥырыыны ылыннараары гынаҕыт? Софр. Данилов
Барсыбат эрээригин, үҥкүүттэн тоҕо кинилиин бииргэ тахсыбыккыный? «ХС»
Оҕонньор тыйаатырын тумна сылдьар: үлэлээбэт эрээри эмиэ тугу баран хараҕы аалан. «ХС»
II
ситим сыһыан т.
1. Утарар суолталаах. ☉ Союз с модальным уступительным значением
Оҕонньор аргыый эрээри, киһиэхэ барытыгар иһиллэрдик саҥаран барда. Софр. Данилов
Оччо оҕолордоох эрээригин, сааппаккын даҕаны. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ ити туһунан тугу да этэ иликпин эрээри, өйүөхтэрэ дии саныыбын. И. Семёнов
2. Болдьох суолталаах. ☉ Союз с условным значением. Билбэт эрээри мөккүһүмэ. Ыалдьар эрээри тоҕо кэллиҥ?
□ Таптаабат эрээригин бу ыйдар усталарыгар эн тоҕо наар кини туһунан санаан таҕыстыҥ? Софр. Данилов
III
ситим сыһыан т. Бу, ити, ол ыйар солбуйар ааттары кытта ситим сыһыан тыл холбоһугун үөскэтэр: бу (ити, ол) эрээри, бу (ити, ол) гынан баран, да буоллар. ☉ С указательными местоимениями бу ‘вот это’, ити ‘вон это’, ол ‘тот, то’ составляет союзное модальное сочетание (но, однако, тем не менее)
Ол эрээри, кини быһаччы дьаһалынан элбэх оҥоһуллубута. «Кыым»
Ити эрээри, сүөһү турар тутууларын билигин даҕаны бытааннык ыыталлар. «ЭК»
Бу да эрээри, этэр тыла хоһоонноох; ол хоһооно маннык. ПЭК ОНЛЯ III