1) родить сына; 2) разг. заводить молодого человека, парня, кавалера.

күүһүрдүн диэнтэн хай
аата. Уолаттар уонна кыргыттар тоҕо арыгыны иһэллэрэ биллэр суол. Сорохторго ити улааппыттарын, дьиҥнээх «эр киһи», «кавалер» эбэтэр «самостоятельнайдарын» бэлиэтэ, таарыччы санааны күүһүрдүнүү. ЧКС ОДьКИи

I. крепкий; бөҕө таҥас крепкая ткань; бөҕө киһи а) сильный человек; б) стойкий, непоколебимый человек; бөҕө эйэ нерушимый мир; 2. частица 1) усил.: ас бөҕө бэлэмнэммит приготовлено много кушанья; киһи бөҕө кэлбит собралось множество людей; киһи бөҕө эбиккин оказывается, ты ужасный человек; үөрүү бөҕө большая радость; хаһыы бөҕөнү түһэрдэ он криком кричал; эрэй бөҕөнөн аҕаллым я с большим трудом принёс (это); 2) модальная, выражает а) отрицательную оценку, пренебрежение, отвращение ну и; дьэ , кавалер бөҕө ! ну и кавалер!; сүөһү бөҕө дни! ну и скотина!; б) готовность, согласие: биэрдэхтэринэ , ылан бөҕө если дадут, я возьму с удовольствием; барсан бөҕө я охотно пойду с вами.

сэнээбиттии диэн курдук
Оонньуу былаастаах этиитигэр тута биллибэт эҕэ иһилиннэ, ордук «табаарыс Сорокин», «Халбархай кавалер» диэн тыллар хатыылаахтык, сэнэбиллээхтик иһилиннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Кини биллэ ити түөскэ кэбэн, киэр анньарга дылы тыйыс, тымныы саҥаны, сэнэбиллээхтик, дьарымталаахтык, дьиэк биэрбэттик иһиллэр дьэбир лыҥкынас саҥаны. «ХС»
Төһө да киһини дьүүллүү олорбут иһин, кини туһунан итинник сэнэбиллээхтик, улаатымсыйан саҥарыы ким баҕарар кулгааҕын сиирэ киирэр ини. А. Кривошапкин (тылб.)

дьүһ. туохт. Тоҥон дуу, куттанан дуу эбэтэр наһаа долгуйан этиҥ сааһа аһылын; ыарый, нүөлүй. ☉ Почувствовать нервную дрожь от холода, страха или сильного душевного волнения; заболеть, заныть
Билигин аҕай тоҥуох курдук, төбөтүн оройо атыйа олорбут Сипсики аны ис-иһиттэн итийэн, ыгыллан барда. Л. Попов
Лиҥкинэс тииттэр ынчыктарыгар — Оччолорго охтубут уолаттар Хатан хаһыылара Бүгүн даҕаны дуораһыйа турар, Ол ахсын сүрэх атыйар. Н. Босиков
♦ Этэ атыйар көр эт II
«Мөлтөх кавалер!» — кыргыттар дьэ күлсэн тоҕо ыстаннылар. Яков этэ эмиэ атыйан барда. Н. Заболоцкай
Магистр кини [Глафира] көхсүн мууһунан дьөлө көрөн иһэрин Глафира таайда, хайдах эрэ этэ атыйда. Л. Попов

аат. Уопсастыба, дьонсэргэ билинэр гына ким, туох эмэ оҥорбут үтүө быһыыта, туһата. ☉ Общественно-полезный поступок, достойный уважения и общего признания, заслуга
Киһини сааһын тухары махтаннарар үтүө-өҥө төһө харчыга турарынан буолбат, хаһан уонна хайдах оҥоһуллубутунан буолар. Амма Аччыгыйа
Өскөтүн биһиги национальнай култуурабыт, чуолаан ойуулуур ускуустубабыт сайдыытыгар дьиҥнээх үтүөлэрин-өҥөлөрүн иһин кимнээҕи чорботон бэлиэтиир буоллахпытына, Е. Шапошников аата үгүстүк ахтыллааччылартан биирдэстэрэ буолуон сөптөөх этэ. Эрчимэн
Кэлэктиип үлэтэ тупсарыгар элбэх сыратын биэрбит, Ленин уордьанын кавалера ыччат наставнига С. Григорьев үтүөтэ-өҥөтө улахан. «Кыым»
♦ Үтүөҕүн-өҥөҕүн сууй — туох баар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбуккун барытын сотон кэбис. ☉ Перечеркнуть былые заслуги каким-л. неблаговидным поступком
Биирдэ мүччү үктээн үтүөтүн-өҥөтүн барытын сууйда. НАГ ЯРФС II

сыһ.
1. Туох эмэ хатыыта биллэр гына. ☉ Чем-л. колючим, шершавым (напр., прикоснуться)
Силис курдук баҕыырдаах тарбахтарынан кини сылаас, сымнаҕас илиитин хатыылаахтык бобута туппуттара. Ойуку
2. көсп. Киһини кыһытар, хомотор, өһүргэтэр курдук (хол., тыллас); сөбүлээбэтэхтии, ахсарбатахтык, хаҕыстык (хол., тутун). ☉ Язвительно, колко; холодно, недружелюбно
Мин оҥорорбун, мин этэрбин барытын кыйахана көрсөр, миигин кытта хатыылаахтык кэпсэтэр. Софр. Данилов
«Табаарыс Сорокин», «халбархай кавалер» диэн тыллар хатыылаахтык, сэнэбиллээхтик иһилиннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Мааны, бүтүннүү солко таҥастаах кыыһы уол хатыылаахтык одууласта. А. Сыромятникова
«Уопсай бэрээдэктэн ханна туораары гынаҕын?!» — диэн күтүөтэ хатыылаахтык саҥарда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэм миигин биирдэ да кытаанахтык, хатыылаахтык саҥарбыта суоҕа. «ХС»
◊ Хатыылаахтык көр көр көр I
Ийэм уол диэки хатыылаахтык көрбөхтөөтө, чахчы сөбүлээбэтэ быһыылаах. А. Сыромятникова
Кини миигин хатыылаахтык Сэмэлиирдии көрбүтэ Сүр сытыытык, ыарыылаахтык Сүрэхпэр күөйэн киирдэ. Чэчир-72

эб. Саҥарааччы этэр санаатын бигэргэтэн, туоһулаан, утары мөккүһэн, сэмэлээн, күүһүрдүүтүн көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэҕэ сыстар). ☉ Используется для усиления утверждения, подтверждения, возражения, упрека (ведь, же - в основном примыкает к сказуемому)
Уоллары бэйэлэри куоракка киллэрэн биэрэргэ уон биэс сүүһү ылан тураҕын дии. Амма Аччыгыйа
Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ... Н. Неустроев
Ол, кавалер буоллум диэн, өлүөм дуо? Бэйэҥ атахтааххын дии, куот ээ. С. Ефремов
Илья, киһи бөҕөҕүн дии... Н. Габышев
△ Күүһүрдэр интонацияны кытта чэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ В восклицательных предложениях приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок
Ойохтоох эн бааргын дии, онтукаҕын көр, харай ээ! Н. Неустроев
Бокуруопка эрэ диэри аһынар эбит дии! Амма Аччыгыйа
Көр, бу алдьархайы... Дьэ, иэдээн дии! Н. Якутскай
Дьэ, абааһы эмээхсинэ дии! С. Ефремов
△ Атын эбиискэлэри кытта суолтатын холбообот, ол эрээри сорох эбиискэлэр суолталарын күүһүрдэр. ☉ Свое значение, как правило, не сочетает с семантикой других частиц, но значение некоторых усиливает
Оттон бу сокуоннай эрэ баар эбит дии. Н. Неустроев
Ээ, кэлбитэ биллибэт этэ. Бүгүн бээтинсэ эрэ дии. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дойдуларын көрдүүрүҥ сүрэ да бэрт дии, аҕаа. М. Доҕордуурап

аат. Киэҥ айахтаах, бас өттө саллаҕар, кутуругун диэкитэ сылбыгыр быһыылаах өрүс балыга. ☉ Налим
Ол гынан оҕонньор үрэҕэр киирэн быһытын көрүнэр, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
Дьиэлэригэр астаах эрдэхтэринэ, [Аанча] манна олорон хоонньуттан сылаас сылдьар сыалыһар тириитигэр сууламмыт эти хостоон таһааран мотуйара. Болот Боотур
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары …… уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
♦ Сыалыһар быара буол — кимиэхэ эмэ албыннаһан, бэрт буолан, үчүгэй, сайаҕас киһи курдук көстө сатаа. ☉ Льстить кому-л., лебезить перед кем-л., стараясь произвести впечатление приятного, обходительного человека, на самом деле не являясь таковым (букв. стать печенью налима). Уордаах Огдооччуйа, Уорда намырыйан, Сыалыһар быара буолан сылаанньыйан, Сүрэххинбыаргын туттан көрөн, …… Үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөн, Киэҥ дьиэлээхтэри тэлэйэн, Көрүөххүн төһөлөөх буолуой. Эрилик Эристиин. Сыалыһар быарыныы (быарын курдук) сымнаа — дьиҥ ис санааҕын биллэрбэккэ, үчүгэй, эйэҕэс киһи буолан кубулун. ☉ Показать себя обходительным, приветливым, приятным, утаивая своё истинное намерение (букв. стать мягким, словно печень налима)
Кубулҕат санаата баһыйан, Сыалыһар быарыныы сымнаата. Тойон-тыын аргыый налыйан Бэрт Хара диэки хаамта. М. Ефимов
[Ганс] кыыһы, кавалер курдук туттан, албыннаан иннин ыларга санаммыта. Кини ол иһин сыалыһар быарын курдук сымнаабыта. Суорун Омоллоон
◊ Сыалыһар быара — сыалыһар балык быара (сахалар үксүн тоҥнуу минньигэһиргэтэн сиир астара). ☉ Печень налима (у якутов считается лакомством)
Аарыма тайах Акымалын силиитэ, Сыалыһар балык Сымнаҕас быара Оһуордаах ойуулаах Остуол атаҕа Уйуоҕунан уурулунна. С. Васильев
Балык миинэ, сымнаҕас тугут этэ, буспут чыыр, сыалыһар быара — ас арааһа адьас ыспыраабынньык тойоҥҥо ананан бэлэмнэммит курдук этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. ДТС, др.-якут. йаҕлыҕ ‘жирный’ + монг. шар ‘вол, кладеный бык’

1. даҕ.
2. Үчүгэйэ суох, сириллэр өрүттэрдээх (киһи хаачыстыбатын этэргэ). ☉ Слабый, плохой, дурной (о характере)
   Саҥа дириэктэр ананан кэлэригэр Андрей Кузьмич көнө муҥутаан билиитэ-көрүүтэ суох, мөлтөх ки һи, таах сибиэ аныыгыт диэн санаатын таһыгар таһааран тыл ыһыктыбыт. Д а л ан. «Мөлтөх кавалер!» — к ы ргыттар дьэ күлсэн тоҕо ыстаннылар. Н. Заболоцкай. Саҥа кэлбит милииссийэбит мөлтөх үлэһитэ көһүннэ. Билэр дьонугар наһаа сымныыр эбит. М. П опов
   △ Киһини астыннарбат, ситэтэ-хотото суох (туох эмэ хаачыстыбатын этэргэ). ☉ Неудовлетворительный, низкопробный, недоброкачественный
   Ааҕааччыга биһирэтэр дириҥ идиэйэ суоҕа — ити буолар эдэр ааптардар мөлтөх хоһооннору айар сүрүн биричиинэлэрэ. Далан
   Оскуола бырайыага олус м ө лтөх. Ону ыйыахха наада. Н. Лугинов. Мө л т ө х хаачыстыбалаах табаардарга сыа на булкуллуута тахсыбатах. М. П опов
3. Аһаах, ньуулдьаҕай, ыарыһах. ☉ С л абый (здоровьем), болезненный
   [Ойуунускай] ыарыһах уонна тулаайах иитим ньи уруулардаах, н а һ а а э л бэх ү л элээх, бэйэтэ буоллаҕына мөлтөх доруобуйалаах, ииммит-хаппыт дьарамай көрүҥ нээх. Амма Аччыгыйа
   Уолаттар …… бэрт мөлтөх доруобуйалаахтар, олохторо да ыарахан. В. Яковлев
   Мөлтөх оҕоҕо киһи өссө ордук ылларар, оннук оҕону олус аһынар эбит. «ХС»
   △ Күүһэ-уоҕа, сэниэтэ суох. ☉ Слабый, бессильный
   Манна баар эр дьонтон барыларыттан кини кыра уҥуохтаах, хатыҥыр мөлтөх көрүҥнээх. Амма Аччыгыйа
   Айаан маҥнай сэниэтэ суохтук, кимиэхэ да туһаайбакка саҕалаата, онтон кини мөлтөх куолаһа улам тэтимирэн, кытаатан кэллэ. Н. Лугинов
4. аат суолт. Улахан күүһэ-уоҕа, кыаҕа суох ким эмэ. ☉ Слабый, немощный человек
   Кини остуоруйаларыгар уһугар тиийэн дьадаҥы байар, мөлтөх күүһүрэр, акаары өйдөнөр, дьүдьэх киэркэйэр. Амма Аччыгыйа
   Мин буурҕабын, Мин хоту гу буурҕабын. Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим. И. Гоголев
   ср. эвенк. мултэк ‘беспомощный’