прил. кедр, сыалаах мас; кедровые орехи кедр эриэхэтэ.

м. 1. (кустарник) болбукта; 2. (лес) кедр ойуур, сыалаах мас ойуура.

даҕ., поэт. Халыҥ, ыарахан. ☉ Массивный, тяжёлый (напр., о двери)
Ийэ куоска тиэтэйэн, Оҕонньорго дьэ тиийэн, Либир ааны тэлэйэн, Киирэн кэлэр сэрэнэн. И. Эртюков
Лиһигирэс туораахтаах, Либир чиҥ умнастаах …… кедрдэр Африка пальматын Аттыгар наскыспыттар. С. Дадаскинов

даҕ. Бытааннык улаатан, кыра, намыһах. ☉ Низкорослый, отставший в росте
[Бүлүү өрүс] Илин өттүнэн Симэхтээх эктэл дьахтар Бэһэл бэрдьигэһэ бэрчийбит. Саха нар. ыр. Курусуобай массыынаҕа олороммун Бэс мастаах, Бэһэл хайалаах, Бэттиэмэ оттоох «Бэстээх» эбэ хотуҥҥа Битигирэтэн тиийдим. Е. Иванова
Хотугу бэһэл мастар ортолоругар сибирскэй кедр модун кыаҕынан уонна улууканнаах кэрэтинэн ордук сөхтөрөр. «Кыым»

аат. Сыалаах мас; сыалаах мас үүнэр тыата. ☉ Кедр; лес из кедровых деревьев
[Үүт үрэх сиһэ] Арыы аллар алаастардаах, Аҥаат-муҥаат сыһыылардаах, Бардар бараммат хаардардаах, Уһуга суох луҥтулардаах. С. Д анилов. Тииҥ тиит, харыйа, луҥту туорааҕа үүммүт дьылыгар ити мастар туораахтарын аһын сиир буолан, итинник эрэ мастаах сирдэргэ баар буолар. Багдарыын Сүлбэ

жир, сало || жирный, сальный; сибиинньэ сыата свиное сало; бүөр сыата почечное сало; уулбут сыа топлёное сало; сыа чумэчи сальная свеча; сыа аһылык жирная еда; сыанан аҕаабат это тебя жиром не смажет (т. е. дело нелёгкое, помучаешься); быс да сыа, бас да арыы погов. резануть—жир, черпнуть—масло (о выгодной сделке) # мас сыата луб; от сыата сенная труха; сыа балык пескарь; сыа бас разг. тугодум; сыа мас кедр; сыа хаар верхний мягкий слой снега; свежевыпавший снег.

даҕ. Халыҥ сыаламмыт эбэтэр сыанан бүрүллүбүт. ☉ Жирный
Харытыан кырдьаҕас кимиилээхтик аһыыр-сиир. Сылгы суор холото сыалаах ойоҕоһун кытта улар түөһүн, холун-буутун хадьырыйар. Л. Попов
Балыгын өрөҕөтүттэн эмиһин, сыалааҕын ылан айаҕар угар. Н. Якутскай
Ньукулааскы куура буспут сыалаах эти курхар ыстаата, тарбахтарын саланна. Т. Сметанин
◊ Сыалаах мас — бэскэ маарынныыр уһун сымнаҕас иннэлээх лабаалаах эриэхэлээх мас. ☉ Кедр
Шарапов дьиэлэрин, лааппыларын утарыта сыалаах мастан тутуллубут дьиэ дьэндэйэн турар. Н. Якутскай
Манна көһүнэнкүннүгүнэн усталаах-туоралаах сирдэргэ хара систэр, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, сыалаах мастар, онтон да атыттар үүнэллэр. И. Данилов
Сыалаах мас уонна кинини харыстыыр дьаһаллар булгуччу наадалаахтарын туһунан кинигэҕэ тоһоҕолоон бэлиэтэнэр. «ХС»

I
аат. Киһи, сүөһү тыҥатын, уҥуохтарын, онтон да атын уорганнарын эмсэҕэлэтэр, ураты бактыарыйанан тарҕанар, уһуннук эмтэниллэр олус сыстыганнаах ыарыы. ☉ Туберкулёз
Кэнники дьылларга бөлөхпүтүгэр Ноговицын диэн духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэнэр киһи үлэлээбитэ (кини сэллик буолан өлбүтэ). П. Ойуунускай
Кедр эриэхэтин сиир буоллахха сэллигинэн ыалдьымыахха сөп. ДьДьДь
Сэллик диэн ааһан-араҕан биэрбэт сыстыганнаах ыарыы буолар, сэлликкэ сүөһү, дьиэ көтөрө уонна киһи ылларар. ТИиС
ср. тув. челбик ‘простуда; простуженный’, ДТС йелпик ‘дух болезни’
II
сыһ., кэпс. Сэдэхтик, убаҕастык. ☉ Не густо, не часто, редко, изредка
Күн киэһэрэн, күнүс тула көтөн дыыгынаспыт күйүгэстэр лаппа убаабыттар. Барбах, биирдээн эмэлээн, бэрт сэллик, оҕо оонньуур күүгүнэйин курдук, көтөн дыыгынаан ааһаллар. «ХС»

даҕ. Эмискэ саба биэрэр олус куһаҕан сыттаах; хос амтаннаах. ☉ Резкий, неприятный, вонючий (о запахе); с неприятным привкусом
Эдэр үүнэр сааһыгар Күлүк Сүөдэр Лухалаах хотоннорун ыылаах салгыныгар буомтуйбута. Н. Якутскай
Оттуллубут мастара бүтэн, уулара оргуйбата, ол иһин ыылаах сиикэй хаар уутун истилэр. «ХС»
△ Ураты (сыт); туох эрэ хос (амтан). ☉ Особый, специфический (о запахе); с каким-л. привкусом
Ыраас хаар ыылаах сытын кытта мутукча чэбдик сыта эмиэ чахчы илгийэн биллэр. Амма Аччыгыйа
Буспут дыняны хайа быспыт курдук ыылаах ыраас сыттаах буолар эбит. Күрүлгэн
Пастернак силис аһа сытыы сыттаах, ыылаах минньигэс амтаннаах. ЛПМ САЛАК
◊ Ыылаах мас бот. — сымнаҕас хаптаҕай иннэлээх, бөдөҥ туораахтаах бэс бииһэ мас (Саха сирин соҕуруу өттүгэр хайаҕа үүнэр). ☉ Дерево из семейства сосновых с мягкой плоской хвоёй и большими шишками, разновидность пихты (растёт в гористой местности Южной Якутии)
Уу чуумпу, ыылаах мас лабаалара иһиллэр-иһиллибэттик суугунууллар. «Чолбон»
Ыылаах мас Алдан диэки хайаларга үүнэр. АНК ТСТЗС
Сибииргэ харыйа пихтаны (ыылаах маһы) кытта бииргэ хараҥа мутукчалаах тайҕаны үөскэтэр. КВА Б. Ыылаах харыйа бот. — эмискэ саба биэрэр сыттаах, сытыган харыйа. ☉ Разновидность ели с резким запахом. Ойуур балаһатын хоту өттүгэр тымныыны ордук тулуйумтуо мастар үүнэллэр: харыйа, бэс, ыылаах харыйа, сыалаах мас (кедр) уо. д. а. КЗА АҮө