даҕ. суолт. Саҥа буолбатах, эргэрбит (таҥас туһунан). ☉ Поношенный (об одежде)
Кэтиллибит сон.  Имиллибит, кэтиллибит, Эргэрбит күөх-көҕөччөр Киитэл дуомнаах этибит. И. Эртюков

хомулун II диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Аанчык, …… балаҕан диэки наскылдьыйа устар, ырбаахытын тэллэҕэ хомуллаҥныыр. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор] киитэлин тэллэҕэ тобугар охсуллан, хомуллаҥныы туруо. Нэртэ

даҕ. Бөдөҥ, улахан, адаархай (хол., таҥас ойуута). ☉ Крупный, неровный; размашистый (напр., о рисунке ткани)
[Ньургууна] бадьаархай ойуулаах халааты кэппит, суһуоҕун намылыччы түһэрбитэ биилинэн охсуллан, долгулдьуйа сылдьар. Эрчимэн
Ити кэнниттэн бадьаархай ойуулаах сиидэс сабыылаах таҥас ыйыыртан киитэлин ылан кэттэ. М. Попов. Эркиннэргэ сиэрэ суох уһун ырбаахылар, оҕуруо ойуулаах холуста дьууппалар, бадьаархай ойуулаах сарапааннар ыйанан тураллар. А. Алдан-Семенов (тылб.)

дьырай диэнтэн көстө түһүү. Погоннардаах, сайыҥҥылыы үрүҥ киитэл таҥастаах, …… үрдүк уҥуохтаах байыаннай киһи дьырас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Кэллэҕим сарсыҥҥы сарсыардатыгар гостиницам хоһугар Д. Тарва дьырас гына түспүтэ. И. Федосеев. Тоҥмут-хаппыт Крылов өрө эппэҥнээбитинэн хамыһаар иннигэр дьырас гына түстэ. В. Николаев (тылб.)

даҕ. Чаҕылыччы сырдаан, дьиримнээн көстөр. ☉ Блестящий, сверкающий, сияющий
Айдар ийэтин үп-үрүҥ кылабачыгас баттаҕын имэрийэн ылла. Н. Лугинов
[Мааппа] кыламаннарыгар муус маҥан таммах уулар, быычыкаайык кылабачыгас оҕуруо курдук, долгуспахтыы түстүлэр. Н. Заболоцкай
Ыспыраанньык, кылабачыгас алтан тимэхтэрдээх киитэлин хаҥас өттүгэр иилиммит мэтээллэринэн өҥө туттубуттуу, түөһүн өтөппүтүнэн туран кэллэ. П. Филиппов

туохт.
1. Халҕайан, кэҥээн, киэҥ киэлилээх буол. ☉ Быть широким, висеть, не прилегать к телу (об одежде); быть емким, очень большим (о посуде)
Кини хатыҥыр, кыра илиилэрэ, ити көҥкөйбүт сиэх иһигэр, ханан толугураан сылдьара биллибэт. Ыҥырар ыл. Билигин генеральскай киитэлэ чөҥөчөккө ыйаабыт курдук, саҕата моонньугар сыстыбакка көҥкөйө сылдьар буолан, атын киһи киитэлин кэппит диэххэ айылаах. К. Симонов (тылб.)
2. көсп., кэпс. Аччыктаан иэдэй, хоргуй. ☉ Сильно проголодаться
— Ыһыга суох хайдах буолабыт? Маннык буоллаҕына, мин баҕас сотору көҥкөйүүһүкпүн. «Кыым»
3. көсп. Күүстээх куоластаах буол; күүстээх куолаһынан ньириһий. ☉ Обладать мощным голосом; издавать сильные раскатистые звуки
Ол эбит буоллаҕына Аанай-туонайым эбит! Аарык чаҕаан буолбут Алтан куолакал айаҕым, Аһыллыаххынан аһылын, Көр чаҕаан буолбут Көмүс турууппа күөмэйим, Көҥкөйүөххүнэн көҥкөй! С. Зверев
ср. монг. хунхий ‘глубоко оседать, впадать, быть глубоко впалым’

сыһ.
1. Л аглайа н көст өр буола эбэтэр оннук гына. ☉ Так, чтобы приобрести ладный вид при невысокой и широкой фигуре или форме
Тутан испит киитэлин лаглаччы кэтэн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Хантан эрэ ыраахтан тиэйэн аҕалбыт титириктэрин бэҕэһээ, оскуолаҕа киллэрэн, лаглаччы симээн кэбиспиттэрэ. В. Сыромятников
2. кэпс. Өтөрүнэн турар санаата, кыһалҕата суох курдук, нус бааччы (о л орунан кэбис); тугу да гыммакка (олор). ☉ Надолго, спокойно, основательно (усесться); ничего не делая, сложа руки (сидеть)
Дьиэбитигэр киирэн, остуол уҥуор-маҥаар …… өтөрүнэн туруо суохтуу лаглаччы олорунан кэбистибит. С. Руфов
«Манна туох эрэ киһи дьииб э р г и э ҕ э б а а р », — диэтэ Жаворонкова, олоппоско лаглаччы түһэн олорон баран. П. Аввакумов. Тэҥн. лаҕыччы

сыһ.
1. Киэптиир, тэнитэр, кэҥэтэр курдук (хол., тириини хатар). ☉ Так, чтобы растянулось, расширилось (напр., выделывать кожу)
Тириини сүлэн баран киэпкэ тиирэ тардан хатарыллар. ДьСИи
2. Тугу эмэ бүтүннүү, тилэри бүрүйэр, бүөлүүр, сабар, хаххалыыр гына. ☉ Так, чтобы полностью накрыло большое пространство (натянуть, растянуть что-л.)
Соҕуруу диэки көрдөххө, үтүө дойду урсуна, көнньүөс торҕону тиирэ тарпыт курдук, күөх унаар буолан күдэриктэнэн түһэн бара турар. Күннүк Уурастыырап
Илинтэн арҕаа Сибииргэ тиирэ тэлгэнэ сытар …… Күөх муора көбүөр. П. Тобуруокап
Лүҥкүр былыт халлааны тиирэ бүрүйэн турар. Н. Якутскай
◊ Тиирэ кэт — кыараҕас, кыра таҥаһы тобус-толорутук киэптии, тилэри кэт. ☉ Натянуть на себя очень тесную одежду
Бирээскилээх быалардаах этэрбэсчээн таҥаһын Тиирэ кэтэн кэбиспит. С. Зверев
Маайкатын тиирэ кэтэн, Олорор киһи буулаҕата, Үскэл бэйэтэ киппэллэн. Р. Баҕатаайыскай
Отчутов …… киитэлин тиирэ кэтэн баран, бары тимэхтэрин тимэхтэммитэ. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэ нөҥүө кутан ыраастаа эбэтэр уутун сүүрт. ☉ Очищать, процеживать, пропуская через сито
Мааппа …… бурдугун сиидэлии турда. Амма Аччыгыйа
Массыыналар буордаах ууну сиидэлээн дьигиһитэллэр. С. Окоёмов
Ынаҕы ыан бүтээт, үүтү ынах турар сириттэн таһаара охсуллуохтаах, онтон сиидэлээн баран, сойута ууруллуохтаах. ДьСИи
2. көсп. Туох эмэ уратытынан, чорбойорунан талан, сыымайдаан ыл, хааллар. ☉ Выбрать, оставить кого-что-л. после тщательного отбора (по какому-л. признаку)
Дьэ онтон ыла Дьэллик булт туһунан доҕорун кэпсээнин сэрэнэн, сиидэлээн иһиттэҕинэ табыллар буолбута. Н. Заболоцкай
Сымыйа-кырдьык атастар, доҕоттор өрүү үгүс буолааччылар, кинилэри күн-дьыл сиидэлиир. «ХС»
Кэпсээн, хоһоон суруйа сатаабыт киһи элбэх да, күн-дьыл сиидэлээн, бэрт аҕыйахтара ааҕааччылар дьиҥ чахчы билиниилэрин ылаллар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бүтүннүү сиидэ хараҕын курдук хайаҕас оҥор (хол., элбэх буулдьанан ытыалаан). ☉ Изрешетить, прошить кого-что-л.
Мин өрүү көрөбүн: Буулдьа сиидэлээбит Знамятын — Кыһыл Уоту. Л. Попов
Синиэлин хас да сиринэн буулдьа сиидэлээбит, киитэлин үөһээ сиэбин эмиэ дьөлө көтөн ааһыталаабыт. «ХС»
Мишка модьутаҕа этиргэн бэйэтин бүлүмүөт буулдьата хас да сиринэн сиидэлээбитэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Сиидэлии туруупкалар биол. — үүнээйигэ сэбирдэх үөскэппит органическай бэссэстибэлэрин бары уорганнарга тарҕатар туруупкалар. ☉ Решётчатые трубки
Субаҕа суба утахтара уонна сиидэлии туруупкалар бааллар. КВА Б
Тымырдарга баар сиидэлии туруупкалар устун сэбирдэхтэн үүнээйи бары уорганнарыгар органическай бэссэстибэлэр тарҕаналлар. КВА Б

аат.
1. Хараҥаҕа сырдык туочука буолан көстөр, айылҕатынан Күн курдук халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, звезда. Чолбон сулус. Араҥас сулус
□ Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Сир-халлаан куйаара бүтүннүүтэ ахсаана биллибэт сулус, хас биирдии сулус биһигиттэн ыраах баар күн. АЕВ ОҮИ
2. көсп. Хайа эмэ эйгэҕэ (хол., ускуустубаҕа, успуорка, үлэҕэ) үрдүк ситиһиитинэн киэҥ билиниини ылбыт киһи. ☉ Знаменитость, звезда
Өлгөм үүт өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы сулуһа Ирина Олесова мантан, Бэрт Ууһуттан, тахсыбыта. «Кыым»
Уус-уран гимнастикаҕа талааннаах кыракый сулустар үгүстэр. «Кыым»
3. Биир эргимтэттэн төгүрүччү тэҥник сараадыйан тахсыбыт үс муннуктуу уһуктаах салаалардаах геометрия бөгүүрэтэ уонна оннук быһыылаах предмет. ☉ Геометрическая фигура, предмет, звезда
Ол очуос охсуллар оройун үрдүгэр Биэс салаа сулуспут тырымныы умайар. П. Ойуунускай
Кремль рубин сулуһа Сууллубута диэн суоҕа. Эллэй
Албан ааттаах байыаска Арҕаа Украина кырдалыгар Сандаарар кыһыл сулустаах Саҥа пааматынньык туттулар. С. Васильев
△ Оннук быһыылаах бэргэһэҕэ, хортууска уо. д. а. анньыллар буойун значога. ☉ Воинский значок, звезда
Кыа хаан олбохтонор кыргыс дьүһүнүн ылынна, бэргэһэтин сулуһа умайда, хараҕа уоттанна, троннуун бэйэлиин хааннаах төлөнүнэн өрө күлүмнээтэ. П. Ойуунускай
Кинилэр бу кыра буор уҥуохха сүгүрүйэн, бэйэлэрин кыһыл сулустаах пилоткаларын устубуттара. Суорун Омоллоон
Хортууһугар кыһыл сулус кылбачыйар. Н. Заболоцкай
△ Оннук быһыылаах анал бэлиэ, уордьан. ☉ Знак отличия, орден, звезда
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уу тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл Көмүс сулустаах Үгүс герой үөскээтин! Эллэй
Саха норуотун эрэллээх уола Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаланна. Д. Кустуров
Санныгар икки кыракый сулустаах пуорма киитэлин ылан кэттэ. «ХС»
4. Кинигэҕэ араас сыаллаах туттуллар болдьох бэлиэ. ☉ Условный значок, звёздочка
Тылбаастанар тыллары сулустарынан бэлиэтэннэ. Д. Говоров
Ордук уустук ыйытыыларга сулус туруоруллубут. КФП БАаДИ
5. көсп. Туһаайыыны, сайдыыны кэрэһэлиир туох эмэ. ☉ То, что определяет направление, развитие чего-л., путеводная звезда
Мин суолдьут Соҕотох сулуһум Иккиһин иэйбэттик өспүтэ. С. Данилов
Биһиги сирдэтэр сулуспут ол омуннаах-төлөннөөх РАПП тэрилтэтэ этэ. Н. Заболоцкай
Буулдьа толон Буурҕа устун Сирдээн, Кыһыл сулус тыкпыта. А. Абаҕыыныскай
◊ Муора сулуһа зоол. — иннэ курдук тириилээх тоноҕоһо суох муора харамайа. ☉ Морская звезда. Син эмиэ бары иннэ тириилээхтэр курдук, муора сулустара муораҕа олохсуйаллар. ББЕ
3
тюрк. йулдуз, йолдыз, жултуз