түллүргээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Борохуот аал] Күнүстэри күллүргэтэн, Киэһэлэри киллиргэтэн, Түүннэри түллүргэтэн [истэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһ. Киэҥник эбэтэр быһаҕастыы (аһылын). ☉ Широко; приоткрыто
Айаҕын дьаппаччы атан кэбиспит.  Айаҕын дьаппаччы атан биир тыынынан иһэн киллиргэттэ, аһыырҕаппыта буолан, сирэйин мунньары тутунна. Ф. Постников

киллиргэт диэнтэн төхт
көрүҥ. Миша утаппыт аҕай этэ, астына уу иһэн киллиргэппэхтээбитэ. И. Федосеев
Артур остуолга турар чаанньыктан тымныы ууну иҥсэлээхтик киллиргэппэхтээтэ. «ХС»

несов. что и без доп., разг. ис, иһэн киллиргэт, кэтиэлээ. хлебница ж. килиэп иһитэ. хлебнуть сов. разг. 1. что, чего (выпить, попить) ис, иһэн кэбис, иһэ түс; 2. чего, перен. (испытать, перенести) амсай, бил; хлебнуть горя эрэйи амсай.

көр быырпах
«Кырдьык даҕаны, ыалдьытымсах үчүгэй да киһи буоллаҕыҥ», — Эльвира хааһа тэрбэҥнээтэ, быыппах кутан аҕалбыт эмээхсини санныттан бэрт оргууй имэрийэн ылла. Л. Попов
Айгылла кэргэнин этиргэн илиититтэн быыппахтаах чороону эһэ охсон ылан, иһэн киллиргэтэр. Н. Лугинов

уһаат диэнтэн аччат. Уһааччык оҥостоору харас угар наадыйан, биирдэ ойуурга таҕыстым. В. Протодьяконов
Дьөгүөссэ нэһиилэ туран, оһох кэннигэр турар уһааччыктан хомуоһунан уу баһан ылан, иһэн киллиргэппитэ. П. Аввакумов
Сиэмэҕэ анаан сүүмэрдэммит помудуору сууйуллар уонна кыра уһааччыкка эбэтэр лаахтаах ылтаһын иһиккэ уган баран, мас соҕоҕунан сынньыллар. САССР КОА

аат.
1. Үүттээх уу суурадаһына (үксүгэр ас астыырга тут-лар). ☉ Молоко, разбавленное водой (обычно употр. в приготовлении пищи)
Сылытыллыбыт сиҥэҕэ килиэп илитэн үҥүлүппүтүн, ыта тиҥсирийэн иһэн, сиргэммиттии киэр хайыста. Н. Борисов
Сэниэ ыалларбыт аһынан Сиҥэ бэрсэллэрэ үһү. Баал Хабырыыс
Үүтэ биллибэтэх сиҥэ курдук тулабыт туп-тунаархай. Т. Сметанин
2. Саас муус үрдүнэн халыйбыт түгэҕэр кыра хаардаах эбэтэр хаар былаастаах уу. ☉ Вода, разлившаяся весной поверх льда, или вода со снегом
Кыстык хаара сиҥэ буолан хаалла. С. Федотов
Чэмэлкэй күн хараарбыт сири, сиҥэ буолан сытар хаардаах ууну убуруур, күөрэгэй ыллыыр. Н. Босиков
Араҕас сиҥэни бокуойа суох кэһэн киллиргэттэ. «ХС»
ср. бур. шэнгэн ‘жидкий’, п.-монг. сингэн ‘жидкий, редкий’

дьүһ. туохт. Бэйэ көҥүлүттэн тутулуга суох улаханулаханнык түллэн, күүрэн хамсаа (хол., сирэй быччыҥнара). ☉ Непроизвольно сокращаясь, двигаться вверх-вниз (напр., о мышцах лица)
Саллаат мырдьаҕар сирэйин тириитэ үөһэ-аллара суллараҥнаата. А. Сыромятникова
Айаҕын дьаппаччы атан биир тыынынан иһэн киллиргэттэ, көмөгөйө суллараҥнаата. Ф. Постников. СУЛЛАРАХ-СУЛЛАРАХ: сулларах-сулларах эккирээ фольк. — тугуҥ барыта улахан-улаханнык дьигиһийтэлиэр диэри ыараханнык ыстаҥалаа, эккирээ. ☉ Прыгать, скакать так тяжело, что при этом сильно содрогаются все части тела
[Абааһы киһи] сулларах-сулларах эккирээмэхтээн, саҥалаах буолан аппараҥныы турда. ПЭК ОНЛЯ III
[Сытамматах сырайдаах киһибит] Кулун Куллустуур үрдүгэр — Сулларах-сулларах эккирээтэ. ТТИГ КХКК

сыһ. Сотору, түргэнник, чугастааҕы кэм иһинэн. ☉ Скоро, в ближайшее время
Борохуот аал Суһал хонугунан, Өтөр күнүнэн, Күнүстэри күллүргэтэн, Киэһэлэри киллиргэтэн, Түүннэри түллүргэтэн [тиийдэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иһиччиттэр дьиэлэрин иһигэр Туллукчаан аһыыта өтөр ааспата, ааһыа да суох быһыылаах. Болот Боотур
2. Соторутааҕыта, олус өрдөөҕүтэ суох кэмҥэ. ☉ Недавно, в недалёком прошлом
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран: «Кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ», – дии санаатым. А. Софронов
Киһи өйүн күлүмэх күүһүгэр Ыраах да чугаһыыр алыба баар, Ол иһин өтөр сылдьыбатах дьиэбэр Мин дууһам бу хоһоон суруйар. Н. Босиков
♦ Өтөр үйэлэн — кылгастык олор, эдэр сааска быстах түбэлтэттэн өл. ☉ Уйти из жизни в молодом возрасте
Оҕоҥ аатырдаҕына, Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. др.-тюрк. өтүрү ‘за, после’, монг. үтэр ‘немедленно’

сыһ.
1. Сиэххэаһыахха наһаа баҕалаахтык, оботтоохтук. ☉ Жадно, с жадностью (есть, пить)
Өнүгэс хаан сытын иҥсэлээхтик ылан, муннун хамсатан сөрүөҥнэттэ. М. Доҕордуурап
Аттыгар турар сойбут чэйдээх алтан чаанньыгы эһэ тардан ылла, чаанньык тумсуттан сүр иҥсэлээхтик ыймахтаан киллиргэттэ. И. Никифоров
«Уотурбаҕытын күн аайы маннык сиэтэҕит дуо?» Гаврил Иванович мас хоруудаттан көөнньөрбөнү иҥсэлээхтик сапсырыйар төрөл ынахтары сыныйан одууласта. С. Никифоров. Ыта бэрт иҥсэлээхтик [таба этин] уобуталаата. Эвен фольк.
2. Имэҥнээхтик, олус тартаран, баҕаран (тугу эмэ гын). ☉ Страстно, жадно, с вожделением
Иҥсэлээхтик, нэмийдэр-нэмийэн, салгыны эҕирийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
[Ийэм] миигин тарбаҕынан ыҥыран ылбыта, сүүспүттэн иҥсэлээхтик сыллаан ылаат, биһилэҕин устан мин ытыспар уурбута. И. Гоголев
Миша дьахтар оронун оҥостон, онтон сыгынньахтанан бачыыҥкатын «лис» гына уурбутун, таҥаһа суугунуурун иҥсэлээхтик истэ олордо. Н. Габышев
3. көсп. Иччилээхтик; киһи куйахата күүрүөх (эт, саҥар, тыаһаа). ☉ Так, чтобы волосы встали дыбом или дух захватывало (говорить, кричать, петь и т. п.)
Иҥсэлээхтик Эҥсилийдэ, Улаханнык Охсуолаата, Омуннаахтык Орулаата, Харса суохтук Харылаата, Хахай кыыллыы Хаһыытаата. Күннүк Уурастыырап
Чыычаах өйдөнөн кэллэ, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
Кинээс иҥсэлээхтик этэ-тыына, соҕотох хараҕынан чолбон курдук көрбөхтүү олордо. А. Сыромятникова
Сытыы хотуур хойуу оту сиҥнэрэн иҥсэлээхтик ыйылаабат. Кустук
4. көсп. Өлөрөргө-өһөрөргө баҕаран (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Стремясь к убийству, с целью убить (о боевом оружии)
Эмискэ күөрэйдэ Икки кынчаал үөһэ - Иҥсэлээхтик эккэ тиийдэ, Ньимис гына түһэ. Л. Попов
Аптамаат уота бырдаҥалаан, сылаанньытар сылаас санаалары быһан кэбиһэр, буулдьалар иҥсэлээхтик иһиирэн кэлэн салгыны хайыта тыырталаан ааһаллар. Д. Таас