аат., эргэр. Үүттээх миин. ☉ Бульон с молоком. Көҕөлөҥү тото-хана истим
◊ Көҕөлөҥ үөрэ эргэр. — тара суох сиҥэҕэ буспут от үөрэ. ☉ Похлебка из съедобных трав, приготовленная на молоке с водой
Көҕөлөҥ үөрэҕэ көҕүйбүт, Оттоох үөрэҕэ умсугуйбут, Бэстээх үөрэҕэ мэҥийбит, Бутугаһы бурулаппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көҕөлөҥ үөрэни, бэс бутугаһы быдан ордороллоро. Күннүк Уурастыырап
Эригэр көҕөлөҥ үөрэтин аҕалан остуолугар ууран биэрэрэ. М. Доҕордуурап. Көҕөлөҥ хааһы эргэр. — тара суох сиҥэҕэ буспут хааһы. ☉ Каша на разведенном водой молоке без добавления мороженой простокваши
Ньылба, Быллыа уолаттара дьиэлэригэр тар үөрэттэн, көҕөлөҥ хааһыттан атыны ахсааннаахтык амсайдылар ини. Болот Боотур
ср. ног. көгөлөн ‘трава, молодая трава’

таһаараары үөрэ эргэр. — кыа от умнаһын үүттээх ууга оргутан баран, уоттан таһаараат суораты кутан ытыйан үөрэ оҥоһуллубута. ☉ Похлёбка из чернобыльника, отваренного на молоке, заправленная соратом сразу после снятия с огня
Тары таптаабыт, Ымдааны ыймахтаабыт, Сиҥэни испит, Таһаараары үөрэни таптаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таһаараары үөрэ ууттан, үүттэн, тартан, оттон ытыйыллан оҥоһуллар. СЛ-8

даҕ. Буруо, туман курдат чуолкайа суохтук, боруоран көстөр. ☉ Неясно видимый, словно покрытый дымкой, бледный, блёклый
Тыа үрдүнэн кыһыҥҥы тунаархай күн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Түүҥҥү ый тунаархай сырдыгар ыраах саҕахха суорба хайалар чыпчааллара чаҕылыйаллар. И. Гоголев
Үүтэ биллибэтэх сиҥэ курдук тулабыт туп-тунаархай. Т. Сметанин
ср. алт. тунук ‘дым’

сыһ., кэпс.
1. Түргэнник, сыыдамнык. ☉ Быстро, ходко, в темпе
Ат …… бэрт сулбутук айаннаан кудулутан иһэр. Н. Якутскай
Сэргээчэ сулбутук хаампытынан барда. В. Титов
Сиҥэ хаар устун турку сулбутук ньылбырыйар. «ХС»
2. Уһаан-тэнийэн хаалбаттык, сулбуччу. ☉ Без промедления, без задержки
«Чэйиҥ!» — Хара Бэкир күө-дьаа буолла. Кэпсэтиини сулбутук ыытан иһиэн баҕарда. С. Дадаскинов
Дьонторуусап баартыйаҕа киириитин дьыалата олус сулбутук, күн сарсын быһаарыллан хаалыах айылаахтык саҕаланна. Э. Соколов

аат.
1. Бурдук үүккэ, ууга эбэтэр сиҥэҕэ хойуу гына мэһиллибитэ. ☉ Густая масса из муки, замешанной на жидкости (воде, молоке), тесто
Ийэлэрэ, лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олорон, хаһыытаата. Н. Габышев
Даайыс алаадьы тиэстэтин охсор түбүккэ түстэ. ГИП КДь
[Дьахтар] остуолга кэлэн тиэстэни бурдукка имигэстик төкүнүҥнэттэ. «ХС»
2. Ханнык эмэ бороһуок (хол., испиэскэ, буор) ууга хойуу гына мэһиллибитэ. ☉ Густая однородная масса из порошкообразного вещества, смешанного с жидкостью (напр., глиняный раствор)
«Китайскай сакалааппыт» гектографическай тиэстэ этэ. П. Филиппов
Туойу уулаан хойуу тиэстэ буолуор дылы өр кичэйэн мэһийиллэр. МАП ЧУу

I
хобурҕаа диэнтэн холб. туһ. Ыксабар эттээх аттар туйахтарын тыаһа, сиҥэ уутун бырдааттата ыспахтаан, эрчимнээхтик хобурҕаһан-лабырҕаһан кэлэр тыастара иһилиннэ. С. Маисов
II
даҕ.
1. Хоппойбут ытыс охсулларын курдук «хоп-хоп» гынар, хобургуур бүтэҥи тыастаах. ☉ Производящий глухие хлопающие звуки, характерные для ударов ладонями, сложенными лодочкой, друг о друга
Уолаттар …… сири сутурҕалаан көрө-көрө: «Манна кылаат сытар, тыаһа хобурҕас!» — дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сотору саах холлоҕос сиртэн хоҥнубут тыаһа хобурҕас буолла. Болот Боотур
2. көсп. Олус элбэҕи мээнэ-мээнэ саҥарар. ☉ Болтающий языком
«Ол таҥас харчытын ким төлүүрүй?» — дьиэлээх дьахтар аараттан хоп-хобурҕас. Н. Якутскай

1. аат.
2. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. ☉ Напиток из воды, молока или пахты (заправленный мукой или съедобными травами)
   Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
   Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
   Оттон урут, сэрии кэмигэр, кэлин даҕаны кииһилэ бутугас оҥостон иһэрбит. И. Сосин
3. Бурдук, куруппа сэлиэйдээх миин. ☉ Мучная похлебка. Балык бутугас. Сыма бутугас
4. көсп. Туох эмэ иитэ-саҕата, бэрээдэгэ, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына бутуллубута, ыһыллыбыта; бутуллуу, ыһыллыы. ☉ Крайний беспорядок, хаос
   Өлүү уонна төрөөһүн киһи-аймах модун муоратын биир кэм саҥардан иһэр. Онон, историческай событиелар уонна көстүүлэр бутугастарын киһи кыайан билиэ да суох курдук буолар. ДИМ
   Суутсокуон ханнаный? Бука бары биир бутугас буоллугут дуу?! Ким эр, ким ойох биллибэккэ барда! А. Сыромятникова
5. даҕ. суолт. Бэрээдэгэ суох, бэрээдэгэ ыһыллыбыт. ☉ Беспорядочный
   Сахалыы тылы умунна, нууччалыы тылы эбиммэтэ, иккиэннэринэн булкуйа саҥарар-суруйар бутугас соҕус киһи буолан истэ. Амма Аччыгыйа
   тюрк. ботка

туохт.
1. Сыыллары баран сыҕаллан, хастанан кэл (хол., киһи илиитин-атаҕын тириитин этэргэ). ☉ Быть содранным, сдираться (напр., о коже руки, ноги)
Сэттэ кыыс дьахтар сап хаталларыгар тобуктара ньылбырыйбыт. Саха ост. I
Хортуоппуй хаҕа халыҥыы илик буолан бүтэйдии илдьирийэрэ уонна хаҕа ньылбырыйара элбэх буолар. ФНС ОАҮүС
2. Туох эмэ сымнаҕаска, инчэҕэйгэ халтарыйан сыҕарый (хол., хаарга сыарҕа). ☉ Легко скользить по чему-л. мокрому (напр., по первому снегу)
Саҥа хаары тыыран, сыарҕата тыаһа-сыма суох ньылбырыйар. В. Яковлев
Сиҥэ хаар устун турку сулбутук ньылбырыйар. В. Титов
Оҥочолоро билигин уу устун букатын тыаһа суох ньылбырыйан истэ. М. Горькай (тылб.)
3. Илийэн, сымнаан олус халтархай буол. ☉ Стать скользким от слякоти, сырости (напр., о траве)
Бадаайаптар саҥа үүнэн эрэр күөх оттоох тиэргэннэрэ киэһээҥҥи сиигинэн ньылбырыйа бүрүллүбүт. Л. Попов
— Бэйи эрэ, …… ол сиэрдийэҕиттэн бугул ньылбырыйа тураарай? С. Федотов
Суолбут-ииспит мыыла курдук ньылбырыйда. И. Никифоров
4. көсп. Бэрт буола сатаа, онон дьон итэҕэлин ыларга дьулус. ☉ Стараться казаться хорошим, добрым, чтобы войти в доверие людей
— Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Басыгысов утары матырыйаал хомуйар. Далан
[Лөгөнтөй] олох уларыйан, ньылбырыйбыта сүр. Ордугу-хоһуну тугу да саҥарбат. Р. Кулаковскай
«Сороххо хара саһыл буолан ньылбырый, сороххо сырҕан эһэ буолан саба түс, тугу да кэрэйимэ», — диэн оҕонньор арахсарыгар эппитэ. Ч. Айтматов (тылб.)
5. көсп. Тыаһа-ууһа суох үөмэн сырыт. ☉ Ходить крадучись, тихо скользить
[Мааска] тыаһа суох чөм-чөм үктэнитэлээн сэрэнэн хаамара, ханна баҕарар аргыый аҕай ньылбырыйан сылдьара. Далан
Быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, кини [эһэ] урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Олбуор иһигэр легковой массыына бытааннык ньылбырыйан киирдэ, итиэннэ эргийээри …… суруктаах остуолбаны хабырыйан ааста. В. Осеева (тылб.)
ср. алт. дьылбырыт ‘скользить’

аат. Эти, сүөһү иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга булаан буһарбыт ас. ☉ Похлёбка из мелко нарезанного мяса, потрохов рогатого скота; варево, приготовленное из сушёной мелко нарубленной съедобной травы или заболони, на молоке или тар
Сытыытык көрбүт-истибит хара бытыктаах эр киһи, торбос үтүлүктэри ньилбэгэр ууран олорон, үс атахтаах төгүрүк остуолга үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
«Таптыыр аһым тар хааһы, үтүө аһым оттоох үөрэ», — Ырыа Силип остуолга олорунан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Өкүүскэ холумтан тумсугар хаҥас диэки боччук күөстэн үөрэ иһэ олорор. Эрилик Эристиин
◊ Бэс үөрэ көр бэс
Күнүскү бэс үөрэттэн ордорон кэбиспитин сылытан ийэтэ остуолга ууран биэрэр. Амма Аччыгыйа
Сааһыары бурдуктара тамты бүтэн, бэс үөрэ аһылыктаммыттара. Күндэ. Ис үөрэ — ынах сүөһү хара иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин. ☉ Похлебка из мелконарубленных потрохов рогатого скота
Ийэтэ туран ас тарта, Уйбаан саҥата суох минньигэс ис үөрэтин иһэн бурулата олордо. «ХС»
Көҕөлөҥ үөрэ көр көҕөлөҥ. Көҕөлөҥ үөрэҕэ көҕүйбүт, Оттоох үөрэҕэ умсугуйбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эригэр көҕөлөҥ үөрэтин аҕалан остуолугар ууран биэрэрэ. М. Доҕордуурап
Тар үөрэ көр тар. Астара да диэн судураай хааһы, тар үөрэтэ. А. Фёдоров
Кыһын киһи тар үөрэни иһэн баран от-мас тиэйэ бардаҕына, күөс быстыҥар тиийбэккэ ис-иһиттэн үллэүллэ титирэстээн, тоҥмутунан барар. А-ИМН ОЫЭБЫ
Таһаараары үөрэ көр таһаараары. Тары таптаабыт, Ымдааны ыймахтаабыт, Сиҥэни испит, Таһаараары үөрэни таптаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таһаараары үөрэ — ууттан, үүттэн, тартан, оттон ытыйыллан оҥоһуллар. СЛ-8
Үөрэ ото — кыа диэн курдук. Аны ийэбит Айыына биһиккини батыһыннара сылдьан, үөрэ отун хомуйтарар. И. Федосеев
Суоракка бэс сутукатын, сайын муспут үөрэ отторун куттахтарына, син үссэммитэ буолан хоноллоро. А. Сыромятникова
Былыр бутугаска кииһилэни уонна үөрэ отун куталлара. Дьиэ к. Үөрэ хаа- һы — үөрэ отун, бэс сутукатын кутан буһарбыт бурдук хааһы. ☉ Мучная каша, сдобренная съедобными травами, сосновой заболонью
Бэс субатын хатара-хатара хааччынара. Кини ону кырбаан үөрэ хааһы буһарара. И. Данилов
Алексей Петрович оҕонньорго үөрэ хааһыны, суораты үссэнэн, хамначчыт буолан, өлөн-быстан эрэбит. ТГС ЫА
ср. др.-тюрк. йүгүр ‘просо’, алт. үре ‘кашица из толчёной крупы и молока’

1. аат.
2. Хагдарыйан түһэр мутукчалаах, төгүрүктүҥү туораахтаах чиргэл эттээх мас. ☉ Лиственница
   Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
   Арай үрдүк тэҥкэ эрэ тииттэр чыпчааллара суугунуура уурайбата. Суорун Омоллоон
   [Күөрэгэй] хас да алаастары туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
   Тиит маһа чиргэл, дэбигис сытыйбат, эмэхсийбэт кэриэтэ. КЗА АҮө
3. түөлбэ. Мас субата. ☉ Луб.
4. даҕ. суолт. Тииттэн оҥоһуллубут; аҥаардас тиит эрэ мастаах. ☉ Лиственничный. Тиит ук
   □ Индигиир кыыһа тиит дьиэлээх үһү (тааб.: киргил уйата)
   Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
   Ол көһүннэ: мин оҕо сылдьаммын Оонньообут сирим — тиит иһирик. И. Чаҕылҕан
   ◊ Бэс тиитэ түөлбэ. — бэс мас үрүҥ этэ, субата. ☉ Сосновый луб. Бэс ыйыгар дьахталлар бэс тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиит дьаҥ (дьаҥа) түөлбэ. — ис тиибэ. ☉ Брюшной тиф. Тиит дьаҥа турбут. Тиит күөрэгэйэ — кытарымтыйан көстөр күрэҥ дьүһүннээх, олорор маһыттан көтөн тахса-тахса ыллыыр чыычаах. ☉ Конёк лесной
   Тиит күөрэгэйдэрэ ыллыыллар. Суорун Омоллоон. Тыый, ханнаный тиит күөрэгэйэ, Чычып-чаап, талах чыычааҕа — Ойуур тыа, ой-бэс уран тыллааҕа… М. Тимофеев
   Ханна эрэ чугас, намчы лабаалар быыстарыттан тиит күөрэгэйэ ыллаан дьуруһуйар. «ХС». Тиит мас көр тиит
5. Суол икки өттүнэн …… тиит мас ыга симсэ кэккэлиир. Далан
   Итииргээн иһийбит тиит мастар Кэрииргэ кэккэлээн тураллар. С. Данилов
   Күпсүүрү оҥорорго бэйэтэ охтубут, таһа ханан да хайдыбатах, ортото эмэх буолбут кураанах тиит маһы булан, быһа эрбээн ылан эмэҕин тэбээн кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ. Тиит сыалыйата — тиит суон төрдө, төрдүн саамай суон сирэ. ☉ Толстое место лиственницы вокруг её основания
   Суон тиит сыалыйатын быһан ылан буорга хаһан хамсаабат гына олордоллор. МАП ЧУу. Тиит тиитэ түөлбэ. — тиит субата. ☉ Лиственничный луб. Сайын саҥатыгар дьахталлар бэс үүммэт сиригэр тиит тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиити төргүү мутугунан көр мутук. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт, тиити төргүү мутугунан тэбэр тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу көстө көтүтэн иһэр! Ньургун Боотур. Тиит тыа (ойуур) — аҥаардас тиит эрэ мастаах тыа (ойуур). ☉ Лиственничник
   Тиит ойуур күнү бүөлүү үүммүт, Тииҥ манна туораах курдук үксээбит. Н. Тарабукин (тылб.). Тиит улара түөлбэ. — хара улар. ☉ Каменный глухарь. Тиит үөрэ — тиит субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлёбка из лиственничной заболони на молоке или на замёрзшей простокваше. Тиит ымыы түөлбэ. — ымыы чыычаах. ☉ Клёст белокрылый. Тиит эргийээччи түөлбэ. — кэкэ-бука. ☉ Поползень.
   др.-тюрк., тув., алт., хак., кирг., шор. тыт