туохт. эб. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары, сыһыаттыҥы түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ От вопросительных местоимений образует обобщительные и обобщительные наречные местоимения (ким баҕарар ‘кто угодно, любой’, туох баҕарар ‘что угодно’, ханнык баҕарар ‘какой угодно’, төһө баҕарар ‘сколько угодно любое количество’, хайа баҕарар ‘любой’, хаһыс баҕарар ‘который угодно’, хас баҕарар ‘сколько угодно’, хайдах баҕарар ‘как угодно’, хаһан баҕарар ‘когда угодно, всегда’, ханна баҕарар ‘где угодно, всюду’, хантан баҕарар ‘откуда угодно, отовсюду’, ханыаха баҕарар ‘докуда угодно’, ханан баҕарар ‘по какому угодно месту’)
Ким баҕарар үлэҕэ, үөрэххэ бырааптаах. «Кыым»
Хараҥаҕа туох баҕарар улаатан көстөр. «ХС»
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. А. Федоров. Хайа да уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. ПНЕ СТ
Кини саҥатын хантан баҕарар билиэҥ. А. Сыромятникова

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ утары бар; сэриинэн атаакалаа. ☉ Наступать на кого-что-л.; наступать на противника с боем
Биирдэ Н сэлиэнньэҕэ Этэрээт киммитэ. И. Гоголев
Өстөөх Үрүтүн үөһэ кимнэ. Күннүк Уурастыырап
Тойон нырыынан кулаан барбыт, дьон өссө өрө кимэн испиттэр. Эрилик Эристиин
△ Өрө баран утарылас. ☉ Идти наперекор, напролом
Сорохторун киэр үүрбүтүм — Киммэтиннэр күүстэринэн. С. Тарасов
Өйдүүгүн дуо лиириктэргэ Физиктэр киммиттэрин. И. Гоголев
2. Этэргин үрүт үөһэ эт. ☉ Повторять (говорить) настырно одно и то же
«Баар бырайыактары манна бигэргэттэрэр эрэ соруктаахпыт», — Ньукулааскы оргууй аҕай кимэ олордо. У. Нуолур
3. көсп. Кими эмэ кытта эрийис; үчүгэй сыһыаны ситиһэ сатаа. ☉ Приударить за кем-л.; упорно добиваться расположения кого-л.
Кыдьыгырбыт хабалыардар кыргыттары, …… кимэн киирээри, итирдэллэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Кимнэр (кимтэр) ким — сорунуулаахтык инниҥ хоту дьулуруй. ☉ Двигаться вперед безостановочно
Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Уол] кыыллыйбыттар саайкаларын кимтэр кимэн, ыллар ылан истэ. БАИ Х. Кимэн киир — атаакалаа, сэриинэн утары бар. ☉ Атаковать, наступать с боем
Ытыалыы-ытыалыы кимэн киириҥ! Н. Якутскай
Атааканан өстөөххө кимэн киирбитим. С. Васильев. Кимэн киирии — атаака, сэриинэн утары барыы. ☉ Атака, наступление с боем
Чугуйуу эбэтэр кимэн киирии Дьулаан суолунан испиттэр. И. Эртюков. Кимэн киирээччи (киирэн иһээччи) — атаакалыыр киһи, саба түһээччи. ☉ Атакующий, нападающий
[Гранаталар] кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн, дэлбэритэ ыстаннылар. С. Никифоров. Түөскэ ким — кими эмэ утаран түөскэ ас. ☉ Ударить кого-л. в грудь, выражая неприязненное отношение
Баһыахтыыр Балбаара Сыллайы түөскэ кимэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ханнык киһи (киһиэхэ эрэ сыһыаннаан этиллэр, э. ахс. кимнээх). ☉ Кто (вопр
мест., относится в основном к человеку: кто такой, что за человек?) Ким киирдэ? — [Константинов:] Биһиги иннибитинэ ким ааста диибин эбээт. С. Ефремов
2. Киһи эбэтэр туох эмэ (хол., тэрилтэ, идэ) аатын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, отчества человека, а также названия чего-л. (напр., организации, профессии)
Кини кимий? — Учуутал. Аҕаҥ аата кимий? — Уйбаанабыс. Эһэҥ кимий? — Охоноон. — [Өлөөнө:] Холкуоскут аата ким диэний? С. Ефремов
3. Туох эмэ, ким эмэ ханнык киһи киэнэ буоларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Чей (вопр
мест). Ким суумката турарый? — Ким оҕотоҕун? И. Федосеев
2. түмэр солб. аат суолт. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар. ☉ Любой, всякий, каждый (о человеке). Бу кинигэни ким ылара көҥүлэ. — Ким санаата да, кэргэниттэн арахсан иһэрэ табыллыа дуо? А. Федоров
3. аат суолт. Киһи аата-суола, балаһыанньата (тард. ф-гар мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Имя, отчество, фамилия, социальное положение человека (употр. в притяж. ф. в отриц. предложениях)
Ыйытыллааччы Маайаҕа кимэ биллибэтэ. Эрилик Эристиин
[Киирик:] Кини [геолог] кимэ миэхэ наадата суох. С. Ефремов
4. ситим т. суолт. Болдьох дэгэттээх туһаан суолталаах аттаһык баһылатыылаах холбуу этии чаастарын ситимнииргэ туттуллар (үксүгэр ол солб. ааты кытта). ☉ Употребляется для связи предикативных частей аналитического сложноподчиненного предложения с подлежащным значением, осложненным оттенком условия (преимущественно с мест. ол)
Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй
Сэриилэһиигэ ким сырдык санаалаах, үрдүккэ дьулуурдаах, ол өрүү кыайыылаах тахсар. П. Аввакумов
Ким бу былааҕы тэпсибэтэх — ытыллыа. «ХС»
◊ Ким билиэй — биир да киһи билбэт. ☉ Никто не знает
[Кырса] оннук идэлээҕин ким билиэй. Н. Якутскай. Ким буолаҕын? — туох идэлээххиний (дуоһунастааххыный)? Туох үлэһиккиний? ☉ Какую профессию (должность) имеешь? Кем работаешь? — Эн ким буолаҕын? — Учууталбын
— Ким буолуохпун билбэппин. П. Тулааһынап. Ким буоларын көрүөхпүт (билиэхпит) — быһаарыылаах күрэхтэһиигэ ким кыайыылаах буоларын (билиэхпит). ☉ (Узнаем) кто будет победителем в решающем поединке
Саахымакка ким буоларын бүгүн билиэхпит. — Сарсын Сэрэпиин баар буоллаҕына, көрүөхпүт ким буоларын. «ХС». Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> — төрдүҥ-ууһуҥ кимий-тугуй? ☉ Откуда ты родом? Кимтэн кииннээх киһи этиҥ? П
Ойуунускай. Кимтэн кииннээх, Хантан хааннаах киһи этигиний? С. Данилов
Итини таһынан кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа эмиэ ыйыллар. Эрчимэн
тюрк. ким, кем

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

сыһыан холб.
1. Саҥарааччы билбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает незнание, неосведомленность говорящего (не знаю; кто его знает)
Ээ, ким билэр, хайдах үллэстибиттэрэ буолла. Күндэ
«Ким билэр», — дэһэллэр сорохтор. А. Федоров. Ким билэр, табаарыс Чомчоойоп, ким билэр. Н. Габышев
2. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарарын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение, колебание говорящего (кто его знает)
Ким билэр, оонньуурга сөбө дуу, ытыырга сөбө дуу... Амма Аччыгыйа. «Ким билэр, доҕор», — диир Сүөдэр мунаарбыт быһыынан. А. Федоров
3. Саҥарааччы быһаччыта суох аккааһын, халбаҥ эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает нерешительный отказ, уклончивый ответ говорящего (не знаю)
Ким билэр, биһиги киһибит оҕото бэрт ээ, сааһын ситэ илик. А. Федоров. Ким билэр …… Борялыын сүбэлэһиэхпит. В. Яковлев
Ким билэр, ээ барбатым буолуо. А. Сыромятникова
4. Саҥарааччы итэҕэйбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает неверие говорящего (кто его знает; трудно верить)
Оо дьэ, ким билэр... тугу диэн эрэр буоллугут. П. Ойуунускай
Ким билэр, баҕар, тас дьүһүнэ эрэ итинник буолуо. Софр. Данилов
Һэ, ким билэр, тойон бэйэҥ тобулбут толкуйуҥ ини. Кустук

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

быһ. суох солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар, ханнык эрэ киһи (түмэр суолт.). ☉ Любой, кто-нибудь, кто-то (собир.)
Ким эмэ кэлбэт эбээт. П. Ойуунускай
Арай ким эмэ көхсүн этитэр, атаҕын сыҕарыҥнатар, сыҥсыйбахтаан ылар. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппытыҥ буолуо. С. Ефремов

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

түмэр солб. аат. Хас баҕарар, олус элбэх. ☉ Сколько угодно, сколько хочется, сколько хочешь
Чэ кылгастык итинник, Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов

түмэр солб. аат. Туох баҕарар, араас, талбыт. ☉ Любой, всякий
Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай

түмэр солб. аат. Хайа сатанарынан, араастык. ☉ Как угодно, по-всякому
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Хайа баҕарар уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. «ХС»

түмэр солб. аат. Бары сиргэ барытыгар, сир аайы. ☉ Где угодно, везде, всюду
Ханна баҕарар баай уонна дьадаҥы баар эбит. Амма Аччыгыйа

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар (ким, туох эмэ). ☉ Какой угодно, любой, каждый
Ханнык баҕарар суоппары кытта кэпсэтэри сатыыр. А. Фёдоров
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. ПАВ Ф-6

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар кэмҥэ, куруук. ☉ В любое время, когда угодно, всегда
Поэзия омурҕана Уоппуската суох үлэ: Хаһан баҕарар таҕыстаҕына, Тахсыбатаҕына көҥүлэ. С. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
[Лэкиэс:] Эрэйбин хаһан баҕарар кимтэн да көрдүү турар киһибин. С. Ефремов

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһыан т. Этиллэр санааҕа тыл тылга киирсэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего с оттенком допущения, уступки (после некоторого затруднения)
Баҕар буоллун. Мин үөрэтэргэ бэлэммин. И. Гоголев

көр баҕар буоллун
Көрдөрөбүн дуо ону, биир түгэни?.. Кэбис даа, билэбит да? Баҕар буоллун даҕаны. В. Ойуурускай

ыйыт. солб. аат. Ханнык дьон (хас биирдиилэрин ааттаан туран). ☉ Кто такие (поименно). Мунньахха ким-ким баарай? Кылааска кимким суоҕуй?

көр ким-ким
Субуотунньукка ким-кимнээх сырыттылар? — Иһит эрэ, маннааҕы бассабыыктарбыт ким-кимнээх диэннэрий? Н. Якутскай

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

ыйыт. солб. аат. Киһи аатын-суолун, тустаах бэлиэтин түмэн, чорботон ыйытан быһаарар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, характерных особенностей человека посредством обобщительно-выделительного вопроса, кто, каковой
Кимтэн кииннээх Ким-хайа кэллиҥ? П. Ойуунускай
Кимҥиний-хайаҕыный бу? Амма Аччыгыйа
Сахаларга …… илиитин биэрбит ким-хайа этэй диэтэргит, баараҕай нуучча норуотун оробуочай кылааһа этэ. Суорун Омоллоон
◊ Ким-хайа иннинэ — ханнык да киһи иннинэ. ☉ Раньше всех
Наһаар холкуоска 1930 сыллаахха ким-хайа иннинэ киирбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Туохха эмэ наһаа баҕалан, үлүһүйэн туран оҥор. ☉ Делать что-л. с пристрастием, увлечённо
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, дии санаатым. А. Софронов
Кини [Емельян Ярославскай] сүҥкэнник өрө көтөҕүллэн туран, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук эппитэ. СБТТ
Бары түһүлгэлэри кэрийэн, дьаһаах хомуйуохха наада, ону хомуйуу да киһи оччо ымсыырбат-баҕарбат үлэтэ. С. Курилов (тылб.)
2. кэпс. Кимиэхэ эмэ күүскэ ыллар, курдары тартар. ☉ Испытывать желание, страсть к кому-л.
Бэйэм даҕаны бэркэ ымсыыран-баҕаран сылдьарым. П. Ойуунускай
Эн миигин көрдөөбүтүҥ сатамматаҕа. Мин эйиэхэ оччоттон ыла ымсыыра-баҕара саныырым, ону аҕам биэриминэ ити биир бассабыыкка түбэһэн хаалан, бу буолан олордоҕум. Эрилик Эристиин

мест. вопр. кто; ким кэллэ ? кто пришёл?; ким эмэ кто-нибудь; ким эрэ кто-то; ким даҕаны (да) а) никто; б) каждый, всякий # ким билэр модальное словосочет. кто его знает, кто их знает; не знаю; ким билэр, инньэ дииллэр дии кто его знает, так говорят; ээ, ким билэр, хайдах уллэстибиттэрэ буолла э, кто их знает, как они между собой разделили; ким билэр, булан төлүү-бүн дуу, суох дуу? не знаю, смогу расплатиться или нет?

модальное сл. 1) может, может быть, возможно; баҕар бу киэһэ кэлиэҕэ возможно, вечером он придёт; баҕар буолуо может быть, возможно, вероятно; ср. өҥөтөр ; 2) допустим, предположим; например, к примеру; хоть; баҕар , саанан да ыт , кини уһуктуо суоҕа хоть из ружья пали, он не проснётся; ханна да олоруохха үчүгэй буолла , баҕар биһиги Сахабыт да сирин ылыаҕыҥ везде жить стало хорошо, взять, например, нашу Якутию; 3) пусть, хоть, даже; баҕар үҥтүн пусть жалуется; баҕар , бары да барыҥ хоть все уходите; баҕар кыыһыр ну и сердись; баҕар буоллун пусть; так и быть; ср. баҕардаҕына , баҕардар .

желать, хотеть чего-л., стремиться к чему-л.; аһыахпын баҕарабын я хочу есть; туохха баҕараҕын ? чего ты хочешь?; туохха да баҕарбаппын я ничего не хочу; баҕарбыт маска ыттар погов. кто очень хочет, тот и на дерево полезет (соотв. охота пуще неволи).

1) напирать, нажимать, давить; ломиться (вперёд); кимэн киир = наступать; 2) перен. быть навязчивым, въедливым; кимэн иэстээ = навязчиво требовать долг.

int. who?; кимнээх int. who (pl.)?; ким эрэ pro. someone, somebody; ким да, ким даҕаны pro. no one, nobody; кимиэнэй int. whose?, of whom?

v. to press hard, attack, advance