мест. вопр. кто; ким кэллэ ? кто пришёл?; ким эмэ кто-нибудь; ким эрэ кто-то; ким даҕаны (да) а) никто; б) каждый, всякий # ким билэр модальное словосочет. кто его знает, кто их знает; не знаю; ким билэр, инньэ дииллэр дии кто его знает, так говорят; ээ, ким билэр, хайдах уллэстибиттэрэ буолла э, кто их знает, как они между собой разделили; ким билэр, булан төлүү-бүн дуу, суох дуу? не знаю, смогу расплатиться или нет?

таймень.

1) знать, узнавать, познавать; распознавать, различать; үс омук тылын билэр он знает три иностранных языка; илини арҕааны билбэт он не различает, где восток, где запад; 2) чувствовать, слышать; сыты бил = слышать запах; 3) предвидеть; урутунан бил= предвидеть # билэҕин дуо знаешь (ли), понимаешь (ли); билэҕин дуо, мин онно барыахпын оччо баҕарбаппын ээ знаешь, мне не очень хочется туда идти.

1) напирать, нажимать, давить; ломиться (вперёд); кимэн киир = наступать; 2) перен. быть навязчивым, въедливым; кимэн иэстээ = навязчиво требовать долг.

int. who?; кимнээх int. who (pl.)?; ким эрэ pro. someone, somebody; ким да, ким даҕаны pro. no one, nobody; кимиэнэй int. whose?, of whom?

n. Siberian salmon (Onchorhynchus sp.)

v. to know; билис= v. to become acquainted with; билигэс a. curious, inquisitive

v. to press hard, attack, advance

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ утары бар; сэриинэн атаакалаа. ☉ Наступать на кого-что-л.; наступать на противника с боем
Биирдэ Н сэлиэнньэҕэ Этэрээт киммитэ. И. Гоголев
Өстөөх Үрүтүн үөһэ кимнэ. Күннүк Уурастыырап
Тойон нырыынан кулаан барбыт, дьон өссө өрө кимэн испиттэр. Эрилик Эристиин
△ Өрө баран утарылас. ☉ Идти наперекор, напролом
Сорохторун киэр үүрбүтүм — Киммэтиннэр күүстэринэн. С. Тарасов
Өйдүүгүн дуо лиириктэргэ Физиктэр киммиттэрин. И. Гоголев
2. Этэргин үрүт үөһэ эт. ☉ Повторять (говорить) настырно одно и то же
«Баар бырайыактары манна бигэргэттэрэр эрэ соруктаахпыт», — Ньукулааскы оргууй аҕай кимэ олордо. У. Нуолур
3. көсп. Кими эмэ кытта эрийис; үчүгэй сыһыаны ситиһэ сатаа. ☉ Приударить за кем-л.; упорно добиваться расположения кого-л.
Кыдьыгырбыт хабалыардар кыргыттары, …… кимэн киирээри, итирдэллэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Кимнэр (кимтэр) ким — сорунуулаахтык инниҥ хоту дьулуруй. ☉ Двигаться вперед безостановочно
Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Уол] кыыллыйбыттар саайкаларын кимтэр кимэн, ыллар ылан истэ. БАИ Х. Кимэн киир — атаакалаа, сэриинэн утары бар. ☉ Атаковать, наступать с боем
Ытыалыы-ытыалыы кимэн киириҥ! Н. Якутскай
Атааканан өстөөххө кимэн киирбитим. С. Васильев. Кимэн киирии — атаака, сэриинэн утары барыы. ☉ Атака, наступление с боем
Чугуйуу эбэтэр кимэн киирии Дьулаан суолунан испиттэр. И. Эртюков. Кимэн киирээччи (киирэн иһээччи) — атаакалыыр киһи, саба түһээччи. ☉ Атакующий, нападающий
[Гранаталар] кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн, дэлбэритэ ыстаннылар. С. Никифоров. Түөскэ ким — кими эмэ утаран түөскэ ас. ☉ Ударить кого-л. в грудь, выражая неприязненное отношение
Баһыахтыыр Балбаара Сыллайы түөскэ кимэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ханнык киһи (киһиэхэ эрэ сыһыаннаан этиллэр, э. ахс. кимнээх). ☉ Кто (вопр
мест., относится в основном к человеку: кто такой, что за человек?) Ким киирдэ? — [Константинов:] Биһиги иннибитинэ ким ааста диибин эбээт. С. Ефремов
2. Киһи эбэтэр туох эмэ (хол., тэрилтэ, идэ) аатын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, отчества человека, а также названия чего-л. (напр., организации, профессии)
Кини кимий? — Учуутал. Аҕаҥ аата кимий? — Уйбаанабыс. Эһэҥ кимий? — Охоноон. — [Өлөөнө:] Холкуоскут аата ким диэний? С. Ефремов
3. Туох эмэ, ким эмэ ханнык киһи киэнэ буоларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Чей (вопр
мест). Ким суумката турарый? — Ким оҕотоҕун? И. Федосеев
2. түмэр солб. аат суолт. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар. ☉ Любой, всякий, каждый (о человеке). Бу кинигэни ким ылара көҥүлэ. — Ким санаата да, кэргэниттэн арахсан иһэрэ табыллыа дуо? А. Федоров
3. аат суолт. Киһи аата-суола, балаһыанньата (тард. ф-гар мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Имя, отчество, фамилия, социальное положение человека (употр. в притяж. ф. в отриц. предложениях)
Ыйытыллааччы Маайаҕа кимэ биллибэтэ. Эрилик Эристиин
[Киирик:] Кини [геолог] кимэ миэхэ наадата суох. С. Ефремов
4. ситим т. суолт. Болдьох дэгэттээх туһаан суолталаах аттаһык баһылатыылаах холбуу этии чаастарын ситимнииргэ туттуллар (үксүгэр ол солб. ааты кытта). ☉ Употребляется для связи предикативных частей аналитического сложноподчиненного предложения с подлежащным значением, осложненным оттенком условия (преимущественно с мест. ол)
Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй
Сэриилэһиигэ ким сырдык санаалаах, үрдүккэ дьулуурдаах, ол өрүү кыайыылаах тахсар. П. Аввакумов
Ким бу былааҕы тэпсибэтэх — ытыллыа. «ХС»
◊ Ким билиэй — биир да киһи билбэт. ☉ Никто не знает
[Кырса] оннук идэлээҕин ким билиэй. Н. Якутскай. Ким буолаҕын? — туох идэлээххиний (дуоһунастааххыный)? Туох үлэһиккиний? ☉ Какую профессию (должность) имеешь? Кем работаешь? — Эн ким буолаҕын? — Учууталбын
— Ким буолуохпун билбэппин. П. Тулааһынап. Ким буоларын көрүөхпүт (билиэхпит) — быһаарыылаах күрэхтэһиигэ ким кыайыылаах буоларын (билиэхпит). ☉ (Узнаем) кто будет победителем в решающем поединке
Саахымакка ким буоларын бүгүн билиэхпит. — Сарсын Сэрэпиин баар буоллаҕына, көрүөхпүт ким буоларын. «ХС». Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> — төрдүҥ-ууһуҥ кимий-тугуй? ☉ Откуда ты родом? Кимтэн кииннээх киһи этиҥ? П
Ойуунускай. Кимтэн кииннээх, Хантан хааннаах киһи этигиний? С. Данилов
Итини таһынан кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа эмиэ ыйыллар. Эрчимэн
тюрк. ким, кем

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

сыһыан холб.
1. Саҥарааччы билбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает незнание, неосведомленность говорящего (не знаю; кто его знает)
Ээ, ким билэр, хайдах үллэстибиттэрэ буолла. Күндэ
«Ким билэр», — дэһэллэр сорохтор. А. Федоров. Ким билэр, табаарыс Чомчоойоп, ким билэр. Н. Габышев
2. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарарын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение, колебание говорящего (кто его знает)
Ким билэр, оонньуурга сөбө дуу, ытыырга сөбө дуу... Амма Аччыгыйа. «Ким билэр, доҕор», — диир Сүөдэр мунаарбыт быһыынан. А. Федоров
3. Саҥарааччы быһаччыта суох аккааһын, халбаҥ эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает нерешительный отказ, уклончивый ответ говорящего (не знаю)
Ким билэр, биһиги киһибит оҕото бэрт ээ, сааһын ситэ илик. А. Федоров. Ким билэр …… Борялыын сүбэлэһиэхпит. В. Яковлев
Ким билэр, ээ барбатым буолуо. А. Сыромятникова
4. Саҥарааччы итэҕэйбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает неверие говорящего (кто его знает; трудно верить)
Оо дьэ, ким билэр... тугу диэн эрэр буоллугут. П. Ойуунускай
Ким билэр, баҕар, тас дьүһүнэ эрэ итинник буолуо. Софр. Данилов
Һэ, ким билэр, тойон бэйэҥ тобулбут толкуйуҥ ини. Кустук

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

быһ. суох солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар, ханнык эрэ киһи (түмэр суолт.). ☉ Любой, кто-нибудь, кто-то (собир.)
Ким эмэ кэлбэт эбээт. П. Ойуунускай
Арай ким эмэ көхсүн этитэр, атаҕын сыҕарыҥнатар, сыҥсыйбахтаан ылар. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппытыҥ буолуо. С. Ефремов

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

туох билиэй

I
туохт.
1. Туох эмэ дьайыытын, аттыгар буоларын эккинэн-хааҥҥынан арааран өйдөө. ☉ Чувствовать, ощущать, осязать
Ыттар тордох чугаһаабытын билэн, эбии түһүнэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
Мин, хап-сабар тиийдим да – үрүүмкэлээх арыгыны соҕотохто түһэрэн кэбистим, омуммар арыгым да амтанын хотон билбэккэ хааллым. Н. Неустроев
Атаҕын ыарыытын дьэ билэн, тобугун харбаммытынан, Фокин диэки дьүккүйүөҕүнэн дьүккүйэн баран, оҕонньор ыараханнык эҥсэлитэн саҥарда. Амма Аччыгыйа
2. Ким, туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Иметь представление, знать о ком-чем-л.
Эһэтиттэн үөрэнэн кыыл майгытын бэрт үчүгэйдик билэр. Н. Якутскай
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай
Киэһээ аһылык кэнниттэн, улахан хоско ким туох үчүгэй сэһэни, кэпсээни, остуоруйаны билэрин кэпсэтэллэр. Н. Якутскай
3. Урут билсибит, көрбүт, истибит буолан, ким-туох эмэ туһунан өйдөбүллээх буол. ☉ Будучи знакомым с кем-л., узнавать, опознавать его
— Тыый, эн мин аҕабын билэҕин дуо? — Ээ, билэбин. Күндэ
Н.Г. Чернышевскайы биһиги бары истэбит, билэбит. Суорун Омоллоон
Кыыс убайын саҥатын биллэ, аргыый чугаһаан кэллэ. Болот Боотур
4. Туох эрэ дьиҥин быһаарар суолталаах буол (кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Выяснять что-л. для определения истинности чего-л. (в ф. буд
вр.). Күүс билиэ — үлэһит кыайыа да, биһиги дьаһайыахпыт. Эрилик Эристиин
Эдэрдэр сөбүлэһэргит билиэ буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Киһи көрүҥэ билбэт. С. Ефремов
[Егор Егорович:] Ээ, дьэ тугу мөккүстэххитий: доппуруос түмүгэ итиэннэ хамандыыр илии баттыыра билиэ буоллаҕа дии. С. Ефремов
5. Туох эмэ буолбутун тургутан, санаан өйдөө. ☉ Испытывать, переживать случившееся, произошедшее ранее
Үгүс үтүөлээҕим үрдүнэн элбэх атаҕастабылы-баттабылы эппинэн — хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап
Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов
6. Болҕомтоҕор уур, ыл. ☉ Вникать, внимательно рассматривать; обращать внимание
Кини [Кууһума] көрдөҕүнэ, барылара ып-ыраас мааны таҥастаахтар, барыларын иннигэр төһө эмэ кумааҕы тэлгэммит, онон хайалара улаханын, хайалара кыратын арааран билбэтэ. А. Софронов
Кинилэр ити сэһэннэригэр күн ыраатан эрэрин билиминэ хаалаллар. М. Доҕордуурап
Булка үлүһүйэн мааҕын тайаҕы кыҥыы сылдьан саам сомуоҕун туруоран кэбиспиппин билбэккэбин, саам ыарҕаттан тардыллан эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
7. Туох эмэ буолтун сэрэй, тугу эмэ таайа санаа. ☉ Предчувствовать, почуять; догадываться (обычно о чем-л. недобром)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолбутун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон
Митя! Эн төһө да кистээ, төһө да онон-манан сирэйдэн, мин син биир билэ сылдьабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
8. Туохха эмэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буол. ☉ Иметь навык; быть способным что-л. делать
Биһиги эрэдээксийэбит үлэһиттэрэ сүнньүнэн бэйэлэрин үлэлэрин билэр дьоннор диэххэ сөп. С. Никифоров
тюрк. бил
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов. Билэр күөлүм балыга сэнээн. — киһиргиэҕэ туох да суох, мин кинини бэркэ билэбин. ☉ Очень хорошо знать кого-л. со всеми его недостатками; знать всю подноготную кого-л. (букв. рыба из известного мне озера)
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. «ХС». Тэҥн. биллэр киһи; киһи билэр киһитэ
◊ Билэн да көрбөт — туох эмэ уларыйыы буолбутун өйдөөбөт, кыһаллыбат. ☉ И не замечает, что произошло; не чувствует
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан …… ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
II
аат., зоол. Өрүскэ үөскүүр, лосуостар бөлөхтөрүгэр киирсэр, кыра хатырыктаах, күрүҥ дьүһүннээх дүлүҥ курдук улахан балык. ☉ Таймень (рыба семейства лососевых)
Бил баһыттан сытыйбытыгар дылы (өс ном.) Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ уобараска үгүстүк туһаныллаллар. КНЗ СПДьНь
Арыт хас да тойон балык — бил, тууччах түбэһэр. Болот Боотур
тюрк. бил, пил

туохт. Ким-туох эмэ туһунан бэйэҥ туспа санаалаах, миниэнньэлээх буолар курдук өйдөбүллэн, бил. ☉ Знать о ком-чем-л. достаточно подробно, иметь свое мнение о ком-чем-л.
Сээркээн сэһэн, Тугу билэн-көрөн, Тугу ыйанкэрдэн Олорор оҕонньоруй? П. Ойуунускай
Киэҥ сиринэн тэлэһийэн сылдьыбыт киһи билбитиҥ-көбүтүҥ элбэх буолуо. Софр. Данилов

ыйыт. солб. аат. Ханнык дьон (хас биирдиилэрин ааттаан туран). ☉ Кто такие (поименно). Мунньахха ким-ким баарай? Кылааска кимким суоҕуй?

көр ким-ким
Субуотунньукка ким-кимнээх сырыттылар? — Иһит эрэ, маннааҕы бассабыыктарбыт ким-кимнээх диэннэрий? Н. Якутскай

1. ыйыт. солб. аат. Ханнык киһи эбэтэр туох (түмэр суолт.). ☉ Кто, что (собир.)
   Ким-туох кэллэбарда? — Аргыылап ким-туох кэлбитин сибикилээн, уһукта сатаабыта буолан, сирэйин-хараҕын ньухханан, өрө көрөн сыппахтаата. Софр. Данилов
2. аат суолт. Ким эмэ хайдаҕа, ис дьиҥэ, кырдьыга-сымыйата. ☉ Истинная сущность кого-л.
   Кимим-тугум биллэн хаалыа диэн түүннэри-күннэри куттал. М. Ефимов
   Эн кимҥин-туоххун күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
   Кырдьар сааспар киммин-туохпун бар дьоммор көрдөрүүм дэниэн эмиэ сөп. С. Федотов
   Хаһыаччыт кимэ-туга «Эдэргэ» эллэннэҕинэ биллэр. «ЭК»
   ◊ Ким-туох буолан (киммин-туохпун диэн) — ханнык да тустаах аата-суола, балаһыанньата, сыһыана суох буолан баран; хайдах. ☉ Не имея соответствующего социального статуса, положения; как, каким образом
   Ханна барыай кимтуох буолан, Муҥнаах сири быраҕан? С. Данилов
   Оттон билигин кимминтуохпун диэн мантан тахсыамый? Н. Лугинов. Кимэ-туга биллибэт — төрдө-ууһа суох, мөлтөх төрүттээх-уустаах; хайдаҕа биллибэт (киһи, дьон). ☉ Неизвестного, незнатного происхождения, рода; неопределенной сущности, неизвестно кто (о человеке, людях). Кини кимэ-туга биллибэт, соҕотох киһи этэ. Кимэ-туга биллибэт дьон элбэх

ыйыт. солб. аат. Киһи аатын-суолун, тустаах бэлиэтин түмэн, чорботон ыйытан быһаарар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, характерных особенностей человека посредством обобщительно-выделительного вопроса, кто, каковой
Кимтэн кииннээх Ким-хайа кэллиҥ? П. Ойуунускай
Кимҥиний-хайаҕыный бу? Амма Аччыгыйа
Сахаларга …… илиитин биэрбит ким-хайа этэй диэтэргит, баараҕай нуучча норуотун оробуочай кылааһа этэ. Суорун Омоллоон
◊ Ким-хайа иннинэ — ханнык да киһи иннинэ. ☉ Раньше всех
Наһаар холкуоска 1930 сыллаахха ким-хайа иннинэ киирбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт. Кими, тугу эмэ умнума, санаа. ☉ Помнить, не забывать
Өйдүүр-билэр, өрүү ахтар сирим! И. Чаҕылҕан