аат.
1. Сокуон бобор дьайыытын оҥортороору дуоһунастаах киһиэхэ харчынан эбэтэр малынан бэриллэр манньа. ☉ Взятка
[Манчаары:] Бэйэтэ буоллаҕына, бэрик бөҕөнү биэрэн, түүлээх бөҕөнү түҥэтэлээн туран, миигин түбэһиннэрбитэ. А. Софронов
Куоратынан, үрдүкү суутунан эргитиһэн, ороскуотун, хоромньутун, бэригин-туһаҕын кэрийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Колчак кэмигэр икки уолун иккиэннэрин сэриигэ саллаатынан тутан бараары гыммыттарыгар, Юшмин ыстаарыстаҕа биир байтаһын ынаҕы бэрик биэрэн, уолаттарын сэриигэ ыыттарбатаҕа. Н. Якутскай
2. эргэр. Араас иччилэргэ, абааһыларга бэриллэр бытархай мал-сал, манньа; кэрэх эбэтэр хааннаах сиэртибэ (олоҥхоҕо). ☉ Дары, подношения мелкими вещами духам (местности, дороги и т. п.); жертвоприношение скота злым духам (обряд шаманизма); жертва духу войны (в олонхо). Ньургун Боотур үрүҥ көмүс кураахтаах бэргэһэтин кэҕис гыннаран, үҥүүлээх бэригин үстэ өрө анньар. П. Ойуунускай
Салама бөҕө ыйаммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай мас анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Бэрикбэлэх ханна барбыта — үөһээ дуу, аллараа дуу куочайыттан биллэр. «Чолбон»

аат.
1. Киһи эбэтэр харамай этигэр-сиинигэр тирэх буолар уҥуохтара. ☉ Скелет (кости остова тела человека и животных)
Киһи дьардьамата [симиэт аанньал] хотууру өрө туппутунан ынырыктык ырдьаллан турар. Амма Аччыгыйа
Атын уокуруктартан уу оҕуһун дьардьамата, онтон да атын элбэх зоологичексай экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Дельфин дьардьаматын тутула быдан былыргы өбүгэлэрэ хонууга олорбуттарын, сир устун хаампыттарын уонна «илиилээх» эбиттэрин туһунан туоһулуур. ДьДьДь
2. Туох эмэ тутуу, оҥоһук бэйэ-бэйэтин кытта холбоммут чаастардаах сүрүн тирэҕэ. ☉ Остов, каркас (внутренняя опорная часть какого-л. сооружения, устройства)
Салама бөҕөнү ыйааммыт, бэрик бөҕө бэриллибит барҕа баай тиит анныгар киппэтик оҥоһуллубут отуу дьардьамата турара. Л. Попов
Аҕыйах хоноот биһиги дивизиябыт чаастара ньиэмэс тааҥкаларын умайбыт дьардьамаларын кыргыһыы хонуутугар хааллара-хааллара, тус арҕаа диэки баран испитэ. И. Никифоров
Киэһэ кини били ампаар акылаата дьардьама буолан хаалбыт сиригэр соҕотоҕун олордо. «ХС»
3. көсп. Уҥуоҕа көстө-биллэ сылдьар гына дьүдьэйбит, дьүүкэрбит киһи, харамай. ☉ Скелет (о сильно похудевшем, истощенном человеке)
Итинник дьардьама буолан баран, дьиэтигэр сүгүн да олорбот. Н. Габышев
Букатын муннук ыксатыгар синиэл үрдүгэр, дьардьама курдук саһарбыт дьүдьэх, тыйыс сирэйдээх, сэҥийэтигэр хоруллубатаҕа ырааппыт маҥан бытыктаах кырдьаҕас саллаат Ростову супту одуулаан олорор эбит. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Туох эмэ дьыала-куолу барыла, сүрүн былаана. ☉ План, набросок; основа какого-л. дела
Үлэтин сүрүн дьардьамата баар эбит. Н. Лугинов
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаатыбыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээтибит. АҮ
Бу проблема [лексическэй синонимы үөрэтии] сүрүн дьардьамата быһаарылыннаҕына, Амма Аччыгыйын курдук бөдөҥ суруйааччы синонимы хайдах туһанарын үөрэтии бэйэтэ биир дьоһуннаах боппуруос буолуох этэ. «ХС»

бэкий диэнтэн арыт. көстүү. Ыстапаан бэкилдьийэн тиийэн, тыҥырахтаах тарбахтарынан Сүөдэр кэтит, киппэ көхсүн тарбаан тыытырҕатар. А. Федоров

дьүһ. туохт. Үөһээ өттүгүнэн нүксүгүр буолан баран киппэ, халыҥ көрүҥнэн. ☉ Быть плотным, коренастым, сутуловатым, вздыбившимся
Николай Николаевич холбойбут көҕүстээх, дүгдэйбит, толуу көрүҥнээх сааһыра барбыт киһи этэ. «ХС»

тэниҥнэт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Солко куһаатын тэниҥнэппэхтээн баран чиэс маска иилэ бырахта. А. Фёдоров
Багдаллыбыт кэтит, киппэ киһи, бырайыагы арыйан тэниҥнэппэхтээн олорон …… Сиваковтан туруору ыйытта. Тумарча

дьүһ. туохт. Улахан этэрбэстээх маадьаҕар атаххынан киэҥник атыллаан, бытааннык хааман салтаҥнаа (орто уҥуохтаах киппэ көрүҥнээх киһи туһунан). ☉ Идти вперевалку, имея короткие кривые ноги и несоразмерно большую обувь (о коренастом человеке среднего роста). Хааман балдьайда

туохт. Болҕойон, сирийэн көр, одуулас. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать, вглядываться
Бодуйан көрбүтүм, кини түөрт уончалаах, орто уҥуохтаах киппэ киһи эбит. «Чолбон»
Баһыкка, бэркиһээн, киһитин сирэйин өссө бодуйан одууласпыта. С. Данилов
ср. тув. пода ‘оглядывать, осматривать; подумать’

дыгда буурай кэпс. - үскэл, киппэ киһи. ☉ Человек крепкого телосложения
[Кыыс:] Итиччэ дыгда буурай, өссө охтон сытар киһини тэбиэлиир ээ. Р. Баҕатаайыскай
Кыра да буол, баҕар эн кэннигэр ханнык эмэ дыгда буурай турара буолуо. А. Гайдар (тылб.)

килбэчий диэнтэн дьаһ
туһ. Килбэчиттэҕэ [сфинкс] киппэ этин Элбэх үйэ тоҥуй ыйа. И. Гоголев
Чаҕылҕан, оруоскатын килбэчитэ, Былыттары быһыта биэрдэ. И. Эртюков
Бэйэм аны синиэл кэттим, Тимэҕин аалан килбэчиттим. Н. Рыкунов

аат. Ырбаахы таһынан кэтиллэр чараас кууркатыҥы эбэтэр өрүү таҥас. ☉ Фуфайка
Киниэхэ [Курилга] эрэ баар маҥан американскай купаайката кини киппэ, үскэл этин-сиинин киэптии ыга ыла сылдьар. С. Курилов (тылб.)