ык диэнтэн бэй
туһ. Таҥаспытын ыктан, уларыттан кирээккэлэргэ ыйаталаатыбыт. С. Маисов
Мин уу-чоккурас таҥаспын онон-манан бобута тутан, ыгыммыта буоллум. «ХС»

аат., түөлбэ. Бурдук хатарар лиис. ☉ Противень для сушки зерна
Муус тобурах ылтаһын хатараанньаҕа түһэн эрэрин курдук, быыһа-арда биллибэт табыгырас тыас күүһүрэн барда. Эрилик Эристиин
Оһох үрдүгэр кирээккэҕэ хатараанньа анньыллыбыт, ол аттыгар тымтыктар күөрэ-лаҥкы түспүттэр. И. Федосеев

аат.
1. Оҕуруот аһын, сибэккини олордорго аналлаах томточчу мунньуллубут быйаҥнаах буор субурҕата. ☉ Гряда, грядка в огороде
Дьиэ тула өттө барыта кирээдэ. Эрилик Эристиин
Күрүө иһигэр оҕуруот аһа ыһыллыбыт кирээдэлэрэ көстөллөр. Д. Таас
2
кирээккэ диэн курдук. Оҕонньор …… хараҥаҕа эндэппэккэ хамсанан, оһох аттынааҕы кирээдэттэн атаҕын таҥаһын аҕалан, таҥнан хачыгырайан барда. Софр. Данилов

1. көр кирээккэ. Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
2. Ыт сыарҕатын дьааһыктыы бүтэй кэннэ. ☉ Крытая часть собачьей нарты
   Орлосов ыт саҕынньаҕын устан, наарта кырааккатыгар өйөнөн иттэнэ сытта, сылайан, утуктаан минньигэс-минньигэстик дьааһыйталаата. Н. Габышев

аат.
1. Оҕуруот аһын олордор сир (кирээккэ, тэпилииссэ), оннук хаһаайыстыба. ☉ Огород
Сорох оҕуруот үлэтигэр барар, сорох тыаҕа тахсар, онно дөлүһүөн хомуйар. Н. Заболоцкай
[Варя Чокуурапка:] Үлэҕэ араас тиэхиньикэни туттан, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ, бурдук, оҕуруот сирин кэҥэтиэҥ. С. Ефремов
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к.
2. кэпс. Тэлгэһэ, олбуор, иһэ. ☉ Огороженный участок земли вокруг жилища, двор
Эргэ, тордоҕура хараарбыт бабаарына дьиэ аан диэки өттө көстөр, тоһоҕо күрүө оҕуруоттаах. П. Ойуунускай
Балаҕан иннигэр сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Остуолбалыы бүтэйдээх Оҕуруоппут иһигэр Унаар түптэ күөдьүйдэ. С. Васильев
◊ Оҕуруот аһа — кирээккэҕэ, тэпилииссэҕэ сылаас кэмҥэ олордуллар сиэнэр үүнээйилэр: оҕурсу, помидор, моркуоп о. д. а. ☉ Овощи
Оҕуруоттарын аһа улаатан туругурда, Сиэмэлэрэ ситэн сириэдийдэ! Саха нар. ыр. III
Ыраастаан, чэбдигирдэн баран, үтүө ходуһаны таһаар, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэрэн үллүктээ. Амма Аччыгыйа
Биһиги оҕо эрдэхпитинэ хас саас аайы манна тахсан олорор, оҕуруот аһа олордор, оттуур буоларбыт. А. Бэрияк

аат.
1.
көр ардьа. Ким илиминэн, ким ардьааҕынан, ким туунан, ким баттыыр маһынан балыктаан аһыыр. Н. Якутскай
Эн ардьааххын көрбөтөҕүм диир буолбаат?! Тоҕо сүргүнүй, доҕоор, бу киһи! Р. Баҕатаайыскай
2. эргэр. Синньигэс мастарынан оҥоһуллубут оһох иннинэн үөһэ турар долбуур. ☉ Решетчатая полка перед камельком
Онтон ыксаан син долбууртан салҕанан үөһэ ардьаахха анньыллыбыт хаптаһын үрдүгэр хачыгырайан тахсан сыттым. Н. Неустроев
Туран, маһын ардьаах үрдүгэр туора уурда. Тумарча
Үөһэ ардьаахха иилиллэ быраҕыллыбыт араас таҥастар намылыһаллар. «ХС». Тэҥн. кирээдэ, кирээккэ

1. сыһ. Туох да бэрээдэгэ суох, ыһыллаҕастык. ☉ В беспорядке, хаотично
   Оһох үрдүгэр кирээккэҕэ хатараанньа анньыллыбыт, ол аттыгар тымтыктар күөрэ-лаҥкы түспүттэр. И. Федосеев
   Биэрэк уҥуоргу өттүгэр улахан сылбах күөрэ-лаҥкы кыстаммыта ыраахтан үллэн, кубарыйан көстөр. Н. Заболоцкай
   2
   күөрэл диэн курдук. Саҥа тутулла турар кыбартаал бүтүннүү күөрэлаҥкы. Н. Лугинов
   Ол-бу үлтүркэйин хомуйа сылдьаннар, күөрэ-лаҥкы анныттан аҥаар атаҕым чоройо сытарын көрөн ороон таһаарбыттар. «ХС»
   ср. монг. хүүрэ ‘разрываться, прорываться, отрываться лоскутом’

туохт.
1. Тугу эмэ ханыыларынан наардаа, дьүөрэлээ, пааралаа. ☉ Группировать, подбирать что-л. по сходным признакам
Хара солкону хайыталаан баран, Ханыылыы уурбут курдук Хара ньалҕархай астаах. А. Софронов
Барҕа-барҕа сопхуоһум Маныыһыта буолабын, Харалары ханыылаан, Маҥаннары пааралаан, Ыамын аайы илдьэбин, Ыанньыксыкка тиэрдэбин. И. Гоголев
Соҕотох куобахпын ылан көхсүн имэрийтэлээтэ уонна бэйэтэ аҕалан уурталаабыт куобахтарыгар ханыылыы кирээккэҕэ аста. Н. Борисов
2. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ майгыннат, тэҥнээ, холоо. ☉ Сравнивать кого-что-л. с кем-чем-л., находить сходство между кем-чем-л.
Субуллар эрэ суһуоххун Халлааным эрэ кустугар Ханыылыы эрэ саныыбын, Хайҕаллаах эрэ киэргэлиэм! А. Софронов
[Чубуку] Оҕобор ханыылаан Күндүтүк көрөбүн. Л. Попов
Уолугар ханыылаан ыраах дьиэлээх оҕону Гертруда бэйэтигэр олордубут. «Чолбон»;

I
аат.
1. Ымыйах силиргэҕэ. ☉ Корневище (корни) кровохлебки лекарственной (черноголовника)
Күтэр Чыычааҕар аһын куһаҕанын, туой быта өттүн хомуйан сиэтэн испит. Суорун Омоллоон
Ньырбачаан сонугар үргээбит отоно өр буолбатаҕа, хата буор холомоттон булбут бытата балачча өр барбыта. Далан
Бытаны кутуйах сиир, өссө хаһаанар, онон сороҕор кинини бытаһыт диибит. Багдарыын Сүлбэ
2
көр ымыйах. Ымыйаҕы өссө ымыйа, быта диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
◊ Быта курдук — бүтүн ордорбокко, үлтү, хампы. ☉ Вдребезги
«Чэ, кэлиҥ, тутуҥ!» — оһох иннинээҕи кирээккэ маһы быта курдук үнтү тардан түһэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыппах баҕайы баһымньынан суон силистэри быта курдук быһыта охсорун көрө-көрө, «Силис Куонаан» диэн ааттыахтарын ааттаабыттар дии санаабыта. Болот Боотур
Атын баайан баран, атаҕын быатын көрбүтэ — туһа тахсыбат гына, хас эмэ сиринэн быта курдук барбыт. Р. Кулаковскай
Быта от көр ымыйах. Түүрэр түөрт моҕой сыап быата, Быта от курдук быһыта барбыта. Эллэй
Фашист сэриитин Баһын хампарытан, Чиккэйэр сиһин үөһүн Чэрдээх илиигинэн Быта оттуу Быһыта сынньыс. С. Васильев
II
аат. Кыыл хорооно (үксүгэр саһыл хороонун туһунан). ☉ Нора зверей (обычно лис)
Кыһыл саһыл бытатын иһиттэн быгыалыыр үһү да, хаһан да тахсыбат үһү (тааб.: тыл). Кыыллар бары түүн эрэ хороонноруттан, быталарыттан тахсан сүүрэллэрин билэбин. Н. Якутскай
«Быта диэн тугуй?»— диибин. Самсонович онно этэр: «Быта диэн хороон. Саһыл хорооно». Багдарыын Сүлбэ