көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааны олус кыһыылаах, атаҕастабыллаах диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, обиду говорящего в отношении содержания высказываемого (такая досада, такая обида)
Киһи абарыах, оннооҕор дорооболоспот даҕаны. — Кинилэргэ, бу эһиэхэ көрдөрбүппүт курдук, үҥкүүбүтүн, оонньуубутун көрдөрдөхпүтүнэ, киһи абаккарыах, эҥин араастаан мырдыҥнаһаллар, ситэ истибэккэ, көрбөккө, баран хаалаллар. Н. Якутскай

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ аһынар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемое заслуживает жалости (жалко, как жалко)
Торбоско атаҕын быһа үктэтэн, кыыс, киһи аһыныах, ытыыра. Бэс Дьарааһын
Туох үчүгэй оҕотой, ии эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
Киһи аһыныах, муҥнаахтар Ааһа аҕыйах саастаахтар. Т. Сатылганов (тылб.)

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

тутул. сыһыан холб. Этиллэр, оҥоһуллар түбэлтэ баламат, толоос баска баппат диэн сөҕөр санааны бэлиэтиир. ☉ Выражает оговорку, что содержание высказываемой мысли вызывает изумление, удивление у говорящего (удивительно, к удивлению)
Киһи бэркиһиэх, олохтон, бириэмэ таһымыттан хаалбыттара итиччэ дуу, тугуй? Софр. Данилов
Киһи бэркиһиэх, сорох политсыылынайдар дьиҥнээх мэссээннэр уонна обывателлэр буолбуттар. Болот Боотур

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

киһи да күлэр

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатаркыбыстар санааны үөскэтэр диэн быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, вызываемое у говорящего содержанием высказываемого (к стыду)
Оо, аҕакабыт эрэйдээх Аны аныаха диэри, Киһи кыбыстыах, Киһиргиирэ хаалбат эбээт! П. Ойуунускай
Ити баар, киһи кыбыстыах. А. Сыромятникова
Биригэдьииргэ, маастарга бэрт буола сатаан, киһи кыбыстыах, ньылаҥнааччы, хаптаҥнааччы кимий? В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ абатыйар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, обиду говорящего, вызываемые содержанием высказываемого (как досадно, к досаде, к обиде, как обидно)
Киһи кыһыйыах, кэпсэтэр киһилээх, кэпсэппэт киһилээх. П. Ойуунускай
Үлэ үксүүр кэмигэр мунньахтыыр дьаллык өссө күүһүрүө баар ээ, киһи кыһыйыах. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ кыйаханар, өһүргэнэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, обиду говорящего, вызываемые содержанием высказываемого (к огорчению, к обиде)
Киһи кыыһырыах, Егор көрүстэҕин аайы онон-манан киирэ-тахса сатыыр. — Ол эрээри, киһи кыыһырыах, Ааныс даҕаны көхсүнэн сытан көрсөр дии. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиргэнэр-кэлэйэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство досады, разочарования, вызываемые содержанием высказываемого (к досаде, к разочарованию)
Киһи кэлэйиэх, бүтүн күн устата мунан түҥкэлийдим буолбат дуо? ТС ХДь. Онто, билигин өйдөөтөҕүнэ, киһи кэлэйиэх, суос-сымыйанан, соруйан оҥоро сатаан кэбилэнии эбээт. А. Фадеев (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ өһүргэстээх санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду говорящего вызываемую содержанием высказываемого (обидно, в обиду, к обиде)
Киһи өһүргэниэх, талбытын лахсыйар. — Хорутуу уҥуор тохтоото, уонна, киһи өһүргэниэх, сымнаҕастык эттэ. М. Шолохов (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ киһи этэ тардар, сиргэнэр санаатын үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство брезгливости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (тошно, гадко)
Киһи сиргэниэх, үүппүтүгэр кутуйах түспүт. — Фуражкатын сүтэрдэ, баттаҕа ооҕуй ситиминии сыстаҥнас, киһи сиргэниэх, хараҕар саба түһэр. А. Фадеев (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөҕөр-махтайар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство восхищения, изумления, удивления говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к изумлению, к восхищению, к удивлению)
Киһи сөҕүөх, оччоҕо ити поэт бобуулаах кэриэтэ этэ. Н. Габышев
Киһи сөҕүөх, итинтэн сорохтор тыыннаах ордоллоро. «ХС»
Киһи сөҕүөх, үрэх уҥа өттүгэр баай тииттэр лиҥкинэһэллэр, оттон хаҥас кытылыгар, дьоҕус хочолор эҥэрдэригэр, муус маҥан сотолоох хатыҥнар суугунууллар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөбүлүүр, көнньүөрэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (как мило)
Киһи таптыах, Үчүгэй да хатыҥнар. — Скворецтар — киһи таптыах, көрдөөх-нардаах, сыстаҕас чыычаахтар, ыраахтан кэлэр маҥнайгы ыалдьыттар, саас кэлиитин үөрүүлээх илдьиттэрэ. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сэргэхсийэр, үөрэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего, вызываемую содержанием высказываемого (к радости)
Киһи үөрүөх, үчүгэй да күн буолла. — Сааскы бурдук, киһи үөрүөх, дэхси үүнэн таҕыста. М. Шолохов (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөбүлээбэт, хомолтолоох санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, сожаление, огорчение говорящего по поводу содержания высказываемого (к сожалению, как печально)
Дьэ хойдон иһэннэр (омуктар) оо, киһи хомойуох, Үөлэстэн көтөр кыым кэриэтэ сүппүттэр. Эллэй
Сир-дойду, киһи хомойуох кууран-хатан, хобдоҕуран сытара. «ХС»
Ити үгүс минеральнай источниктар, эмтээх уулаах, бадарааннаах күөллэр, киһи хомойуох, күн бүгүнүгэр диэри норуот доруобуйатын харыстабылыгар улаханнык туһанылла иликтэр. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ баҕарар, ордугургуур санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство зависти, искушение говорящего по поводу содержания высказываемого (на зависть, завидно)
Киһи ымсыырыах, бары үөрбүт-көппүт курдук, көрүдүөргэ сиэттиһэн хаамса сылдьар, эбэтэр фойеҕа төбүрүөннээн кэпсэтэ турар буолаллар. В. Протодьяконов
Киһи ымсыырыах, хайдах ааттаах ити курдук дэгиттэр дьоҕурдаах дьон төрүүллэрэ эбитэ буолла. Г. Колесов
Дьон оҕолоро, киһи ымсыырыах, барахсаттар үрдүк үөрэхтээх учуутал, быраас, огурунуом, инженер буолаллар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Этиллэр түбэлтэ киһи куттаныах, абааһы көрүөх санаатын үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство испуга, неприязни говорящего по поводу содержания высказываемого (как страшно, как неприятно)
Эһэ, киһи этэ салаһыах, часкыйда. — Арай торҕоннообут суор өр буолабуола, үрдүлэринэн суксуйан иһэн, киһи этэ салаһыах, ис-иһиттэн иччилээхтик хааҕырҕаан ааһара. Эрилик Эристиин

аат.
1. Дьон уонна кинилэр иитэр сүөһүлэрэ. ☉ Люди и их скот
Мачайар Баһылай көлөтүн-билэтин ылан, киһитин -сүөһүтүн оҥостон, атын миинэн баран …… ыллыыр. Саха фольк. Тахсан суоллаан көөртө, киһилиин-сүөһүлүүн Амма диэки барбыттар. Эрилик Эристиин
Бу сир ото-маһа, хамсыыра-харамайа, киһитэ-сүөһүтэ …… норуот айымньытыгар туойулунна. И. Данилов
2. кэпс. Дьон-сэргэ. ☉ Люди
Туох да тыас-уус иһиллибэт, киһи-сүөһү биллибэт. Н. Неустроев
Лоҥкуудаҕа бүгүн киһи-сүөһү бөҕө тоҕуоруйда. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү бөҕө элбээтэ, техника сайдан эрэр. С. Ефремов

аат. Оҥоһуллар үлэ кээмэйэ: киһи биир чааска үлэлээһинэ. ☉ Человеко-час
Инчэҕэй маһынан оҥоһуллубут …… муостаны хаттаан тэлгэтэргэ 6179 киһи-чаас ороскуоттанар. «Кыым»
Поточнай лиинньийэнэн биир тонна бурдугу ыраастыырга 0,8 киһичаас …… ороскуоттанар. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиилэһэн сонньуйар-күлэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Указывает на предосудительность, комичность содержания высказываемого (смешно, даже смешно, как смешно)
Киһи да күлүөх, бу куоракка мин саҕа улахан алҕастаах аҕыйах буолуо. Н. Лугинов
Киһи күлүөх, арамаан геройдарын курдук кэпсэтэбит. Н. Габышев
Оо, муҥ эбит! Киһи күлүөх. Туохха-туохха тиийэбин, бу гынан? В. Яковлев
Судургутун көрүөҥ. Киһи да күлүөх. Дьэ дьиибэ. В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатар-кыбыстар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, неловкости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к стыду, стыдно)
Ити оҕонньор саҕа суохпут, киһи саатыах. Амма Аччыгыйа
Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла... киһи саатыах. А. Федоров. Киһи саатыах, бу уолаттарбыт мөлтөхтөрө бэрт! «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ сытыы, биилээх тугунан эмэ кыһыахтаан ыл. ☉ Скоблить что-л. чем-л. острым
Эмээхсиннээх кыыс били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара уонна быһаҕынан түүтүн кыһыйбыттара. Далан
Дайыыла тииҥ тириитин кыһыйа олорбут быһаҕын өрө туппутунан, соһуйан, киһитигэр эргиллэ түстэ. Софр. Данилов
Ньукуһуок оҕонньор …… хамсатын ыаһын кыһыйан ылан, эмэххэ былаан ууруна-ууруна, ону-маны саныы олордо. Болот Боотур
2. Туохтан эмэ тарбаныах курдук буол, кычыгылан. ☉ Зудеть, чесаться
— Мин үөрэр хааһым кыһыйбыта, — диир мин ийэм. Далан
[Федор Тимофеевич] табаах тардыан баҕаран, күөмэйэ кыһыйда. Л. Попов
[Чыычаах] бэл ытыһа кыһыйбыта, атаҕын сүһүөхтэрэ дьырыласпыттара. И. Гоголев
др.-тюрк. кичи
II
туохт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан, тугу да гынар кыаҕыҥ суоҕуттан кыыһыра санаа. ☉ Досадовать на кого-что-л. из-за неудачи, злиться, раздражаться из-за своей беспомощности
Ваня анараа киһитэ кыһамматыттан наһаа кыһыйар. Амма Аччыгыйа
[Хараҥаччы] өссө мин үрдүбүнэн ааһан иһэн, куһаҕанын таммалатта. Мин кыһыйдым. И. Федосеев
[Киппирийээн] махсыын тыла кинини хомуруйуу курдук иһиллибититтэн эбии кыһыйда. Д. Таас
♦ Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) көр илии
Мин итини саныы-саныы, ытыһым кыһыйар!.. Харыбын ньыппарынан баран, түүннэри-күнүстэри үлэлиэхпин баҕарабын! И. Гоголев
Тутааччы киһи манныгы [буорунан өрүкүйбүт чаппаны] көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Биһиги бу куораты хат эдэригэр түһэриэхпит. Н. Заболоцкай

туохт. Туохтан эмэ олус күүскэ кыыһыр. ☉ Сильно разозлиться на кого-что-л., испытывать чувство большой досады, возмущаться
Алтан Харах онтон кыһыйан-абаран, Болтоһуну иин курдук иҥнэрэн баатта үһү. Күннүк Уурастыырап
Дьэллик кыһыйа-абара саныы истэ. Н. Заболоцкай
Суоппар Алик кыһыйан-абаран өрө мөхсө түстэ. П. Егоров

кыһый-абар диэн курдук
Кыһыйбыт-аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Күөлүн диэки эргиллэн көрбүтэ — тыыта умса түһэн сытара. Кыһыйбытын-аһыйбытын иһин туох истиэ баарай?! И. Федосеев
[Аҕаҥ] кыһыйан-аһыйан тылласпытын итэҕэйимэ. С. Ефремов

I 1) человек, персона || человеческий, людской; эр киһи мужчина; эдэр киһи молодой человек; киһи аймах человечество; киһи тыла а) человеческое слово, людская речь; б) людская молва; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческое слово жжёт пуще огня; 2) кто-то, некто || чей-то, чужой; манна киһи сылдьыбыт здесь кто-то был; киһи киэнэ чужая вещь; киһи киэнигэр баҕарыма - бэйэн киэниттэн матыаҥ посл. не желай чужого— своего лишишься.
II частица модальная, выражает желание говорящего, употр. с ф. гл. прош. результативного вр. или именем обладания на =лаах бы; көрбүт киһи увидеть бы; саалаах киһи иметь бы ружьё; туох эмэ тустаах үлэлээх киһи иметь бы какую-нибудь определённую работу; кинини көрсүбүт киһи встретить бы его; киһи аһыныах выражает жалость: киһи аһыныах , тоҕо кыратай ! какой же он маленький, бедняга!; киһи аһыныах , ытыы турара он стоял и плакал, и было жаль его; киһи күлүөх смешно; киһи күлүөх , остуоруйаны дойҕохтоомо ! что ты мне сказки рассказываешь, смешно!; киһи кыбыстыах даже стыдно, просто неудобно; киһи кыбыстыах инньэ диэбитэ баар он так и сказал, даже стыдно было ; киһи кыпыйыах зло берёт; как досадно; киһи кыпыйыах кини өссө күлэр он ещё и смеётся, прямо зло берёт; киһи кэлэйиэх выражает досаду, глубокое разочарование, вызванные чьим-л. неблаговидным поступком или неудачными действиями: табаарыпым буолуохсут , киһи кэлэйиэх , инньэ гынна а мой, с позволения сказать товарищ, к моему глубокому разочарованию, поступил так; киһи кэлэйиэх , бу сытар куобаҕы сыыһан кэбиһэр к досаде, он промазал в зайца, лежащего совсем близко; киһи саатыах стыдно; к стыду; киһи саатыах , саамай бастыҥ үлэ-һиппит ыйдааҕы былаанын толорботох к стыду, самый передовой работник не выполнил свой месячный план; киһи өһүргэниэх выражает обиду на чьи-л. слова или смех: киһи өһүргэниэх , күлэн тоҕо барда он вдруг разразился таким смехом, что впору было обидеться; киһи өһүргэниэх , дьон ортотугар инньэ диэтэ он при всех сказал такое, что можно было обидеться; киһи үөрүөх к радости; киһи үөрүөх , оҕолорбут үчүгэйдик үөрэнэллэр к радости, наши дети хорошо учатся; киһи хомойуох к огорчению; киһи хомойуох , бүгүн ардахтаах тымныы күн буолла к огорчению, сегодня дождливый холодный день; киһи ымсыырыах как завидно; просто завидно, даже завидно; киһи ымсыырыах , үлэ-лииллэрэ үчүгэйин ! как хорошо они работают, просто завидно!; оҕолор , киһи ымсыырыах , үөрэ-көтө , оонньуу сылдьаллар просто завидно, как ребята веселятся, играют; киһи эрэ буоллар всё-таки; киһи эрэ буоллар дьулайбыт всё-таки он испугался (обычно говорится о незаурядных людях, проявивших в определённых обстоятельствах человеческую слабость); киһи эрэ кыпыйыах любой обидится, кому не будет обидно; киһи эрэ кыпыйыах , кини барытын төттөрү оҥорор кому не будет обидно, он всё делает наоборот.

подушевые расчетные налоговые доходы

1) скоблить, выскабливать, скрести, выскребать; кири кыһый = выскрести грязь; 2) зудеть, чесаться; ыалдьар сирэ кыһыйар больное место зудит; 3) перен. раздражаться; досадовать; кыайтарыыттан кыһый = досадовать, потерпев поражение; кыһыйыах иһин модальное словосочет. к огорчению, к досаде, как назло; кыһыйыах иһин , кыра да тыы суох буолла к огорчению, не оказалось даже маленькой ветки (лодчонки).

n. person, human, man

v. to itch, to be vexed; кыһыт= v. to vex, to make itch