большие кузнечные клещи; ср. кытарча, ытарча

I сковородник; итии хобордооҕу ытарчанан тут = ухватить горячую сковороду сковородником.

II тиски, клёщи; уһанар ытарча слесарные тиски; тимир ытарчата кузнечные клещи; ытарчаҕа ыл = прям., перен. зажать в тиски.

Пекарский:
1. тиски слесарные и кузнечные, зажим (ср. байба ); клещи кузнечные (ср. кытаҕас, кытарча ).
Киһини ытарча курдук тутар держит человека (крепко) как тиски (ср. II. килэпсэ )
2. сковородник, сковородник оленьей кости.

=ытарча
Пекарский:
1. тиски слесарные и кузнечные, зажим (ср. байба); клещи кузнечные (ср. кытаҕас, кытарча).
Киһини ытарча курдук тутар держит человека (крепко) как тиски (ср. II. килэпсэ )
2. сковородник, сковородник оленьей кости.

аат., эргэр. Дьоҕус тугу эмэ туттарарга аналлаах мас кытаҕас. ☉ В старину: кузнечные деревянные клещи
Былыргы уустар бытархай онуманы туттарарга тутаайыны — мас кытаҕаһы тутталлара. ӨӨ ДДьДТ

дыробойня (кузнечный инструмент).

1. аат. Уһанарга итии тимири туттарар улахан ытарча. ☉ Большие кузнечные клещи
   Эн билигин кинини тимир кытаҕаһынан даҕаны тардан, кыыстан араарыа суох курдуккун. Н. Заболоцкай
   Мэхээлэ оҕонньор кытаҕаһынан тимири кытара кыыһар чоххо угар. В. Миронов
   Уус тутан турар кытаҕаһын илиитин таһынан эһэн кэбиспитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туппутун ыһыктыбат, күүстээх. ☉ Цепкий, сильный
   Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан киирэн бардылар. П. Аввакумов
   Кымырдаҕаһа аҕыйаатаҕына [эһэ] кыһыытыгар кытаҕас баппаҕайынан …… төҥүргэһи тоҕута тыытан, түөрүтэ тардан кэбиһэр. ПАК АаТХ
   Тоҥ иҥиирдээхтэр, кытаҕас тарбахтаахтар мас тардыһыытыгар күүстэрин холостулар. «Кыым»
   △ Бэйэтигэр барыстааҕы, туһалааҕы таах аһарбат. ☉ Тот, кто своего не упустит, хваткий, сноровистый
   [Харыалап Тарбыыкыҥҥа] — Эмээхсин да кытаҕас киһи буолуо ээ, билбит эрэ буоллар, «сап» гыныах киһи. А. Сыромятникова
   ♦ Кытаҕас илии — ороскуотурарын сөбүлээбэт, иҥсэлээх. ☉ Скупой, прижимистый
   Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо?! Л. Попов
   ср. др.-тюрк. хышхач, хак. хысхыс, каракалп. кышкаш ‘клещи, щипцы’

I желтовато-серый (с чёрным оттенком); бөрө курдук күөрт ыт желтовато-серая, как волк, собака; күөрт ыт күлүүтүгэр бар погов. стать посмешищем желтовато-серой собаки (т. е. очень смешным).
II мех; мехй; уус күөрдэ кузнечный мех; күөрт айах его рот— кузнечные мехй (т. е. всё раздувает, преувеличивает).

I кузнечный молот.
II коренной зуб.

пользоваться клещами.

I
аат. Тимир ууһа кыһаҕа уоттаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил (итинник гынан тимири кытардар, уулларар). ☉ Мех кузнечный (для нагнетания воздуха)
Былыргы саха уустара тыһаҕас тириитэ күөртэринэн чох уотун күөдьүтэн тимир тахсар тааһын ууллараннар, эҥин араас тимир сэби оҥороллор эбит. Амма Аччыгыйа
Уус күөрдүн курдук аппарааты туруора оҕустулар. А. Федоров. Урут рудаттан тимири ыларга кыһаҕа салгын киллэриитигэр илии күөрдүнэн туһаналлара. АЕВ ОҮИ
♦ Күөрт айах — истибитин-көрбүтүн мээнэ кэпсиир киһи. ☉ Человек, не умеющий держать язык за зубами, не умеющий хранить тайну (букв. его рот — кузнечные меха). Тэҥн. күүгэн айах
пратюрк. көөрүк
II
даҕ. Бөрө курдук дьүһүннээх, араҕастыҥы бороҥ. ☉ Похожий на волка, желтовато-серый (о собаке)
Холумтан анныгар түөрт харахтаах күөрт ыт сытар. Н. Якутскай
Биир күөрт ыт уот иннигэр олорон, алаадьыга иҥсэрэн, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы, Харытыана сирэйин-хараҕын кэтэһэр. Күндэ
Хата, сөрүүн түһэн, сүһүөҕэр турбут күөрт ыт иччитин кэнниттэн кутуруга хороҥолуу турда. Н. Габышев
♦ Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар — ким барыта күлүү гынар киһитэ буол, күлүүгэ бар. ☉ Стать посмешищем для всех, быть объектом насмешек (букв. стать посмешищем для желтовато-серой и пестрой собаки)
Эмэгэппин, эйигин, — Илиибинэн киэр илгэбин. Күөрт ыт күлүүтүгэр, Эриэн ыт элэгэр Киирэрбин кэрэйбэппин, Сарыыссалары билиммэппин! Л. Попов
Торуой уола …… күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барбыта. Н. Павлов
ср. тюрк. күкүрт, күрт ‘сера’