м. 1. (колючка) хатыы; роза с шипами хатыылаах роза; 2. (на подковах и т. п.) хатыы, тиис; 3. тех. уһук (вал упуга).

I 1) имеющий иглы, колючки; с... иглами, с... колючками; иглистый, колючий (о ели, сосне, шиповнике, можжевельнике и т. п.); хатыылаах от колючая трава; хатыылаах эрбэһин репейник; 2) содержащий мелкие гвозди; с мелкими гвоздями; хатыылаах холбуйа ящичек с мелкими гвоздями; 3) имеющий неровности; с... неровностями; негладкий, шероховатый; хатыылаах сирэйдээх остуол стол с шероховатой поверхностью.
II см. хатааһыннаах ; хатыылаах аан запертая дверь.

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»

аат.
1. Ынах сүөһү (саха ынаҕын) муоһун синньигэс сытыы уһуга. ☉ Острый конец, остриё скотского рога
Түөртээх күрүҥ оҕус буолаҥҥыт, муоскут өргөһүн көрдөрөр буолаайаҕыт! ПЭК ОНЛЯ III
Үөрбэ курдук өргөс муостаах Үрүҥ эриэн кунан оҕус, Сиһэ түллэ түрдэстэн, Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
2. Туох эмэ биилээх сэп сытыы уһуга. ☉ Остриё, острый конец (обычно колющего и режущего оружия)
Үтүө дьоммутун Үҥүү өргөһүн Үөлүүтэ гыннылар. Нор. ырыаһ. Күн уотугар Күлүмүрдүү оонньууллар, Кылыс өргөс кылааннара Кылбаҥныыллар кырыылара. А. Бэрияк
3. Биилээх, уһуктаах тимир сэп (батас, батыйа, үҥүү, быһах о. д. а.). ☉ Колюще-рубящее холодное оружие
Өрө ууннахпына, — Үрдүк маҥан халлаан Өҥүн курдук, Өлбөөдүйэн көстөр Өргөһүм оҕотоо! С. Васильев
«Өргөстөөх кэлбиттэр өргөстөн Өлөллөр!» — диэн өс хоһооно. И. Эртюков
4. Хайа уһуктаах төбөтө. ☉ Вершина, пик (горы)
Тула таас хайалар өргөстөрө кыырпах да былыты сыһыарбатах күндэл күөх халлааҥҥа өрө чымаадыһан тахсыбыттар. Е. Неймохов
Оттон мин хотойбун. Ийэ Дойдум, Мин уруйдуубун эн уһун суолгун. Үөһэттэн көрдөххө, оо, кэрэлэрин Өргөс хайаларыҥ, өрүстэриҥ! К. Кулиев (тылб.)
5. поэт. Күн уотун сардаҥата, күн уота былыт быыһынан тыкпыт сардаҥата. ☉ Лучи солнца, пучок солнечных лучей, пронизывающий облака. Эрэл баар: кырдьаҕас хотойго, Күн саантыыр өргөһүн булуом диэн; Хомуһун тойуктаах олоҥхо Хоһоонун тылыгар киириэм диэн… Н. Дьяконов
6. көсп. Күүстээх санаа, үрдүк дьулуур. ☉ Стремление
[Сэмэн:] Бэйикэй, өссө даҕаны өргөскүн мөлтөтөн иһиэм. А. Софронов
♦ Өргөс кылаана мүлүрүйбүт (мүлүрүйбэтэх) — күүһэ-уоҕа, эрчимэ мөлтөөбүт (мөлтөөбөтөх), модун санаата булгуруйбут (булгуруйбатах). ☉ Энергия, деятельность кого-л. ослабла (не ослабла), духом пал, сломался (не пал, не сломался)
Иннокентий Тускаев ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх. Эрилик Эристиин. Уһуктаах Сэмэн обургу, Сэтэ-сэлээнэ ситэн, Кэмэ-кэрдиитэ туолан, Өргөс кылаана мүлүрүйэн Бэлиэ дьүһүннээҕинэн бэлэх биэрэн [көрдөһөр]. Саха сэһ
1977. Өргөһүн тоһут — күүһүн-уоҕун, эрчимин эс, мөлтөт, модун санаатыттан булгурут. ☉ Сломить чей-л. дух, обессилить, лишить энергии кого-л.
Өстөөҕү чугутан, Өргөһүн тоһутан, Кыайыылаах гимнэри туойбуппут, Кырдьыгы, көҥүлү туппуппут. Күннүк Уурастыырап
Өлөксөй курдуктар Өргөстөрө тоһуннаҕа дии. С. Васильев
ср. каракалп. өркеш ‘верхушка’, калм. өргес ‘шип, колючка’